Qazaq tarıhyndaǵy qytaı qyzdary

Dúısenbi, 16 shilde 2012 0:53

Bizdiń qolymyzǵa Qytaı Halyq Respýblıkasynan bir kitap kelip tústi. Onyń aty “Qytaı tarıhyndaǵy áıgili júz áıel” dep atalady. Bul eńbek 2000 jyly QHR-dyń Gýandýn qalasyndaǵy “Halyq” baspasynan 20 myń danamen jaryq kórgen. Ony qurasty­rýshylar Sıao-Lı, Ma-Baýdjý degen qytaı oqymystylary.

Dúısenbi, 16 shilde 2012 0:53

Bizdiń qolymyzǵa Qytaı Halyq Respýblıkasynan bir kitap kelip tústi. Onyń aty “Qytaı tarıhyndaǵy áıgili júz áıel” dep atalady. Bul eńbek 2000 jyly QHR-dyń Gýandýn qalasyndaǵy “Halyq” baspasynan 20 myń danamen jaryq kórgen. Ony qurasty­rýshylar Sıao-Lı, Ma-Baýdjý degen qytaı oqymystylary.

Kitaptyń aty aıtyp turǵandaı, munda sol el tarıhynda erekshe orny bar  júz áıel zatynyń ómiri men  eńbekteri jurt­shylyqqa  óz retine qaraı jeke-jeke tanystyrylady. Oılap qa­rasaq, bes myń jyldyq tarıhy bar, búginde halqy 1,5 mıllıardtan asyp jyǵylatyn alyp memleket júz-aq áıeldi sanap, saralap kitapqa engizip otyrsa, olardyń tarıhtaǵy ornyn aıtpaı-aq túsinýge bolatyn sııaqty. Bizdi qyzyqtyryp otyrǵany osylardyń ishindegi 7-8-niń qazaq halqynyń arǵy tegin quraıtyn Úısin, Qańly, Ǵun, Túrk taıpalarymen qatystylyǵynda bolyp otyr. Iаǵnı, bul hanshalardyń deni sol zamandaǵy Qytaıdyń osy elderge, olardyń kúnbılerine, qaǵandary men bekterine uzatqan qyzdary.

Árıne bes myń jyldan beri qytaılardyń ózge jurtqa kelin etip jibergen qyzdary osy onshaqty áıel zaty ǵana emes ekeni bel­gili. Basty másele, sol bıkeshterdiń barǵan eline baǵaly kelin bo­la júrip, ózderine júktelgen mindetti qalaı oryndaǵandyǵynda ja­tyr. Demek bizdiń tarıhymyzben qatysy bar Qytaı hansha­la­rynyń ǵumyrnamasyn oqyp otyryp, eń keminde, sol zamandaǵy Qy­taı bıleýshileri qaısy qyzyn qaı elge qandaı maqsatpen uzat­ty, olarǵa nendeı mindetter júktedi, al hanshalar ony qalaı oryn­dady degen sekildi suraqtarǵa jaýap alýǵa bolatyn sııaqty. Osy­ny eskere kelip, biz joǵaryda aty atalǵan kitaptaǵy eki maqala­ny oqyrmandarymyzǵa tanystyrǵymyz keldi.

1. Shı-Djýn hansha

Shı-Djýn hansha ásilinde Han patshalyǵynyń Ýań-Lııýzııan esimdi ýáziriniń qyzy bolatyn.  Keıin ol hansha salaýatymen batys óńirdegi Úısin memleketine uzatyldy. Ne úshin Shı-Djýn hanshanyń qııandaǵy batys óńirge uzatylýy kerek boldy degen suraqqa jaýap berý úshin áńgimeni áriden qozǵaýǵa týra keledi.

Chın, Han dáýirinde  (bul b.z.b. 221- b.z. 220 jyldaryna týra keledi – D.M.) Qılan, Dahata (Dún Hýań) óńirinde Úısin dep atalatyn bir halyq ómir súrdi. Batys han dáýirine kelgende (b.z.b 206 – b.z. 25 j.) sol mańda ómir súrip jatqan Nátshe (Iýzıler) dep atalatyn taǵy bir halyqtyń adamdary Úısin eline shabýyl jasap, patshasyn óltirip ketken bolatyn. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy  160 jyldary Úısin patshasynyń balasy ǵundardyń qoldaýymen Kúnbı bolyp eli men jerin qalpyna keltirdi. Osydan keıin nátsheler batysqa aýa kóshedi. Olardy qalyń qolymen óksheleı qýǵan úısin Kúnbıi Ile ózeni men Ystyqkól aralyǵynda qaıta eldik quryp, Chıkók (Shyǵý, Qyzylańǵar dep te aýdarylyp júr – D.M.) qalasyn astana etip belgileıdi.  Mal sharýashylyǵyn negizgi kásip etken, halqynyń sany 630 myńnan astam úısinder munda tez kóterilip, qýattanady. Tipti birte-birte olar batys óńirdegi asa qudiretti ımperııaǵa aınalyp shyǵa keledi.

