Birinshiden, Qazaqstan sońǵy 10 jylda Eýropa, Islam álemi jáne Eýrazııa keńistikterinde júzege asyrǵan halyqaralyq deńgeıdegi isterimen qatar, dıplomatııalyq qatynastaryn endi ǵana damytyp jatqan elderdiń ózinde eleýli áser qaldyrǵanǵa uqsaıdy. Ásirese merzimi jaqynda aıaqtalǵan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligi kezinde basshylyqqa alǵan aqylgóı jáne konstrýktıvti ustanymy Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy yqpalyn odan saıyn arttyrǵanyn atap ótýge bolady. Lıvanǵa Úndistanmen birigip joldanǵan qazaq áskerleriniń halyqaralyq qaýymdastyqtyń pikirine áseri ońdy boldy. Qarapaıym kórinetin bul qadamnyń «Qazaqstan daǵdarysty kezeńdi artta qaldyrý maqsatynda jáne álemdik beıbitshilik úshin áskerı kúsh turǵysynan úles qosa alady» degen pikirdi kúsheıte tústi. Qazaqstannyń mundaı operasııalar jasaı alý qabiletin tek búgingi kúshtik sharalar turǵysynan qarastyrýǵa bolmaıdy.
Máselen, «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde Sırııada atqarylaǵan birqatar is-sharalar men ornatylǵan ekijaqty yntymaqtastyqtyń soǵystan buryn Sırııamen yqpaldasýda dıplomatııalyq arnalardyń tıimdi qoldanylǵanyn kórsetedi. Sońǵy jyldary Qazaqstan Túrkııa, Lıvan jáne Iordanııadaǵy sırııalyq bosqyndarǵa kómek kórsetý maqsatynda 700 myń dollardan astam qarajat bóldi. Osynyń barlyǵy jumsaq kúsh elementteriniń jáne halyqaralyq dıplomatııa sharalarynyń birge qoldanylýynyń nátıjesinde iske asyryldy. Bular Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń ózgeshelikterin aıshyqtaıdy.
Operasııanyń ekinshi mańyzdy tusyna kelsek. Sırııada, ásirese, Idlıb aımaǵynda Qazaqstannan kelgen birqatar otbasylardyń bar ekendigi belgili. Bulardyń bir bóligi Qazaqstan úshin jaqyn jáne orta merzimdi bolashaqta qaýipsizdik turǵysynan qater týǵyzýda. Olardyń elge oralýy jáne el aýmaǵynda yqpal jasaýy Sırııa máselesi týdyrýy múmkin saldarlardyń ishindegi eń úlken problema. Qazaqstan osyny túsindi jáne aımaqty udaıy nazarynda ustady. Aqyrynda, Jenevadan keıingi eń mańyzdy halyqaralyq retteý bastamasy – Astana prosesin uıymdastyrdy. Aımaqtaǵy eń yqpaldy úsh el – Reseı, Iran jáne Túrkııamen yntymaqtastyǵyn ınstıtýsıonaldyq deńgeıde kúsheıtti. Halyqaralyq qaýymdastyqtyń Qazaqstanǵa degen senimi ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyq jasaýyna múmkindik berdi. Jaqynda Sırııadan 47 Qazaqstan azamatynyń qaıtarylýyn Nazarbaevtyń birneshe jyldan beri Sırııa saıasatynda kórsetip kele jatqan jigeriniń jemisi retinde baǵalaýǵa bolady.
Bul jańalyq Túrkııanyń qoǵamdyq pikirinde úlken áser týdyryp, ásirese, áleýmettik jelilerde kóp bólisildi. Onsyz da ımıdji jaqsy bolyp otyrǵan Qazaqstan jáne onyń basshysy Nazarbaevtyń elden syrt jerlerde operasııa jasaý qabiletin kórsetýine Túrkııada oń baǵa berilýde. Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiliginiń sońǵy ýaqytta atqarǵan sharalary jáne ártúrli deńgeıdegi aqparattyq jumysy osyndaı qadamdar týraly jańalyqtardyń durys derekkózderden taraýy turǵysynan úlken mańyzǵa ıe. Qazaqstannyń Reseımen qatar Túrkııamen yntymaqtastyǵyn arttyrýy elge oralǵandardy baqylaýda ustaýyna múmkindik beredi.
Úshinshiden, Prezıdent Nazarbaevtyń osyndaı operasııalardyń jalǵasatyny jónindegi málimdemesi aımaqtaǵy qazaqstandyqtarǵa joldanǵan bir belgi ispetti. Osylaısha Qazaqstan Taıaý Shyǵystan kelýi múmkin beıberekettikterge qarsy turý qabiletin arttyra tústi. Sebebi bul úderis ártúrli derekkózderden durys aqparat pen barlaý málimetterine qol jetkizýge ári der kezinde tıisti is-qımyl jasaýǵa múmkindik beredi. Qazaqstannyń mundaı operasııalarda jetistikke jetýi jáne halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kelisimimen alǵa jyljýy aımaqtaǵy basqa elderdegi, tipti Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy pozısııalarynyń kúsheıýine yqpal etýi múmkin. Qazaqstan, sonymen qatar aımaqtyń basqa elderine uqsas qaterli máseleler boıynsha kóshbasshylyq etý jáne kómek kórsetý áleýetin pash etti. Osylaısha aımaqtyq ıntegrasııa úderisiniń ınstıtýsıonalızasııasy basqa turǵydan da kúsheıe túspek.
Kúrshad ZORLÝ,
professor, sarapshy (Túrkııa)
