Aýyl jáne adamdar

Jeksenbi, 23 qyrkúıek 2012 0:37

Aýyl dese, andyz arqalap kele jatqan apam eles­­teıdi. Bizdiń aýyldaǵy betkeılerdiń bir búıi­rind­e mindetti túrde shoq-shoq andyz bolady. Olar, ıaǵnı andyzdar osy sáýir aıynda qalqaıyp shyǵyp, bar-barsha shóbińizdi basyp ozyp, bıiktep kete bara­dy da, ala jazdaı aınalasyndaǵy butalarmen boı ta­las­tyra yrǵalady. Kúzge qarata qaraýytyp, qara taldan beter qatqyldanyp, jarty metrdeı japy­raqtary jarǵaq týlaqsha jalbyrap, qaýdyr-qaýdyr, saýdyr-saýdyr dybys shyǵaryp, tóńiregin­degi tebirene yzyńdaǵan “sazger” qýraılarǵa ún qosady.

Jeksenbi, 23 qyrkúıek 2012 0:37

Aýyl dese, andyz arqalap kele jatqan apam eles­­teıdi. Bizdiń aýyldaǵy betkeılerdiń bir búıi­rind­e mindetti túrde shoq-shoq andyz bolady. Olar, ıaǵnı andyzdar osy sáýir aıynda qalqaıyp shyǵyp, bar-barsha shóbińizdi basyp ozyp, bıiktep kete bara­dy da, ala jazdaı aınalasyndaǵy butalarmen boı ta­las­tyra yrǵalady. Kúzge qarata qaraýytyp, qara taldan beter qatqyldanyp, jarty metrdeı japy­raqtary jarǵaq týlaqsha jalbyrap, qaýdyr-qaýdyr, saýdyr-saýdyr dybys shyǵaryp, tóńiregin­degi tebirene yzyńdaǵan “sazger” qýraılarǵa ún qosady.

Aǵashqa bergisiz andyz — taptyrmas otyn. Áke­miz­diń barynda aýyldaǵy eń erke ul — myna men paqy­ryńyz, al asa aqjarqyn ana — Ásem apa-tuǵyn. Sol bir sáýirde Nurybaı saıdyń kúngeı betkeıin­de­gi andyzdyń arasyna ákemizdi jerledik. Álde­kimniń súıemeldeýimen topyraq salyp jatqanymda, segizden endi asqan maǵan jańadan qalqaıǵan jas andyz jylap qaraǵandaı kóringen. Elý tórtinshi jyldyń qyraýly kúzinde apam ekeýmiz Qostóbeniń teriskeıinde andyz shaýyp júrdik. Erkeligim eshteńege de kóndikkisi kelmeı, bulqynady-aı sonda. Andyzdy shabamyn dep, ortasy oıyq ketpenmen aıaǵymdy opyryp ala jazdadym. “Aıaǵyńdy aıamasań da, andyzdy aıap, janyn qınamaı, qııalaı shap, — dedi apam qaýdyrlaǵan japyraqtardy úgip, tórt bóline jazdaǵan tobyǵyma seýip otyryp. — Erkeleıtin eshkimiń joq endi…”

Jalǵyz attyq arba tolatyndaı andyzdy bizdiń aýylda “bir arqa otyn” deıdi. Ásem apam sol bir arqa otyndy qııalaý tusqa jınap, tyrmyshtaı býyp, oıynǵa aınalyp kete beretin meni shaqyrady. Andyzdy arqalaýyna septesýim kerek. Úıme-tóbe otynnyń túbine tize búgip, ala arqanmen keýdesin aıqara shandyǵan sheshem shirkin: “Al! Aýp!” — deıdi. Myqshyńdap men de ty­rysyp baǵamyn. Áp degennen, birden kó­terilip kete almas. Ekinshi, keıde úshin­shi umtylǵanda baryp, arqalar. Qostó­beniń teriskeıi men úıdiń arasy birtalaı jer ǵoı, biraq eńisteý. Orta tusta eki bir­deı tereń saı bar, solar qıyndaý. Ekinshi saıda apam sál tynystap, demalady. Sol kezde qaıtadan arqalatýym kerek. Saıdan ótken soń apam da, men de kóńildene bas­taımyz. Kóbinese: “Ketpenińdi andyzdyń arasyna suǵa sal da, oıynyńa bara ǵoı”, — deıdi. Arqasyn­daǵy aýyr otynǵa ketpenniń salmaǵyn taǵy ústep, taıyp turamyn.