Ol zamanda ǵundar Han patshalyǵynyń (ejelgi Qytaıdaǵy bektiktiń aty – D.M.) soltústiginde ómir súretindikten Han patshalyǵynyń qaýipsizdigine ylǵı da qater tóndirip turýshy edi. Batys Han pat­shalyǵy jańadan qurylyp jatqan alǵash­q­y jyldarda eldiń kúsh-qýaty áli de qalpyna kele qoımaǵandyqtan olar ǵundarǵa tek qudandalyq syı kórsetý (qyz berý) nemese ári ketkende olardyń sha­bý­y­­lynan  qorǵaný sharalaryn qarastyrý­men shekteletin. Alaıda, bul áreketter de ǵun­dardyń shabýylyna asa ónimdi tos­qaý­yl bola alǵan joq. Osylaısha Han pat­sha­lyǵy men ǵundardyń  shekarasynda yl­ǵı da atys-shabys órti qaýlap, Qytaı hal­qy alańsyz ómir súrýden qaldy. Tipti ǵun­dar Han-Vyndı patshanyń tusynda (b.z.b. 150 j. – D.M.) Chań-an qalasyna  sha­býyl­dap kirip, el astanasyna oıran saldy.

Tek erjúrek, aqyl-parasatty Han-Ýdı  taqqa otyryp, el biraz jyl es jıyp, etek japqannan keıin ǵana Han patshalyǵynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy ońala bastady.  Mine, osy kezde óz eliniń meılinshe nyǵaıǵan kúsh-qýatyna ıek artqan Han-Ýdı patsha ǵundarmen aradaǵy máseleni  túbegeıli sheship, shekaradaǵy qaýipten birjola qutylýdyń jolyn qarastyrdy.

Sol kezeńde batys Han patshalyǵy men  ǵundar arasynda úsh ret zor kólemdi qandy shaıqas bolǵan bolatyn. Onyń eń sońǵysy b.z.b. 119 jyly boldy. Bul joly  Han patshalyǵynyń áıgili sanǵundary (áskerı qolbasylary) Veı-Chıń men Hýo-Chýıbıń ózderi qalyń qolǵa basshylyq etip, ǵundardy oısyrata jeńdi. Osydan keıin ǵundar  Han patshalyǵynyń shekarasynan  attap baspaıtyn bolǵan-dy.

Al syrtqy saıasatta,  batys Han patshalyǵy  ylǵı da “ǵundardyń sol jaq qanatyn kesý” saıasatyn júrgizip otyrdy. Bul degenimiz  ǵundardyń batys óńirdegi  eldermen bolǵan strategııalyq qarym-qatynasyn úzip tastap, olardy jeke-dara qaldyryp, sosyn soqqy berý tásili bolatyn. Osy retten kelgende úısin eli batys óńirdegi  asa iri ımperııa bolǵandyqtan, batys Han úkimetiniń  “qolǵa keltirsek” dep armandaǵan  mańyzdy obektisine aınalyp qaldy. Sonymen Han-Ýdı patsha alǵash ret b.z.b. 139 jyly  Chjań-Chııan esimdi  elshisin batys óńirge attandyrdy. Ol sapardan qaıtyp oralǵannan keıin  Han-Ýdı patshaǵa  hat joldap, eger biz uly Úısin ımperııasyn  qolǵa keltire alsaq, onda  Kókarttyń (Pamır ústirti) batysyndaǵy  Dadýan (Ejelgi Ferǵana – D.M.), Qańly, Nátshe jáne uly Baktrııa qatarly elder  bizge ózdiginen  qoǵadaı japyrylǵaly tur. Sondyqtan biz  eń áýeli úısindermen saıası odaq quryp, sonymen bir ýaqytta batys óńirdegi  ózge de eldermen  qarym-qatynasty birte-birte kúsheıtip, ǵundardy jalǵyz qaldyrýymyz kerek degen usynysyn bildiredi.

Chjań-Chııan  Úısin eline barǵanda, Kúnbıge mol tartý-taralǵy usynyp, oǵan óz patshasynyń: “Úısinder eger shyǵystaǵy ejelgi mekenine  qaıta oralatyn bolsa,  Han  patshasy  óziniń hanshasyn  Kúnbıge  toqaldyqqa bergeli otyr. Al mundaı qudandalyq  óz kezeginde  bizdiń tize qosa otyryp ǵundarmen kúresýimizge septigin tıgizer edi”,– degen sálemin jetkizedi.  Alaıda, bir jaǵynan úısinderdiń bul kezde  batysqa qonys aýdaryp ketkenine  talaı zamandar bolǵandyqtan olardyń Han patshalyǵynyń  jaǵdaıynan  habary shamaly edi. Taǵy bir jaǵynan úısin Kúnbıi tym qartaıyp otyrǵandyqtan, ýázirleriniń deni ǵundardyń yqpalyna baıaǵyda-aq ótip ketken bolatyn. Sondyqtan olardyń  shyǵysqa qaıta oralǵylary kelmedi. Osylaısha shyǵystaǵy mekenine  qaıta oralýdan úzildi-kesildi bas tartqan Kúnbı  óziniń bir elshisin Chjań-Chıanǵa qosyp Chańanǵa jiberdi. Ondaǵy maqsaty ári Han patshasyna jaýap retinde óz yrzalyǵyn bildirý, ári  Han patshalyǵynyń  jalpy jaǵdaıymen  tanysý bolatyn.

Úısin elshisi  óz eline qaıtyp oralǵannan keıin  Han patshalyǵynyń adamy kóp, baılyǵy mol qýatty memleket ekendigin aıtyp keledi. Osydan keıin ǵana  Úısin patshasy men ýázirleri  Han patshalyǵyna  birshama mán bere bastaıdy.

