Prezıdent joǵary oqý oryndary sany kóp, sapasy joq mamandyq ıelerin daıyndaýdy doǵarýy kerektigin aıtty. Osy rette Memleket basshysy oqýyn aıaqtaǵan stýdentterdiń jalaqysy joǵary jumysqa ornalasýy ýnıversıtetterdiń deńgeıi men tabystylyǵyn anyqtaıtyn basty ólshem bolatyndyǵyn eskertken bolatyn. Atalǵan tapsyrmaǵa sáıkes, byltyr jyl sońynda «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý baǵdarlamalary reıtıngisiniń úshinshi kezeńiniń qorytyndysyn shyǵardy.
Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Talǵat Eshenqulovtyń aıtýynsha, birikken jobanyń úshinshi kezeńi boıynsha 535 bilim berý baǵdarlamasyna baǵa berilip, 1632 sarapshydan 198 qorytyndy alynǵan. «Osy jyly, reıtıngte JOO usynǵan materıaldar boıynsha 92 mamandyq qamtyldy, 2 myńnan astam bilim berý baǵdarlamasy baǵalandy, elimizdiń barlyq óńirinen 700-den astam sarapshy tartyldy. Nátıjesinde 109 joǵary oqý orny boıynsha 6 myń saraptamalyq qorytyndy alyndy. Sall-ortalyq arqyly 2016-2017 jyly oqý ornyn aıaqtaǵan 8800 túlek telefon arqyly saýalnamaǵa qatysty», deıdi vıse-mınıstr.
Vedomstvo ókili aıtyp ótkendeı, saýalnama qazaqstandyq JOO túlekteriniń barlyǵyn qamtýǵa tyrysqan, sáıkesinshe zertteý nátıjesi ádil shyqty deýge negiz bar. Bul týraly «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Oljas Ordabaev saraptaý jumystaryn ekonomıkalyq organdardyń mamandary júrgizgendigin, ıaǵnı ádildik úshin JOO ókilderi qatystyrylmaǵandyǵyn aıtady. «Elimizdegi JOO-ny bitirýshi túlekterdiń óz mamandyǵy boıynsha kóbisiniń jumys istemeıtini belgili bolyp otyr. Aıtalyq, áleýmettik ǵylymdar, ekonomıka jáne bıznes baǵytyndaǵy túlekterdiń 40,24%-y óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Tehnıkalyq ǵylymdar men tehnologııalar – 41,97%, quqyq – 43,73%, qyzmet kórsetý salasy – 43,42% jáne eń úlken antılıder – aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary 51,06% bolyp otyr», deıdi O.Ordabaev.
Osy rette O.Ordabaevtan atalǵan kemshilikterge kóleńke túsirip turǵan keıbir máselege ashyq toqtalýyn suraǵan bolatynbyz. «Búginde qazaqstandyq bilim berý baǵdarlamalary tolyq jetildirýdi talap etedi. Salalyq sarapshylardyń taldaýy joǵary oqý oryndary bilim berý baǵdarlamalarynyń mazmunyn bir-birine kóshiretinin, al bul kontenttiń biregeıliginiń joqtyǵyn kórsetedi. Sondaı-aq mamandyqqa janama qatysy bar jáne teorııany praktıkaǵa baılanystyrýda jetispeıtin modýlder bar. Sonymen qatar jumys berýshiler kitaphana qoryn jańartý qajettigin atap ótti. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy joǵary oqý oryndarynyń birinde 1949-1975 jyldardaǵy ádebıet qoldanylady. Keı oqý oryndary HH ǵasyrdyń ortasyndaǵy oqýlyqtardy paıdalanady. Ásirese radıoelektronıka men telekommýnıkasııaǵa qatysty jabdyqtar men baılanys quraldary eskirgen. Máselen, elimizdegi kóptegen JOO 2G formatyn jańashyldyq retinde oqytyp júr», deıdi O.Ordabaev.
Shynymen de, qazir 4G formaty bar, jaqynda 5G formaty qoljetimdi bolady. Taǵy bir aıta keterligi, mundaı mysaldar tek jaratylystaný ǵylymdarynda ǵana emes, gýmanıtarlyq ǵylymdardy oqytatyn irgeli mamandyqtardyń da bas aýrýyna aınalǵan. Bul týraly fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, lıngvıst-sarapshy Bekzat Dınaeva 2018 jyldyń qyrkúıek-qazan aılarynda joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn «Qazaq tili men ádebıeti» jáne «Fılologııa» mamandyqtarynyń bilim berý baǵdarlamalary men ellektıvti pánder katalogtaryna saraptamalyq qorytyndy jasaý barysynda biraz jaıtqa kóz jetkizgendigin aıtady.