Munyń bárin táptishtegenime tańyrqamańyz. Asa aıyp kórmeńiz. Árıne, árkimniń taǵdyry ár túrli, mańdaıyna jazǵanyn kóredi. Áke-sheshesin janyna baılap júrgen eshkim joq. Alaıda, aq sálkesh ora­malynyń ushtary sál-pál terbelip, otyn arqalap, qyrdan eki búktetilip túsetin qaıran apalardy elýinshi hám alpysynshy jyldardaǵy aýyldyń bir beınesi emes edi deı almassyz. Totalıtarızm tusynda qazaq aýyly da, aýyldyń adamdary da nebir kezeneıli kezeńderdi bastan keshken. Bile tura umytyp ketemiz keıde. Áıtpese, bizdiń Ásem apamyz Ábdikárim degen belgili baıdyń qarqaradaı qyzy eken. Ákesiniń tirligi túgel tárkilenip, Tashkentke qashyp ketken. Ol jaqtan da tynyshtyq kórmeı, ustalǵan. Degendeı ǵoı.

Qońyr kúzdiń sońyna deıin tasıtyn sol andy­zy­myz kókózek kóktemge, naýryz kójege jetip jy­ǵy­latyn. Jyǵylatyn degenim — jyǵylatyn dege­nim. Bizdiń aýyl naýryz meıramynan eshqashan jańyl­ǵan emes. Stalın ólgen jyly da Smettiń qara ta­ly túbinde qazan qaınatyp, naýryzdy ataǵan. Ýyz kó­je men naýryz kóje dástúri eshqashan úzilgen joq.

Naýryz demekshi, bıylǵy, ıaǵnı 2003 jylǵy naýryz meıramy Ońtústik Qazaqstan óńirinde ózge­sheleý ótti. О́zgesheligi sol, bul kúnniń basty tulǵasy Qy­dyr ata boldy. Bir aımaqta Qydyr ata deıdi, ekin­shi óńirde Qyzyr ata deıdi, másele onda emes. Eń bastysy, Naýryz merekesi talaı tusta Qydyr atanyń batasymen bastaldy. “Ýa, Qudaıym, ońda­syn. Jamanshylyq bolmasyn, arýaqtar qoldasyn. Aman saqtap tól basyn, ekken egin solmasyn. Orta tolyp yrysqa, beıbit ómir ornasyn. Bostandyqtyń ordasyn, perishteler qorǵasyn. Besiktegi bóbektiń baqaıshaǵy tońbasyn. Ulys kúni ul men qyz taıpaldyrsyn jorǵasyn. Kósh bastaǵan kósemder órge tartsyn arbasyn. Sóz bastaǵan sheshender, ádildikten tanbasyn. Kól jınalyp tamshydan, teńiz tolsyn qańsyǵan. Qut-bereke ketpesin dıqanshy men malshydan, asyǵy tússin alshydan. Baqyt ashyp qaqpasyn, máńgi-baqı jappasyn. Pále-jala qazaqty izdese de tappasyn!” — deıdi Qydyr ata.

Láıim, aıtqany kelgeı.