Úısinderdiń Han patshalyǵymen tyǵyz qarym-qatynas ornata bastaǵanyn  estigen ǵundar olardy  jazalaý joryǵyna  daıyn­dalady. Muny estip qatty sasqan Kúnbı Han patshasynyń hanshasyn toqaldyqqa alýǵa, sóıtip olarmen jurat elder bolýǵa  kelisimin beredi. Kúnbıdiń bul talabyn  Han-Ýdı patsha  da qup kóre ketedi. Kóp ótpeı úısinder  qalyńmal retinde  Han patshalyǵyna myń arǵymaq aıdap ákeledi.

Han-Ýdı patsha  Kúnbıdiń tilegine  kelisimin berýin bergenimen, jeme-jemge kelgende  týǵan qyzyn  ıt arqasy qııandaǵy  Úısin eline  uzatýǵa qımaı qalady. Sonymen ordada júrgen  Lııý-Zııannyń qyzy Lııý-Shıdjýndi  “hansha”  dep uzatýdy uıǵarady.  Lııý-Zııan Zııań-Dý hany  Lııý-Feıdiń uly bolatyn. Al Lııý-Feı bolsa Han-Zındı  patshanyń Chyń-Feı  degen  áıelinen týǵan  uly, ıaǵnı  taq murageri bolyp otyrǵan Han-Ýdı patshanyń  ákesi bir,  sheshesi bólek baýyry. Demek, Shı-Djýn  Han-Ýdı patshanyń  nemere qyzy esepti edi.

О́zin  Úısin eline uzatqaly jatqanyn  estigen  Lııý-Shıdjýndi  ishteı san alýan ýaıym-qaıǵy mújı bastady. Sóıtip onyń  kóz aldyna  osydan 16 jyl buryn  bolǵan  qandy oqıǵa  elestep ótti. Patsha ordasynyń  ishki qyrqysynda  onyń ákesi  Lııý-Zııan men sheshesi Chyn-Gýań ekeýi birdeı qas­tan­dyqpen  óltirilgen bolatyn. Olardyń aldyn­da  ákesiniń týmalary Lııý-An men Lııý-Sı  bekter de  qastandyqtyń qurbany bolyp edi. Qysqasy qatygez qastandyq Lııý áýletiniń  úsh otbasyn túk qaldyrmaı jalmap ketken. Al Shı-Djýnniń óziniń ata-anasy ǵana emes,  olardyń týǵandary men aqylmandary da óltirildi. Qysqasy bul  Han ordasy onyń týǵandary men jaqyn-janashyrlarynyń  qanyna  belsheden bógip jatqan. Al ózi ol kezde  kishkentaı qyz bala bolǵasyn da ajaldan aman qalǵan shyǵar. Alaıda, bul jantúrshigerlik oqıǵanyń onyń janyna salyp ketken jarasy ishine shemen bop qatyp qalyp edi. О́ıtkeni, keshegi  baqytty-baıashat ómir  qas-qaǵym sátte  tuldanyp, oǵan tym erte  kárlene-zárlene qarady.  Bul kezde qorǵansyz tul jetim Shı-Djýnniń patsha ordasynda  turyp jatqany bolmasa, onyń bylaıǵy qara halyqtan  esh aıyrmasy joq bolatyn.  Kerisinshe áke-sheshesiniń qasynda júrgen kedeı qyzy budan áldeqaıda baqytty edi. Minekı, 16 jyldan keıin jer túbindegi  batys óńirge uzatylý taǵdyry  taǵy da aınalyp kelip buny taýyp otyr.  Buǵan qýaný kerek pe, álde qusalaný kerek pe?! Taǵdyrdyń quıyny  buny qaıda ushyryp apara jatyr?! Ońtústiktiń  osy bir názik te ádemi, bııazy da kinámshil qyzy  osyndaı aýyr oılardyń shyrmaýynda biraz kún  mazasyz kúı keshti.

Shı-Djýndi uzatyp kele jatqan kósh-kerýen meńireý shólder men sheksiz-shetsiz saharalardy  basyp ótip,  Úısin eliniń astanasy Chıkók  qalasyna da jetip keldi. Qýanyshtan esi ketken Kúnbı  dúrildetip saltanatty toı jasady. Alaıda, bul kezde  Kúnbıdiń  saqal-shashy aǵaryp, ábden  shaý tartyp qalǵan kezi bolatyn.  Onyń ústine turmys salty bóten, tili basqa elde  kóńili qatty qulazyǵan Shı-Djýnniń  kún ótken saıyn  aýylyna degen saǵynyshy kúsheıe berdi. Ol Kúnbıge  ózine arnatyp Qytaı úlgisindegi  saraı saldyryp aldy da, kútýshi qyzdarymen birge  sonda turyp jatty. Jyl on eki aıda Kúnbıdiń ózin  bir-eki ret qana kóretin Shı-Djýn japadan-jalǵyz jat elde  súımegen “qonaqty” kútýmen kúnderin ótkizip jatty. Qańyraǵan saharada  ábden ishi pysqan  Shı-Djýnniń  týǵan eline degen  saǵynyshy tipten órship, taǵdyryna nálet jaýdyrdy. Osyndaı saǵynysh pen qasiret onyń qolyna  eriksiz qalam aldyrdy:

Elim meni uzatty bir shalǵaıǵa,

Úısin Kúnbı jazylypty mańdaıǵa.