«Saraptamaǵa kelip túsken JOO-nyń úshten ekisinde bilim berý baǵdarlamalary men ellektıvti pánder katalogterinde oqytylatyn negizgi bazalyq bilim qamtylǵan, alaıda daıarlanǵan baǵdarlamalary men sıllabýs mazmundarynyń basym kópshiligi, naqty 70%-y qaıta óńdeýdi qajet etedi», deıdi ol.
Qazirgi naryqtyń talaby men jumys berýshiniń suranysyna sáıkes gýmanıtarlyq pánderdiń ózine jańasha sıpat berip, barynsha «Lıngvıst-ekonomıst», «Lıngvıst-zańger», «Lıngvıst-psıholog», «Lıngvıst-redaktor» sııaqty salalyq mamandardy daıarlaıtyn pánderdi engizip, atalǵan baǵytta mamandar daıyndaýdy qolǵa alý kerek. Qazaq tili men ádebıeti mamandary naryqtyń suranysyna sáıkes til men ádebıetke basqa ǵylym salalary turǵysynan barynsha mamandanýy tıis. Aıtylǵan máselelerge qatysty sarapshy Bekzat Begalyqyzy zertteý nátıjesi boıynsha qazirgi oqytylyp jatqan baǵdarlamalarda synı oılaý, kreatıvti oılaý júıesi, akademııalyq saýattylyqty arttyratyn zamanaýı tehnologııalar qoldanylatyn taqyryptar óte az ekendigin jetkizdi. «Akademııalyq saýattylyqty arttyratyn, oqylym jáne jazylym daǵdylaryn damytatyn pánder men iskerlik qarym-qatynas mádenıetin, aýyzsha jáne jazbasha til mádenıetin, sharshy top aldynda sóıleý mádenıetin, memlekettik tildegi hat almasý tiliniń qyr-syryn úıretetin kýrstardy engizgen jón. Mysaly, qazirgi JOO-daǵy «Til bilimine kirispe» páni 50 jyldan beri K.Ahanovtyń «Til biliminiń negizderi» oqýlyǵy negizinde oqytylyp kele jatyr. Oǵan «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qory aýdarǵan Vıktorııa Fromkınniń «Til bilimine kirispe» eńbegin qosý kerek. Bul eńbekte tildiń shyǵý tórkini, damý úrdisi, joly, negizgi tildik kategorııalar, ár tilde bólek bolǵanymen, avtordyń «Til bilimine kirispe» oqýlyǵynda osy tilderge ortaq qubylystar men ortaq zańdylyqtardyń negizi qaıda ekenin ashyq kórsetýge múmkindik beredi. Álemdik til biliminde qandaı qubylystar bolyp jatyr degenge atalǵan oqýlyqtyń úlken kómegi bar. Aldyńǵy 51 JOO-daǵy ádebıet tiziminde atalǵan oqýlyq bolmady, sońǵy 21 JOO-da tek E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń ádebıet tizimine qosylǵanyn ǵana kórdik», deıdi tilshi-ǵalym B.Dınaeva.
Shynymen de mamandyqqa suranystyń kúrt tómendep ketýine joǵarydaǵydaı máseleler kóp bóget keltiretini ras. Budan shyǵatyn qorytyndy, aldaǵy ýaqytta JOO-lardyń jańa oqýlyqtarmen, sońǵy basylymdarmen qamtylý deńgeıin qadaǵalaǵan jón. Baǵdarlamalardyń basym kópshiliginde sońǵy jańa basylymdar jetkizilip, ıaǵnı ádebıetterdiń jańashyldyǵyna nazar salý qajet. Aıtalyq, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» serııasymen aýdarylǵan kitaptardy ádebıet tizimine engizýdiń ózi betburystarǵa ákeletini sózsiz.
Sóz sońynda óz mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasa almaı jatqan túlekterge jumys berýshi taraptyń eńbek ótilin suraýy basty kedergi ekenin, sondaı-aq jalaqy mólsheri de keıbir kórsetkishke kóleńke túsiretinin aıta ketkenimiz jón.
Bul rette UKP tóraǵasynyń orynbasary memlekettik zeınetaqy tóleý ortalyǵynyń derekterin taldaı kele, ortasha eńbekaqy deńgeıin aıtyp berdi. «Áleýmettik ǵylymdar, ekonomıka jáne bıznes baǵytynda – 114 721 teńge, tehnıkalyq ǵylymdar men tehnologııalarǵa – 149 963 teńge, quqyqqa – 89 434 teńge, qyzmet kórsetý salasy boıynsha – 98 180 teńge, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdaryn bitirgen jas mamandarǵa – 77 045 teńge kóleminde jalaqy tólenedi», deıdi O.Ordabaev.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