Syrbaz aqyndarymyzdyń biri Sabyrhan Asan­uly­nyń  “Kóktem Ońtústikten bastalady” degen kitaby bolýshy edi. Sabyrhannyń jaqsy kóretin aǵasy Toqash Berdııarulynyń óleńderindegi óriktiń kúreńqyzyl gúli men qyzylqoshqyl japyraǵyn, tut aǵashynyń aryq boıyndaǵy beınesin kóz aldyńyzǵa keltirseńiz, qanshama qatal adam bolsańyz da jan-júregińizde aýylǵa degen saǵynysh samaly elbirep qoıa berer. Sol qos shaıyr qosyla jyrlaǵan Myr­za­shóldiń aýyldaryna qoı jylynyń da kóktemi erte kelgen. Áne, jańa gúldegen óriktiń arǵy jaǵyndaǵy túp-túzý tizilgen terekterdiń boılarynda búrshik syzdaıdy, qara tal áldeqashan japyraq shyǵarǵan, dińi áli de qońyrqoshqyldanyp úlgermegen tut aǵashy tym-tyrys turypty. Odan áregirekte kanal jatyr. Al kanaldyń arǵy jaǵy — aınalaıyn aýyl. Shetki úıdiń aldynan tútin býdaqtaıdy. Aq jaýlyq­ty ana qozapaıany qoltyǵyna qysyp, oshaqqa qaraı asyǵady. Sút pisirip ala qoımaqshy shyǵar, aınala­synda shúpirlegen nemereleri júr. Kelini, sirá, bazarda turǵan bolar. Ulynyń qaıda ekenin kim bilsin, nesıeniń sońynda júrýi de bek bálkim ǵoı.

“Aq altyndy”, ıaǵnı maqtaly Myrzashóldiń, onyń aýyldarynyń jaǵdaıy jaman emes. “Aýyl azyp bitti, tirligi tozyp bitti demeıik, Allaǵa shúkir­shilik aıtaıyq. Jóndep qaraıyqshy, jaqsylyqtar joq emes qoı,” — deıdi maqtaaraldyqtar. Osydan bir aı buryn, dálirek aıtqanda, tup-týra Naýryz meıra­my kúni Asyqata aýylynyń irgesinen  maqta tazar­ta­tyn jap-jańa zaýyt paıdalanýǵa berildi. Qoı jylynyń aıaǵyna deıin, Qudaı qalasa, tóńirektegi aýyldardyń dıqandaryna jan-jaqty qyzmet kórsetetin máshıne-traktor stansasy, maqta qabyl­daý pýnkti ashylmaqshy. Qazir jańaǵy aıtqan jańa zaýytta jan-jaqtaǵy jap-jaqyn aýyldardan 165 adam kelip jumys isteıdi. Álgi MTS pen MQP iske qosylsa, 350-ge jýyq adamdy jumyspen qamtymaq­shy. Mundaı mańaılarda, álbette, aýyldardyń ahýaly tezirek túzelip ketip jatyr. Mine, “Maqta­aral” gazetiniń sáýirdegi bir nómirin ashyp kep jiber­seńiz bar ǵoı, Sáýirbaeva jymıyp qana, jyly qaraı­dy. Kádimgi Eńbek Eri, talaı ret depýtat bolǵan Jumagúl ǵoı, baıaǵy. Sol kisi kúlimsirep otyryp, kúni keshe ǵana Astanaǵa baryp qaıtqanyn, Saltanat saraıynda ótken basqosýda Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń qabyldaýyna qatysqanyn, Elbasymen etene áńgimeleskenin aıtady. “Jumagúl, aýyl-aımaǵyńyz, el-jurtyńyz aman ba? Kópir qa­laı?” — dep surapty Prezıdent. Jumagúl ádetinshe, jyly jymıǵan kúıinde: “Aýyl aman, jaǵdaı jaman emes. Ásirese, Syrdarııa sýynan ótýimiz, ary-beri qaty­naýymyz durys bop qaldy, eshkimge jalynyp-jalbarynbaımyz, el-jurt Sizge dán rıza”, — dep jaýap beripti. Prezıdent Jumagúlge de, ataqty maq­t­ashynyń aınalasynda turǵan basqa áıelderge de qarap qoıyp: “Al endi aýyl jyldary dep jatyrmyz ǵoı, burynǵydan da jaqsyraq jumys isteıdi dep senemiz Sizderge. Kásipkerliktiń kósegesin  kógertip, shaǵyn jáne orta bıznestiń baǵyn jandyryńyzdar. Kedeıshilik pen jumyssyzdyqty azaıtyp, aýrýhana men mektep, klýb pen kitaphana salyp alyńyzdar osy úsh jylda. Maqtaaraldyqtarǵa da, bárińizge de bereke tileımin”, — depti.