Dóńgelek úı, keregesi kıizden,

Et pen aıran tıetini tańdaıǵa.

Elimdi oılap, jaralandy júregim,

Qus bop ushyp jetetin bir tań qaıda?!

Han-Ýdı patsha  ár eki jyl saıyn óziniń elshilerin jiberip, Shı-Djýnniń hal-ahýalyn bilip, oǵan mol sálem-saýqat  jiberip otyrǵanymen,  bul da  Shı-Djýnniń týǵan eline degen  saǵynyshyn bir sátke  báseńdete almady.

Kárilik ábden meńdegen Kúnbı  óziniń  endi sanaýly kúnderi ǵana qalǵanyn oılap,  úısin salty boıynsha  Shı-Djýndi  bolashaq Kúnbı, óziniń týǵan nemeresi Jónshige qosýǵa sheshim qabyldady.  Bul shyn mánine kelgende  Qytaı eliniń salt-sanasynda joq qubylys bolǵandyqtan, bundaı isti  qytaılyqtardyń  birden qa­byl­daı qoıýy  óte qıyn edi. O basta Shı-Djýn de bul jaǵdaıǵa asa kóniń­kiremeı, Han-Ýdı patshaǵa hat joldap, onyń ara túsýin ótindi. Alaıda, Shı-Djýn­­di berý arqyly  Úısin elin shyrǵalaýdy maqsattap otyrǵan  Han-Ýdı patsha úshin  saıası múdde bárinen de mańyzdy edi. Kóp uzamaı Han-Ýdı patshadan: “Úısin eliniń salty boıynsha Jónshige tıgeniń jón bolar, óıtkeni bunyń ózi  úısinmen bizdiń odaqtastyǵymyzdy nyǵaıtyp, ǵundarmen ortaq kúresýge septigin tıgizbek”, – degen jaýap  hat alǵan Shı-Djýn Jónshimen nekelendi. Osydan kóp ótpeı, Eljaý Kúnbı qaıtys boldy da, onyń taǵyna Jónshi otyrdy. Jónshi patsha Shı-Djýnnen bir qyz súıip, onyń atyn Shopan qoıdy. Shopandy ómirge ákelgennen keıin, uzaqtan bergi qaıǵy-qasiret pen saǵynyshtyń zar-muńy Shı-Djýndi jutyp tyndy…

Áýelinde, Shı-Djýndi  oń tizesin basar toqal etip alǵan Eljaý Kúnbı, keshikpeı ǵun eliniń bir qyzyn sol tizesin basar toqal etip taǵy alǵan bolatyn. Bul kezdegi Úısin eliniń oılaǵany  Han patshalyǵyn da, ǵun ımperııasyn da renjitpeı,  beıtarap saıasat ustansaq degenge saıatyn. Alaıda, Úısin eline uzatylyp barǵan Shı-Djýn hansha Han patshalyǵy dittegen saıası múddeniń júzege asýyna  yryqsyzdyq tanytqanymen,  báribir ǵundarǵa birlese shabýyldaý isine  jaqsy negiz qalap bergeni anyq.

It arqasy qııanǵa uzatylyp kelip, artynan ataly-nemereli eki adamǵa  áıel bolý – Shı-Djýn úshin, árıne, zor qasiret edi. Alaıda, ol Han patshalyǵy men Úısin eliniń  dostyq qarym-qatynasyn qalyptastyrý jolynda  óziniń  ǵumyry men baqytyn qurban etti. Atap aıtatyn bolsaq, Úısin eline Shı-Djýn uzatylyp barǵannan keıin Han patshalyǵynyń saýdagerleri men elshileri  munda jıi-jıi kelip-ketip turdy. Olar tipti Úısin eli arqyly  odan da áridegi  Dadýan, Nátshe, Parfııa elderine  tabandaryn tıgizdi. Sol arqyly Han patshalyǵynyń toqyma, temir buıymdary, temir qorytý óneri Úısin eline, tipti onyń ar jaǵyndaǵy elderge de jetti. Al Ortalyq Azııa men Kishi Azııadan Qytaı eline  júnnen toqylǵan buıymdar, tulparlar men jelmaıalar, anar, júzim taǵy basqa da tolyp jatqan nárseler keldi. Mine, osylaısha Han patshalyǵy men Ortalyq Azııa, Kishi Azııa elderi arasyndaǵy qarym-qatynastyń mazmuny  baıyp,  halyqtar arasyndaǵy baılanys nyǵaıa tústi. Buǵan  Shı-Djýn hanshanyń arýaǵy  yrza shyǵar dep senemiz.

2. Djıe-Iý hansha

Djıe-Iý  hansha Han patshalyǵy Chý bektigi­niń bıleýshisi Lııý-Ý degen adamnyń nemere qyzy edi. Shı-Djýn hansha qaıtys bolǵannan keıin Úısin elimen bolǵan odaqtastyqty odan ári nyǵaıtý úshin Han-Ýdı patsha taǵy da osy Djıe-Iý degen qyzdy “hansha” salaýatymen Úısin patshasy Jónshige toqaldyqqa berdi.

