Úrimji
- Uıǵyr avtonomııalyq ólkesiniń ortalyǵyndaǵy press-týr sheteldik jýrnalısterdi «Zorlyq-zombylyq pen terrorızmniń basty oqıǵalary» dep atalǵan kórmemen tanystyrýdan bastaldy. Kórmege 1990 jyldardyń basynan beri oryn alǵan qaqtyǵystar men shıelenister hronologııasy týraly foto, vıdeotaspalar, tárkilengen qoldan jasalǵan jarylǵysh zattar, atys jáne sýyq qarý-jaraq quraldarynyń úlgileri qoıylǵan. Budan keıin Shyńjań Islam ınstıtýtyn aralap kórsetti. Onda ıslamnyń dinı qyzmetkerleri oqyp, dıplom alyp shyǵady. Olar oqý bitirgennen keıin dıplomy bar dinı qyzmetker retinde óńirdegi meshitterde resmı qyzmetke ornalasa alady. Instıtýt basshysy, Búkilqytaı halyq ókilderi jınalysynyń depýtaty (BHО́J), ShUAО́ Halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Qytaı ıslam qaýymdastyǵy basshysynyń orynbasary jáne Shyńjań ıslam qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Ábdiraqyp Tumyrnııazdyń aıtýynsha, stýdentterge arnalǵan meshittiń jalpy aýmaǵy 1 myń sharshy metrden asady. Munda 1200 adam bir ýaqytta namaz oqı alady. Qazirgi ýaqytta ınstıtýtta 688 stýdent bilim alyp jatyr eken. Bizdi negizinen kásiptik-tehnıkalyq ortalyqtardyń nemese quqyq qorǵaýshylar álemdik BAQ-ta aıtyp júrgen «saıası tárbıeleý lagerleriniń» jumysy qyzyqtyrǵan edi. Ábdiraqyp Tumyrnııaz mundaı mekemelerde dinı ekstremızm ıdeıasynyń yqpalyna ushyraǵan tulǵalardyń tilge (qytaı tili), zańdarǵa jáne jumys kásibine úıretý arqyly túzelýine kómektesedi dep jaýap berdi. Aıta ketetin másele, press-týrdyń basynan aıaǵyna deıin biz aralaǵan barlyq qalalar men oryndarda suhbat tek Qytaı bıligi ókilderiniń mindetti túrde qatysýymen ǵana berildi. Spıkerlermen jeke áńgimelesýdiń eshqandaı múmkindigi bolmady. Islam ınstıtýty stýdentteriniń arasynda 25 jastaǵy etnıkalyq qazaq Eshat Aıatbek bar eken. Ol bıyl sońǵy kýrsta oqyp jatyr eken. Bitirgen soń ShUAО́ Ile-Qazaq avtonomııalyq oblysy Toǵyztaraý okrýgindegi aýylyna qaıtyp, ımam bolyp jumys isteýdi josparlaıdy. Odan qazaqtar arasynda dinı ustanymyna oraı shekteý men qysymǵa ushyraǵandar týraly suraq qoıyldy. «Qazaqtar jáne basqa da musylmandar turatyn jerlerde dinı ádet-ǵuryptar men bes ýaqyt namaz oqýǵa eshqandaı shekteý joq», - dedi ol. Eshat etnıkalyq qazaqtardyń jaǵdaıynyń jaqsy ekenin, eshqandaı shaǵym joq ekenin qysqa qaıyryp aıtty. Shyńjańdaǵy Islam ınstıtýtyn aralatqannan keıin jýrnalısterge «Dabazar» aýdanyn kórsetti. Bul - Úrimji qalasyndaǵy negizgi ortalyq ári eń úlken bazar. 2003 jyly qaıta jańǵyrtylǵan bul bazar ıslam stılinde salynǵan jáne kúmbezderi, munaralary bar alyp saraı ispettes. Basqa bazarlar sekildi munda da qytaı men basqa da sheteldik týrıster sapyrylysyp júr; neshetúrli kádesyılar satylady - hotan nefrıti men qoldan toqylǵan qashqar kilemi, taqııalar, ulttyq kıimder, oramaldar, ulttyq mýzykalyq aspaptar, altyn áshekeı-buıymdar, baǵaly tastar satylady. Ashyq alańda konsertter ótip jatyr. Úrimji kósheleri men jýrnalıster barǵan basqa da qalalarda baıqalǵany árbir 800-1 000 metr saıyn polısııa pýnktteri ornalasqan.