Jumagúlderińiz de, onyń aýyly da naryq týyn­datqan túrli qıyndyqtardan biraz-biraz sharshap-shaldyqqanymen, erterek es jıyp, sergek te sezim­tal kúıde tez jol taýyp, jańa kóshke jyldam ilesip ketti. Qazir Jumagúldiń ózi “Juldyz” sharýa qoja­lyǵynyń tóraıymy. Sáýir aıynda Sáýirbaeva búkil maqtalyqtaryna shıt seýip bitedi. Jańbyr-jańbyr­dyń arasymen bolsa-daǵy, bul naýqandy ýaqtyly tam-tumdaıdy. Astanadaǵy Saltanat sa­raıynda ótken sol bir keshtiń áserinen aryla almaı, áli kúnge deıin yńyldaı áýendetedi.

Myrzashól óńirindegi aýyldardyń asa irileri Asyqata, Myrzakent, Maqtaaral, Úlgili, Yntymaq, Qazybek bı, Dostyq, Abaı, Maqtaly, al ortashalary men shaǵyndary Jańadala, Sáýletti, О́nimger, Iirjar, Meshitti, taǵysyn-taǵylar bolyp jalǵasa beredi. Jalpy, Maqtaaral aýdanynda 180-nen asa aýyl bar, olardyń 250 myńǵa jýyq adamy bar. Keıingi jyldary eginjaılar azyp, jer jaryqtyq tozyp, tuzdana sorlanyp kete me degen qaýip Qaýastyń jeli sekildi sanada syzǵyratyn da turatyn edi. Shúkirshilik, Dúnıejúzilik qaıta qurý jáne damý banki men Azııa damý bankiniń ınvestısııalary men nesıeleri esebinen 50 mıllıon dollardan astam qarjy bólinip, sýarmaly jerdiń jaǵdaıyn jaqsartý jan-jaqty qolǵa alynyp jatyr. Búginde drenaj tóńiregindegi problemalar sheshimin taýyp, úlkendi-kishili kanaldardyń tabany men jaqtaýlary jappaı qaptalýda. Respýblıkalyq bıýd­jetten de, oblystyń qarjy qaltasynan da Myr­za­shóldi marqaıtýǵa qarastyrylǵan qarjy qomaqty.