Djıe-Iýdiń atasy Lııý-Ý kezinde “Ý, Chý jeti bektik búligin tynyshtandyrýǵa” qatysyp, maıdanda onyń qoly oısyraı jeńilgendikten, ol ózin-ózi óltirgen bolatyn. Sonyń saldarynan Djıe-Iýdiń patsha ordasyndaǵy orny birshama tómen edi. Ol ómirge kelgende-aq, týǵan shańyraǵy kúırep bitkendikten, Batys óńirge uzatylý máselesi ony qaıǵyrtqan da, qýantqan da joq.  Iаǵnı, ol  bárin de beı-jaı qabyldady.

Úısin eline  uzatylyp bara salysymen, ol jergilikti halyqtyń turmys-saltyna úılesýge, Úısin jurtynyń tilin úırenýge, eki el qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa bar kúshin saldy. Alaıda birneshe jyl óter-ótpesten Jónshi patsha qaıtys boldy da, onyń ornyna nemereles baýyry Ońǵaı bı taqqa otyrdy. Sonymen Úısin salty boıyn­sha Djıe-Iý hansha Ońǵaı bımen nekelendi.

Bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy 87-jyly Han-Ýdı patsha dúnıe saldy da onyń patshalyq taǵyna Han-Djaýdı otyrdy. Týra osy kezdi oraıly sát dep bilgen ǵundar Han   patshaly­ǵynyń Ý-Iýan, Sho-Fań degen jerlerine (bul búgingi Ishki mońǵol, ııa men Nıń-Sııa dúńgen aımaǵyndaǵy aýdandar – D.M.), sonymen bir ýaqytta úısinderge de shabýyl jasady.

Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi 74-jyldyń kókteminde ǵundar úısinderge elshi jiberip, Úısin patshasyna qoqan-loqqy jasap, Djıe-Iý hanshany tórkinine qaıtaryp jiberýin talap etedi. Osyǵan baılanysty Djıe-Iý hansha  Han-Djaýdı patshaǵa hat joldap, onyń qolushyn berýin ótindi. Týra osy kezde Han-Djaýdı patsha qaıtys bolyp, onyń bul ótinishi bir sát aıaqsyz qalǵan bolatyn. Sol jyldyń kúzinde patshalyq  taqqa Han-Shýandı otyrdy. Osydan keıin Úısin eli patshasy men Djıe-Iý  hansha Han-Shýandı patshaǵa taǵy da hat joldap: “Ǵundar álsin-álsin Úısin eline áskerı shabýyl jasap, qazirge deıin olar bizdiń Chaıan, О́ńesh degen jerlerimizdi jaýlap aldy. Tipti de qorlyǵy ondaǵy halyqty tutqyndap alyp, oıyna kelgen jamandyqta­rynyń bárin isteýde. Bunymen tynbaı olar bizge hanshany tez arada ǵundarǵa tapsyryp ber dep elshi jiberip otyr. Ondaǵy maqsattary Han   patshalyǵy men bizdiń qarym-qatynasymyzdy úzip tastaý. Biz eldegi jaýynger-bahadúrlerden tańdap otyryp 50 myń qol attandyryp, ǵundarmen keskilesken maıdan ashýǵa ázir otyrmyz. Kóktiń uly (qytaılarda patshany “kóktiń uly” ıaǵnı qudaıdyń balasy dep ataý dástúri bolǵan, hám bul dástúr HH ǵasyrdyń basyna deıin jalǵasty – D.M.) –  han ıem, hansha úshin ótinemiz, shuǵyl túrde zor  qosyn attandyryp, kómekke kele kórgeısiz!” – degen ótinishterin jetkizdi.  Bul ótinish hatty alǵannan keıin Han-Shýandı patsha ǵundarmen soǵysýǵa daıyndalý jónindegi buıryqqa qol  qoıdy. Sóıtip, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi 71-jyly 150 myń saılaýyt jasaqty bes baǵytqa bólip, úısinderge kómektesý úshin batysqa attandyrdy. Budan tys Han patshalyǵy jasaq basy Chań-Huıdyń qolyna elshilik asasyn ustatyp, ony úısindermen selbese soǵys júrgizýge jóneltti. Úısin patshasy ýaǵda boıynsha 50 myń atty jasaqty ózi bastap, ǵundarǵa batys búıirden shabýyldady. Chań-Huı men Ońǵaı bı úısin jasaqtaryn bastap, ǵun eline ishkerileı shabýyldap kirip, olardyń táńirquttarynan, kókelerinen, bekterinen, bas sardarlarynan, myńbasylarynan taǵy basqa tolyp jatqan ıgi jaqsylarynan 40 myńdaı adamnyń basyn aldy. 70 myńnan astam tiri mal oljalady. Osylaısha ǵundar oısyraı jeńildi.