Qashqar
ShUAО́ ońtústiginde ornalasqan Qashqar qalasy - kóne ári kıeli oryndardyń biri. Bul qalada túrkiniń kúlli álemge áıgili ǵulamalary Júsip Balasaǵun men Mahmut Qashqarıdiń beıiti bar. Jergilikti turǵyndardyń 90%-dan astamy etnıkalyq uıǵyrlar, negizinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Dál osy óńirde Qytaı bıligi az ulttarǵa qatysty qatań saıasat ustanatyny týraly aqparattar bar ekeni belgili. Jýrnalısterdi Qashqardyń kásiptik-tehnıkalyq ortalyǵyna («saıası tárbıeleý lageri») da ákeldi. Bul ortalyq týraly áńgime ınternette kóp taralǵan, biraq dál osyǵan sheteldik BAQ ókilderiniń tabany áli tımegen. Munda 2 myń adam bar, basym kópshiligi Qashqardyń 20-40 jas aralyǵyndaǵy uıǵyrlar eken. Jasy qyryqtan asqandar bar, biraq az. Úshten ekisi er azamattar. Ortalyq ákimshilik ókilderiniń málimdeýinshe, bul tek Ońtústik Shyńjańda ǵana emes, búkil ShUAО́ aýmaǵyndaǵy eń iri mekeme. Ortalyq 2017 jyldyń aıaǵynda qurylypty. Qazirge deıin munda shamamen myńǵa jýyq adam oqyp shyqqan. Jalpy, Qashqar okrýginde mundaı 11 ortalyq bar, Tasqorǵan-Tájik avtonomııalyq ýezinde ǵana joq. Qytaı bıligi ortalyqtardy ashýdaǵy maqsat memlekettik (qytaı) tildi, QHR zańnamasyn úıretip, jumysshy mamandyqtaryna oqytý ekenin aıtady. Olardyń pikirinshe, osyndaı sharalar adamdardy dinı-ekstremıstik aǵymdar jeteginde ketýdiń aldyn alady. Sheteldik jýrnalısterdi úlgi retinde alynǵan oqý úderisimen: qytaı tili, Qytaı zańnamasy, deneshynyqtyrý jáne óner (án jáne bı) sabaqtarymen tanystyrdy. Jýrnalıstermen birge erip júrgen jergilikti bılik ókilderiniń aldynda ortalyq tárbıelenýshileri osy mekemege qalaı tap bolǵanyn da aıtyp berdi. Olardyń kópshiliginiń oqıǵalary bir-birimen uqsas bolyp shyqty. «Men Qytaıdyń zańyn buzdym - dinı ekstremızm ıdeıalarynyń yqpalyna tústim, dinı-ekstremıstik mazmundaǵy vıdeolardy ózim kórip, dostaryma da tarattym. Al munda qazir tiginshilikti úırenip jatyrmyn. Biz aptasyna bir ret úıimizge baryp, týystarymyzben júzdesip qaıtamyz», - deıdi 25 jastaǵy Turdygúl esimdi uıǵyr qyzy. Taǵy bir tárbıelenýshi Bilikqyzdyń aıtýynsha, oqý ortalyǵynda ǵıbadat jasaýǵa tyıym salynǵan, biraq demalys kúnderi qalaǵa shyqqanda oǵan ruqsat etiledi eken. «Men munda 2018 jyldyń qańtarynda tústim. Qytaı tilin, zańdardy úırenip, mamandyq meńgergen soń, bul jerden dıplom alyp shyǵamyn. Bizge munda halal taǵamnan beredi, apta saıyn - senbi kúni tańerteńnen jeksenbi kúni keshke deıin qalaǵa, týystarymyzǵa baryp qaıtýymyzǵa bolady. Oqýdy bitirip, tiginshi bolyp, bıznes ashýdy josparlap otyrmyn», - deıdi ol jýrnalısterge bergen suhbatynda. «Men munda oqyp jatqanyma 11 aı boldy, dinı-ekstremıstik ıdeologııanyń yqpalyna tústim, sondaı ýaǵyzdardy oqyp, dostaryma tarattym. Men jergilikti turǵynmyn, turmystaǵy áıelmin, kishkentaı qyzym bar. Oǵan kúıeýim Akbar men týystarym qarap otyr. Kúıeýim taksı júrgizedi. Baqytyma oraı, apta saıyn demalys kúnderi otbasyma baryp qaıtamyn. Oqýdy bitirgen soń, tigin sheberhanasyn ashamyn dep otyrmyn», - deıdi 24 jastaǵy Gúlnıgar. Tigin sehyndaǵy qyzdar kún tártibin de aıtyp berdi: 8-de turady, túski 12-de sabaq aıaqtalady. Odan keıingi bos ýaqytta túrli úıirmelerge qatysýǵa, teledıdar qaraýǵa bolady. Erlerdiń jataqhanasynda bir bólmede 6 adam turady. Qoljýǵysh pen ýnıtaz kishkentaı kermeniń artynda. Dálizde stasıonarlyq qalalyq telefon bar, oqýdan bos kezde odan úıge qońyraý shalýǵa ruqsat etilgen. Uıaly telefondarǵa tyıym salynǵan. Ákimshilik ókilderiniń aıtýynsha, ashanada kúnine úsh mezgil tamaq beriledi. Tárbıelenýshiniń biri Ýsmanjannyń aıtýynsha, kásiptik-tehnıkalyq ortalyqta oqýdy oǵan, dástúrli emes ıslam ıdeıalarynyń yqpalyna túse bastaǵanyn baıqaǵan ortalyq qyzmetkeri usynypty. Ol qyzmetker Ýsmanjannyń aýyldasy eken.