Darııanyń arǵy beti dese, kóbimizdiń kóz aldy­myzǵa tek maqta kele qalatyny ras. Alaıda, “aq altyn­dy” aımaqta baý-baqsha men júzim jaǵy da jap-jaqsy damyǵan. Eldi mekenderdi aralap kórseńiz, órik pen sabdaly, alma men alqory baqtary, kermelerge órmelegen júzim, nemese taqta-taqta plantasııalar aýyl saıyn, úı saıyn degendeı-aq jıi kezdesedi. Myr­zashól óńirinde mal ósirýdiń maıtalmandary da az emes. Máselen, qum ishine suǵynyp jatqan Qara­ózek aýylynyń da qııanda, Jetisaıdan sanaǵanda úsh júz shaqyrym jerdegi Adamqalǵan qudyǵynda qulyn oınaqtatyp, jylqy jaıyp júrgen Áshirbek Nádirovti alaıyqshy. “A-Turar” dep atalatyn sharýa  qojaly­ǵy­nyń  “ofısi” sol Adamqalǵanda, bir úıi Qaraózekte, Jetisaıda jáne “ofısi” bar. Áshekeń tórt túlik mal­dy túgel ósiredi, biraq “A-Turardyń” altyn arqaýy — ósim­tal ári ónimtal jylqy túri — qumnyń qara­baıyry. Aıtýly “A-Turaryńyz” asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyq mártebesine ıe. Áshirbek Nádi­rovińiz — “zootehnıkter men maldárigerleri, mal maman­dary jumyssyz qaldy” deıtindeı pikirlerdi muqym-múlde teriske shyǵarýshylardyń biri ári bire­geıi. Kezinde Tashkent zootehnıkalyq-maldárigerlik tehnıkýmyn, sonsoń Semeı zootehnıkalyq-maldári­ger­lik ınstıtýtyn támamdap, talaı laýazymdyq qyzmet­terdi atqarǵan aǵataılaryńyzdyń dáp ózi. Minekıińiz, alǵash abyrjyp, qııandaǵy qystaýda shát-shálekeıi shyqqan sharýa qojalyǵynyń bir-eki jyldan bermen qarata tynysy keńı bastady. Búginde Adamqalǵan qudyǵyndaǵy asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyna aýdanyńyzdy, oblysyńyzdy bylaı qoıǵanda, respýblıka ortalyǵynan adamdar kelip, arnaıy kórip, tanysyp, tájirıbe alysatynǵa aınal­dy. Memleket tarapynan qarjy da bólinip jatyr. Problemalary túp-túgel sheshilgen dep qalmańyzdar, biraq. Adamqalǵanda óndirilgen ónimdi oıdaǵydaı, ýaqtyly satý qıynyraq. Qarakól eltirisi máselesin myqtap oılanatyn, sózden iske kóshetin ýaqyt jetpek túgi­lim, ótip barady. Jylqy eti, qoı súti qalaı etken­de qalaǵa der kezinde, sapaly jetedi? Jalpaq jurtqa tanylǵan Nádirovtiń nysaı-nıeti aqjarylqap, alaıda qoıý qastarynyń arasy beker-bosqa qyrlaýyttanbas.

Maqtaaral — Ońtústik Qazaqstan oblysynda ǵana emes, búkil keń-baıtaq elimizde erekshe orny bar óńir, respýblıkada óndiriletin maqtanyń negizgi bóligin beretin berekeli aımaq. Byltyrǵy sáýir men mamyrdyń jańbyrsyz kúni bolmaǵan. Mundaıda shıt sebýdiń qanshalyqty qııamet-qaıymǵa aınalatynyn “aq altyndy” alqaptyń adamdary ǵana biledi. О́tken jyly shıtti bir emes, birneshe ret sepse de, oblystyń maqtashylary maqtarlyqtaı ónim aldy. Árbir gektardyń berekesi 21,5 sentnerden aınalyp, oblys boıyn­sha 360 myń tonna “aq altynǵa” qol jetti. Bıylǵy sáýir jańbyrly ári salqyndaý bolyp tur, biraq maqtashy qaýym tas-túıin tirlik ústinde. Memleket tarapynan kórsetilip jatqan kómek az emes. Aýyl qaraýsyz, qamqorlyqsyz deýdiń jóni joq. Búkil beınettiń berekesin alyp, eńbekti esh ketiretin maqta kóbelegi men órmekshi kenesine qarsy kúreske jumsa­latyn qyrýar qarjy shyǵynyn túgeldeı memleket kóterip otyr. Respýblıka Úkimeti tek maqtany ǵana emes, basqa salalardy da eskere kele kóktemgi egis bastalmaı turyp, janar-jaǵarmaı úshin oblysqa 120 mıllıon teńge qarjy bólgen-tin. Oblys ákimi osyn­daǵy munaı óńdeýshilermen aldyn-ala bátýalasyp, on myń tonna janar-jaǵar maıdy eginshiler qaýymyna arzandatylǵan baǵamen bosatý jóninde kelisim-shart jasasty.