Osy jyldyń qysynda ǵun táńirquty 10 myń qoldy ózi bastap, úısinderden kek alý joryǵyna shyqty. Bul retki soǵysta ol úısinderdiń kóptegen kári-qurtań, jarymjan kisilerin   tutqyndap alyp ketti. Biraq olar, qaıtar jolynda qatty qarly boranǵa tap bolyp, jasaqtarynyń onnan toǵyzynan aırylyp qaldy. Úısinder men mańaıdaǵy ózge de  Deńleń, Aǵýan sekildi usaq elder de osy sátti paıdalanyp, ǵundarǵa sileıte soqqy berdi. Bul soqqydan keıin múlde turalap qalǵan ǵundardyń Han patshalyǵyna qarsy keler qaýqary qalmady. Sóıtip, Han patshalyǵynyń shekarasynda aqyry soǵys órti seıilip, beıqut ómir ornady. Týra osy kezde ǵundardyń ishinde alaýyzdyq týylyp, berekeleri qasha bastady. Iаǵnı, ǵun bıleýshileriniń birazy Han   patshalyǵyna bet buryp, qudandalyq qarym-qatynasty bastap ta jiberdi. Jalpy, osy jolǵy soǵys keıingi kezdegi Ǵýhanza táńirquttyń Han elinen qyz alýyna, Han patsha aǵzamynyń soltústikke saparlaı barýyna (bul arada uly Qytaı qorǵanynyń syrty meńzelip otyr – D.M.),  Qytaı-Ǵun elderiniń beıbit qatar ómir súrýine belgili deńgeıde ıgi ról atqardy. Úısin elimen saıası odaq qura otyryp, ǵundarǵa selbese shabýyldaý maqsaty negizinen júzege asty desek, bul rette Djıe-Iý hanshanyń zor eńbek sińirgenin erekshe atap ótken oryndy.

Djıe-Iý hansha Ońǵaı bıden úsh ul, eki qyz – bes perzent ómirge ákeldi: úlken uldary Noıanqut bı. Ortanshy uly Banen keıin Saka eline han boldy. Úshinshi uly Datluq óse kele óz elinde sol qol sardar boldy. Úlken qyzy Desh Kúsen eliniń hany Kúńpenge kúıeýge shyqty. Kishi qyzy Saýǵam Nohaıabhýǵa kúıeýge shyqty.

Ońǵaı bı men Djıe-Iý hansha úlken uldary Noıanqut bıdi taq murageri etip belgilep ári ony Han  patshalyǵynyń qyzymen úılendirmek bolyp sheshti. Sóıtip, olar bizdiń jyl sanaýy­myzǵa deıingi 64-jyly Han  patshalyǵynyń elshisi Chań-Huı arqyly Han-Shýandı patshaǵa hat joldap: “Biz Kóktiń uly – han ıemniń jıenin – ózimizdiń úlken ulymyz Noıanqutty taq murageri bolsa deımiz. Kóktiń uly han ıemnen ótinemiz, siz Noıanqutqa bir hanshańyzdy berseńiz – bizdiń qudandalyǵymyz odan saıyn kúsheıip, ǵundardan irgemiz máńgi bólinetin edi… Qalyńmal úshin biz eldegi barlyq sáıgúlikti aıdap berer edik”, – degen ótinishterin joldady. Han-Shýandı ýázirlerin jınap alyp, bul jaǵdaıdy jan-jaqty talqylady. Ýázirlerdiń ishinen jer túbindegi Úısin elin meńgerýimiz qıyn. Budan bylaı hanshamyzdy berýdi toqtatsaq degender de  tabyldy. Alaıda Shýandı  patsha Úısinniń ǵundardy tal­qan­daýdaǵy zor eńbegin eskere otyryp, olarǵa syılyq-marapat retinde bolsa da, Ońǵaı bı men Djıe-Iý hanshanyń bul talabyn  qanaǵattandyrý kerek dep sheshti. Ári Úısin eline qalyń malyn aıdap ákelip, hanshany alyp  qaıtsyn dep, elshi shaptyrdy.  Árıne, ol zamanda­ǵy qalyń mal tótenshe mol bolatyn­dyqtan, Han-Úısin elderiniń qaı-qaı jaǵy da buǵan erekshe mán beretin.

Bul joly Shýandı patsha Djıe-Iý patshanyń baýyrynyń qyzy Shııań-Fýdy “hanshalyqqa” tańdady ári onymen ere barýǵa tóre-qarasy bolyp júzden asa adamdy iriktep aldy da, olar­dyń bárin úısin tilin úırenýdiń qysqa merzimdi oqýynan  ótkizdi. Júrer aldynda Han-Shýandı tájirıbeli de kóregen ýázir Chań-Huı birge barsyn degen jarlyq shyǵardy. Sonymen qyz uzatqan kósh-kerýen jolǵa shyǵyp, Dahadataǵa (Dýn-Hýań) jetken kezde, bularǵa: “Úısin pat­shasy Ońǵaı bı ólip, onyń ornyna úısin aqsúıekteri Jónshiniń ǵun áıelinen týǵan uly Náı bıdi patsha taǵyna otyrǵyzyp, oǵan Eser han dep at qoıypty” degen sýyq habar kelip jetti. Bul habardy estigen Chań-Huı Shııań-Fýdy Dahadataǵa aıaldata turyp, ózi Úısin eline baryp Noıanqutty patsha taǵyna otyrǵyzýdyń qamyna kirisý oıyn Han-Shýandı patshaǵa maquldatyp aldy da júrip ketti. Úısin elinde eleýli saıası ózgerister bolǵandyqtan Han-Shýandı patsha  ýázirlerimen aqyldasa kelip, Shııań-Fý hanshany keri qaıtaryp aldy.