Qashqar mańyndaǵy Názirbek aýyly
Kásiptik-tehnıkalyq ortalyqtan soń jýrnalısterge Qashqar mańynda ornalasqan Názirbek aýylyndaǵy balabaqsha kórsetildi. Munda da jattyǵýlar eki tilde ótedi. Ár topta eki tárbıeshiden bar: biri uıǵyr, biri qytaı ókili. Tárbıe eki tilde qatar júredi. Balalar sheteldik jýrnalısterdiń aldynda bı bılep, án aıtyp berdi. Bizdi az ult otbasylaryna merzim saıyn etnıkalyq qytaılardyń baryp turatyny týraly másele qyzyqtyrǵan bolatyn. Bul BAQ-ta da talaı talqylanǵan. Bundaı sheshim qabyldaýǵa ne sebep? Osy suraqqa baılanysty tilshilerdi Muhabbat Mámettiń úıine alyp bardy. Onyń otbasy «Otbasyn qalyptastyrý» baǵdarlamasyna engen eken. Bul úıge QKP jergilikti partııa bóliminiń hatshysy Chjan Szı bekitilgen. Onyń mindeti - otbasyna ylǵı kelip turý, kompartııa jáne úkimettiń sheshimderine qatysty nusqaý jumystaryn ótkizý. Budan tys, partııa sheneýnigi qytaı tili úırený men QHR zańdaryn bilýge kómektesedi. Chjan Szıdiń ózi Muhabbat Mámetti aǵam dep syılaıtynyn, onyń otbasymen jaqyn bolyp qalǵanyn aıtady. «Otbasyn qalyptastyrý» baǵdarlamasy Shyńjańnyń barlyq aımaǵynda júrgiziledi. Qytaı bıligi ókilderiniń aıtýynsha, baǵdarlama ultaralyq qatynastardy úılesimdi damytýǵa baǵyttalǵan. Muhabbat Mámettiń ózi otbasyna qatysty jasalyp jatqan mundaı qamqorlyq týraly lám-mım demeı, únsiz otyra berdi. Hotan okrýginiń Moıýı ýezindegi kásiptik-tehnıkalyq ortalyǵy Qashqardan keıin sheteldik jýrnalısterdi ShUAО́ ońtústik-shyǵysyna - Hotan qalasyna apardy. Onda Hotandaǵy eń iri meshit ári uıǵyr sáýlet óneriniń naǵyz úlgisi Szıaman meshiti kórsetildi. Meshit Sın dınastııasynyń ımperatory Gýansıýı tusynda (1875 j.) salynǵan. Osyǵan deıingi eki qaladaǵy sekildi munda da meshit moldasy jýrnalısterge partııa men úkimettiń eshqandaı da qysym jasamaǵanyn aıtty. Kelesi kúni tańerteń Qytaı bıligi sheteldik BAQ ókilderin Hotan okrýgi Moıýı ýeziniń kásiptik-tehnıkalyq ortalyǵyna aparyp, ondaǵy tárbıelenýshilerdiń demalys kúnderi syrtqa qydyryp shyǵa alatynyn kórsetti. Tańǵy 8:30-da zattary salynǵan sómke, dorbalaryn asynǵan jastar eki avtobýsqa otyrǵan boıy «tárbıeleý lagerinen» shyǵyp ketti. Munda myńǵa jýyq adam bar, sonyń 90%-y - erler. Olarǵa 135 adam sabaq ótkizedi, sonyń 124-i (91,8%) uıǵyr, 11-i qytaılar. Jýrnalısterge ortalyqtyń ishindegi tynys-tirshilik te kórsetildi: tárbıelenýshilerdiń biri án aıtyp, bı bılep júr, endi bireýleri sýret salyp otyr. Kitaphana, ústel tennısi, bılıard oınaıtyn bólmeler de bar. Mekemeniń ekinshi qabatynda kásiptik daıyndyq aıasyndaǵy sabaqtar ótip jatty - erler as ázirlep, áıelder dastarhan jaıyp júr. «QazAqparat» HAA tilshisi bolashaq aspazdyń biri Ámirjan Bákirden nelikten ony demalys kúni úıine jibermegenin surady. Ol ózine kelesi aptada qalaǵa shyǵýyna ruqsat etiletinin aıtyp, nelikten óz erkimen ortalyqta qalǵanyn túsindire