Al, Djıe-Iý  hansha bolsa, bul kezde Eser hanǵa tıip, odan Telbı esimdi bir ul súıgen bolatyn. Eser han minezi qotıyndaý, kisi kóńiline qaraýdy bilmeıtin jan edi. Sol úshin de Djıe-Iý hansha retin taýyp, onyń kózin joıýǵa bel býdy. Sóıtip, Djıe-Iý hansha ondaǵy Han   patshalyǵynyń elshileri Veı-Hyıi jáne Jen-Chańmen astasa otyryp, týra dastarhan ústinde  Eser hanǵa qylysh jumsady, qyrsyqqanda qylysh durys darymaı, jaraly  Eser han qashyp quty­lyp ketti. Buny estigen Eser hannyń uly Shetenshoq qol bastap kelip, Djıe-Iý hansha men Chıkók qalasyndaǵy Han patshalyǵynyń elshiligin qorshaýǵa aldy. О́zi qol bastap shyqqan Djıe-Iý hansha olarmen birneshe aı boıy berilmeı qarsylasty. Sońynda Han  patshaly­ǵynyń Batys óńirdegi  bıleýshilerge elderden qol qurap, Djıe-Iýge kómekke kelgen kezde ǵana Shetenshoq keri shegindi.

Han patshalyǵy ordasy bar jaıdan habar tapqannan keıin úısin elimen odaqtastyqty  saqtap qalý úshin bul iste ymyraǵa kelýge belsene árekettendi. Han-Shýandı eń áýeli nóker sardar Djań-Zýndi Úısin eline Eser hannyń jaraqatyn emdeýge jiberdi, sonymen birge olar  arqyly Eser hanǵa 20 zın (10 kılogram) saf altyn, áldeneshe býma torǵyn torqa jóneltip, onyń kóńilin aýlady. Bul iste óz betterimen qadam jasaýshy elshiler Veı-Hyıi men Jen-Chańdy ólim jazasyna kesti. Alaıda áli de bolsa, istiń aq-qarasyn anyqtap alý úshin  Han-Shýandı patsha at kóliktiler sanǵunynyń zurǵany Djań-Ýyńdy Úısin eline baryp, Djıe-Iý hanshadan ýaqıǵanyń jalpy  barysyn bilip qaıtýǵa jiberdi. Djań-Ýyń hanshany kórgen jerden ony qylmysker dep tapty. Hansha da Eser handy óltirýge sebep jetkilikti ekenin aıtyp, barynsha aqtalyp baqty. Biraq oǵan ılanbaǵan Djań-Ýyń Djıe-Iý hanshany shashynan alyp sabap, kúshtep moıyndatpaq boldy.  Bári bir eshteńeni moınyna almaǵan Djıe-Iý hansha Han-Shýandı patshaǵa Djań-Ýyńnyń beıbastaqtyǵyn, Eser handy óltirmek bolǵandyǵynyń sebebin aıtyp hat joldady. Istiń aq-qarasyna ábden kózi jetken Han-Shýandı patsha  tek shyrǵalaý tásilimen ǵana dostyq qarym-qatynas ornamaıtyndyǵyn anyq túsindi. Eger Eser han sekildi qatygez patshanyń kózin bú­gin qurtpasa, erte me, kesh pe eki el qarym-qa­ty­na­syna syzat túseri anyq. Sonymen Djıe-Iý hanshaǵa jasaǵan dóreki qylyǵy úshin Djań-Ýyń ólim jazasyna kesildi. Al, Djań-Ýyńnyń oryn­basary Eser hannyń óltirilýge tıisti ekendigin bile tura qımyldamaı, oraıdy jiberip alǵan qyl­mysy úshin átek etý (aqtaý) jazasyna ókim etildi.

Han-Shýandı Úısinderge qarsy ózinshe sharalar qarastyra bastaǵan kezde Úısin eli bıleýshilerinde ózgeris týa qaldy. Iаǵnı, Úısin eliniń burynǵy patshasy Ońǵaı bıdiń ǵun áıelinen týǵan uly Azoǵda ǵundardyń kómegimen Eser handy óltirip, ózin patsha dep jarııalady. Osydan keıin Úısin eliniń ǵundarǵa bet buryp ketý qaýpi týyldy. Bul habardy estigen Han  patshalyǵy bir jaǵynan qııandardy talqandaǵan sanǵun Sın-Ýsııandy 15 myń qolmen Dahadataǵa baryp buıryq kútip jatýǵa jiberdi. Taǵy bir jaǵynan Djıe-Iý hanshanyń nókeri Fyń-Lııaý arqyly ymyralasýdyń da jolyn qarastyrdy.