bastady. «Men bul ortalyqqa óz qalaýymmen keldim, óıtkeni qytaı tilin nashar bilemin, sosyn arnaıy mamandyǵym da joq, sondyqtan men ekstremıstik ıdeologııanyń yqpalyna tústim. Onyń ústine munda bári tegin», - deıdi Ámirjan Bákir. Onyń sózderin jýrnalısterdi ertip júrgen tulǵalar bas ızep maquldap turdy. «QazAqparat» HAA tilshisi ákimshilik ókili Mahmut Omardan ortalyq tárbıelenýshilerine kúsh kórsetý, májbúrleý sharalary qoldanyla ma, joq pa dep surady. Árıne, sheneýnik ondaıdy joqqa shyǵardy. «Zorlyq-zombylyq, kúsh kórsetý faktilerin kórgen emespin, bul jerde jeke qaýipsizdik qamtamasyz etiledi. Men ortalyqqa óz qalaýymmen bilim alý úshin keldim», - dedi tárbıelenýshi Shámshııa Álim qazaqstandyq jýrnalıske. Ol kún saıyn jýynýǵa múmkindigi baryn, kıimderin kir jýý bólmesinde jýatynyn aıtty. «QazAqparat» HAA tilshisi ortalyqtaǵy adamdardyń erkin júrip-turý jaıyn surastyrdy. Oǵan Hotan okrýginiń partııa hatshysy jaýap berip, tárbıelenýshiler demalys kúnderi qalaǵa shyǵa alatynyn, al basqa kúnderi tek sebep bolǵanda ǵana (týystarynyń aýrý-syrqaýy, qazasy, toı-tomalaq, t.b.) ruqsat etiletinin aıtty. Hotan ýeziniń kásiptik-tehnıkalyq ortalyǵy Bul ortalyqtyń da aldyndaǵylardan esh aıyrmashylyǵy joq. Munda 400-den astam adam bar. Taǵy da jýrnalısterge bı, qytaı tili, deneshynyqtyrý, orman isi teorııasy sabaqtaryn, shashtaraz, daıashy, manıkıýr sheberi mamandyqtary boıynsha jattyǵýlardy kórsetti. Qytaı tili pániniń ashyq sabaq taqyryby: «Baqyt degenimiz ne?». Tárbıelenýshi qyzdardyń biri qytaı tilinde «baqyt degenimiz - múmkindiginshe kóbirek bilim alý» dep jaýap berdi.Oqytýshynyń aıtýynsha, qytaı tilin meńgerý deńgeıi ortalyqta bolý merzimine baılanysty. Ortalyqtyń birneshe tárbıelenýshisiniń (Nurmámet Rozmámet, Pazylat Úbil, t.b.) aıtqany da basqa ortalyqtaǵylardyń sózimen uqsas. Bári de «ekstremızm aǵymyna túskenin», qytaı tilin, zańdardy úırenip, aqsha tabý úshin kádege jaraıtyn mamandyqty meńgerip baryp, úıine qaıtqysy keletinin qaıtalaı beredi. Bılik ókilderiniń ortalyqtardyń bári bilim mekemeleri dep sendirýine qaramastan, Hotandaǵy ortalyqty polısııa kúzetedi eken. Mekemeden shyǵar jerde qoǵamdyq qaýipsizdik basqarmasynyń ýchaskesi ornalasqany da osynyń dáleli. ShUAО́ basshylyǵynyń túsindirmesi Úrimjige oralǵan jýrnalıstermen ShUAО́ halyq úkimetiniń tóraǵasy Shohrat Zákir, ShUAО́ partııalyq komıtetiniń saıası-zańnama komıssııasynyń hatshysy Chjý Haılýn jáne Úrimji qalasynyń partııa hatshysy Sıýı Haıjýn kezdesti. Sh. Zákirdiń sózinen úzindi keltireıik. «ShUAО́ kedeı aýdandaryndaǵy halyq arasynda dinı-ekstremıstik sıpattaǵy kóńil kúı baıqala bastady. Al ınternettiń damýy adamdardyń ómirine jaıly jaǵdaı jasaýmen qatar, terrorızm men ekstremızmniń taralýyna da múmkindik berdi. Bul búginde kúlli álemge áıgili oqıǵalarǵa ákep soqtyrdy. Solardyń biri 2009 jyldyń 