Jaǵdaıǵa anyq kózi jetken Djıe-Iý hansha  bel sheshe árekettendi. Fyń-Lııaý óz kezinde Djıe-Iýdiń elshisi retinde Batys óńirdegi biraz eldi aralap, olardyń el basylaryna tartý-taralǵy berip, shen-shekpen úlestirdi, ózi de olardyń syı-qurmetine bólenip “Fyń  hanym” atanyp ketken bola­tyn. Keıin Djıe-Iý  hansha Fyń-Lııaýdy úısin patshasynyń oń qol sardaryna kúıeýge bergen. Sol sebepti de Fyń-Lııaýdyń otbasy men Azoǵdanyń qarym-qatynasy óte jaqsy edi. Batys óńir basshysy Djyń-Zı Fyń hanymǵa Azoǵdaǵa keler-keterdi, paıda-zııandy jaqsy­lap túsindirip, talaptaryn maqulda­týdy tapsyrdy. Han  patshalyǵy­nyń teń­dessiz áskerı  kúsh-qýatyn oılaǵan Azoǵda olardyń ta­laptaryn oryndap, patsha­lyqtan óz erkimen bas tart­ty da, kishi patsha bo­lýǵa kelisimin berdi. Fyń hanym Han patshaly­ǵynyń astanasy Chańanǵa baryp, Han-Shýan­dı pat­shaǵa bolǵan jaıdy habar­la­dy. Patsha Fyń hanym­dy Han  pat­sha­lyǵynyń Úısin elindegi elshisi etip taǵaıyndap, bul jumysty aıaǵyna shyǵarýdy tapsyr­dy. Úısin jurtyna kelgen­nen keıin Fyń hanym eldiń barlyq jaqsy men jaısańyn jáne Azoǵ­dany Chıkók qalasyna jınap alyp, Kóktiń uly – Han patshasynyń jar­ly­ǵyn oqydy. Sonymen Djıe-Iý hanshanyń uly – Noıanqut bı úlken patsha bolyp taǵaıyndalyp, onyń qol astyna 60 myń tútin qaraıtyn boldy. Al, Azoǵda kishi patsha bolyp taǵaıyndaldy da, onyń qolastynda 40 myń otbasy qaldy. Osylaısha bul iske núkte qoıylǵandaı boldy. Han áýletinen shyqqan hanshadan týǵan uldyń tuńǵysh ret Úısin eline patsha bolýy – Djıe-Iý patshanyń eńbeginiń jemisi, sondaı-aq, Úısin eliniń Han patshalyǵynyń yqpalyna óte bastaǵyndyǵynyń dáleli edi.

Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 51-jyly Djıe-Iý hanshanyń eki uly – Noıanqut bı men Telbı  dúnıe saldy… О́mirde otannan ystyq ne bar deısiń?! Jasy 70-ten asqan Djıe-Iý hanshany da týǵan jerge degen saǵynysh meńdetip bara jatty. Ol Han-Shýandı patshaǵa: “Kári qoı­dyń jasyndaı jasym qaldy, endi otanǵa qaı­typ baryp, týǵan jerdiń topyraǵyn jasta­nyp jatsam deımin”, – degen ótinishin aıtyp, hat jazdy.  Onyń bul tilegin qup kórgen Han-Shýan­dı patsha kisi jiberip, Djıe-Iý hanshany otan­ǵa qaıtaryp ákeldi. Djıe-Iý hansha qoshtas­qanyna  talaı zaman bolǵan Chańan qalasyna qalǵan úsh ul-qyzyn ala keldi. Han    patshaly­ǵy el úshin eseli eńbek sińirgen osynaý hanshaǵa mol  tartý taralǵy jáne eń dańqty ataqtaryn berdi. Osydan soń eki jyldan keıin – bizdiń zamanymyzdan burynǵy 49-jyly Djıe-Iý hansha kóz jumdy. Alaıda ol otyrǵyzyp ketken halyqtar dostyǵynyń shybyǵy Úısin eli topyraǵyna tereń tamyr tartyp, úlken báıterek bolyp ketken-di.

Úısin elinde júrgen kezinde Djıe-Iý hansha ul-qyzdaryn ylǵı da Chańan qalasyna jiberip oqytyp, olarǵa Qytaıdyń órkendegen mádenıeti men Han eliniń salt-sanasyn úıretip otyrǵan bolatyn. Han-Úısin elderi saýdagerleriniń jıi barys-kelisi de eki el ekonomıka-mádenı qarym-qatynastarynyń damýyna tótenshe ıgi-yqpal etkenin atap aıtýymyz lázim. Al Djıe-Iý hanshanyń ul-qyzdarynyń bári derlik Batys óńirdegi Úısin jurtynan basqa da elderdiń saıası sahnasynda eńbek etti.

Djıe-Iý hansha Úısin elinde tabany kúrekteı jarty ǵasyr ómir súripti. Hanshanyń eren eńbe­gi­niń arqasynda Úısin men Han patshalyǵynyń Ǵundarǵa birlese  shabýyldaýy júzege asyp, Ǵundar qaýpi túbegeıli joıyldy. Sóıtip, eki el halqynyń beıqut ómiri qamtamasyz etildi.  Sondaı-aq, bul kezde Úısin eli men Han patshalyǵynyń qarym-qatynasy tonnyń ishki baýyndaı bolyp ketti desek, bunyń ózin de Djıe-Iý hanshanyń belsendi eńbeginen bóle qaraý qııanat bolar edi.

Tarıhı qujattardan málim bolǵanyndaı biz­diń zamanymyzdyń 74-jyly Gyń-Tııan Batys óńirge bas jetkeýil bolyp barǵanda, Úısin eliniń hanynan qarasyna deıin Djıe-Iý hansha tutynǵan dúnıelerdi tótenshe qasterleıtindigine kýá bolǵan. О́lgenine 120 jyldan asqan Djıe-Iý hanshanyń tutynǵan zattaryn úısinder kózderiniń qarashyǵyndaı qasterlep saqtap otyrsa, bunyń ózi Han-Úısin elderi dostyǵy­nyń jarqyn mysaly emes pe?!

Gýandýn qalasynda jaryqqa shyqqan “Qytaı tarıhyndaǵy áıgili júz áıel” kitabynan tárjimalaǵan: L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti shyǵystaný kafedrasynyń dosenti, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty  Dúken MÁSIMHAN.

Astana.

26 maýsym, 31 shilde, 2002 jyl.