5 shildesinde Úrimji qalasynda boldy. Biz osy máseleni kóp jyl boıy zerttedik. QHR tóraǵasy Sı Szınpınniń ózi Shyńjańǵa jasaǵan saparlary jáne sarapshylarmen talqylaý barysynda osy máseleni zerdeledi. Sonyń nátıjesinde biz eki shara qoldanýǵa sheshim qabyldadyq: bir jaǵynan, qatań túrde terrorızmniń jolyn kesip, qoǵamdy qorǵaý, ekinshi jaǵynan, adamdardy jumys isteýge, bilim alyp, mádenıet deıgeıin kóterýge yntalandyrý. Kásiptik-tehnıkalyq ortalyqtar osy maqsatqa qurylǵan. Olardyń aldyna 4 maqsat qoıylǵan: zańdardy, qytaı tilin úıretý, mamandyqqa oqytý, qazirgi qoǵamnyń jaǵdaıyna beıimdelý úshin mádenıetin kóterý. Sonymen qatar qoǵamdy memlekettik basqarý úderisinde alýan túrli pikirler týyndaýy múmkin», - deıdi ShUAО́ tóraǵasy. Degenmen ol «QazAqparat» HAA tilshisiniń ShUAО́ aýmaǵyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq ortalyqtardyń naqty sany, onda qansha adam bar ekendigi týraly suraqtaryna jaýap berýge qınaldy. Tek Sh. Zákir qaıta tárbıelenip jatqan azamattar Shyńjańnyń soltústigine qaraǵanda ońtústiginde áldeqaıda kóp ekenin aıtty. Qytaı bıligi bul faktordy turǵyndardyń bilim deńgeıiniń ártúrli ekendigimen túsindiredi. Joǵary laýazymdy sheneýnik, basqa óńirlerde, sonyń ishinde Gansý provınsııasynda mundaı ortalyqtar joq ekenin aıtty. Reuters tilshisi ShUAО́-degi jaǵdaımen tanysý úshin BUU mamandaryn shaqyrý múmkindigi týraly surady. Shohrat Zákir oǵan Qytaı BUU múshesi ári adam quqyqtaryn saqtaý jáne qorǵaý boıynsha úlgili elge aınalýǵa nıetti dep jaýap berdi. Sondyqtan BUU mamandary jaǵdaıǵa shynaıy baǵa berý úshin Shyńjańǵa kelýin qoldaıdy. «Sonymen qatar ondaı nárseniń ShUAО́-degi beıbitshilik pen turaqtylyqty buzý maqsatynda paıdalanylmaıtynyna úmit artamyz», - dedi Sh. Zákir. «QazAqparat» HAA tilshisi múmkindikti paıdalana otyryp, ShUAО́ basshylyǵynan Ile-Qazaq avtonomııalyq oblysyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq ortalyqtarǵa aparýyn surady. ShUAО́ partııa komıtetiniń ókilderi osy máseleni qarastyryp, aldaǵy ýaqytta osyndaı press-týr uıymdastyrýǵa ýáde etti. Mundaı múmkindiktiń týatynyna úmittimiz. Qazaqstan qoǵamyn eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq kópirine aınalǵan Qytaıdaǵy etnıkalyq qazaqtardyń taǵdyry da tolǵandyrady. Búgingi kúni kórshiles eki memlekettiń syrtqy saıasat vedomstvolary arasynda syndarly dıalog júrgizilýde. Osy jumystyń nátıjesinde 2018 jyldyń 9 aıynda 2,5 myńnan astam etnıkalyq qazaq Qytaıdan Qazaqstanǵa kelý múmkindigin aldy. Aıta keteıik, 2018 jylǵy jeltoqsannyń aıaǵynda QHR SIM 12 eldiń: Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Reseı, Pákistan, Úndistan, Aýǵanstan, Malaızııa, Indonezııa, Kýveıt jáne Taıland elshilikteriniń Qytaıda akkredıttelgen dıplomattary úshin Qashqar men Hotandaǵy kásiptik-tehnıkalyq ortalyqtarǵa sapar uıymdastyrǵan bolatyn.