Nesıe deımiz, nesıege baılanysty nesibe deımiz. Bir-eki jyl buryn Ordabasy aýdanynda Islam Ábi­shev degen ákimniń bastamashyldyǵymen nesıe serik­testigi quryldy. Sóıtip, aýyl dıqandary neǵurlym arzan nesıege qol jetkizdi, oblys ortalyǵyna sandal­maıtyn boldy.  Álgi ákimińiz oblystyń jańa basshy­sy­na orynbasar bolǵan soń nesıe seriktestigin uıym­das­tyrý tájirıbesi basqa aýdandarǵa da taratyla bastady. Sondyqtan, úlkendi-kishili ákimder bastasa, qos­shylar qostasa, kóptegen qıyn túıinderdi sózbuı­daǵa salmaı-aq, qarapaıym adamdardy qorlamaı-aq, sheber, shynaıy sheshpektiń joldary tabylady. Baǵzy zamannyń ózinde Nıkolaı I patsha:”Reseıdi men emes, 35 myń sheneýnik basqarady”, — dep, tegin aıtpaǵan ǵoı. Keıbir jerlerde, keı retterde úlkendi-kishili ákimder qıyn túıinderdi, kúrdeli máselelerdi tikeleı sheshpekten qashqaqtap, biryńǵaı tabystardy ǵana túgendep, maqtangershilik pen qoshemet-qolpashqa boı úıretip, syn ataýlyǵa shytynaı qarap, qarapaıym jurtshylyqtan alystaı túsedi. Ádette, ákimderdiń asa aspandap, barlyq jetistikter bir óziniń arqasynda ǵana kelip jatqandaı kerdeńdep, halyqtan alshaqtaı bastaıtyny, kóbinese aınalasyndaǵylarǵa da baılanysty. Jaqynda ǵana Almatyda ótken aıtýly bir jınalysta bir oblys ákiminiń orynbasary óz sózinde “nash akım, nash akım…” dep, tórt-bes ret qaı­talap, óz “aýylyndaǵy” úırenshikti áýenine basty. Pre­zıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi oryn­basary Marat Tájın myrzanyń álgi orynbasarǵa oryndy eskertpe jasap, toqtatyp tastaǵanyna jurt qatty rıza boldy.

Ákim bolmaqtyń, ákimdikti atqara bilmektiń qan­sha­lyqty qıyn, kúrdeli ekendigin, basshy azamattar­dyń aıanbaı ter tógip, tirlikti órge súırep júrgenin aýyl adamdary da tereń túsinedi. О́kinishke qaraı, teris pikirlerdiń týyndaýyna keıbir ákimderdiń ózderi “povod beredi”. Al, alysty kózdegen ásire saıasat­shylar ondaı “povodtardy” sheber paıdalanady. Ákimder haqynda áıteýir aıtyp qalaıyq dep otyrǵan joqpyz. Elbasymyzdyń jaqynda ǵana jarııalanǵan Joldaýyndaǵy talaptardan týyndatyp aıtyp otyr­myz. Endigi jerde úlkendi-kishili ákimderge beriletin quqyq ta, jasalatyn múmkindik te, júkteletin mindet te, qoıylatyn talap ta qaı kezdegiden de kóbirek, salmaqtyraq bola túspek. Adamdarmen, onyń ishinde aýyl adamdarymen jumys isteı bilýdegi jaýapkershilik eselene túspek. Sony mezgegenimiz ǵoı. Al aýyl ákimderine kelsek, olardyń qaryshtaıtyn shaǵy da, synalatyn syndarly kezeńi de endi bastaldy.

Aýyldyń qalyń ortasynda otyryp-aq aýyl týraly baıaǵysha naýqandatyp, betinen qalqyp, áıteýir “aýyl jyly, aýyl jyly” dep qurǵaq qaıtalaı beretin gazetter men telearnalar áli de az deı almaımyz. Mysal úshin jerge jeke menshik ınstıtýtyn endirý máselesine keleıik. Bul jaǵdaıat jóninde de aýyldaǵy áńgimeler, oı-pikirler men túsinikter túrli-túrli. “Jer­di satý — eldi satý” degen sııaqty ásireqyzyl uran­shyldyqty jalaýlatyp, baspasózdiń de, basqasóz­diń de basyna badyraıtyp qoıyp, basqosýlarda minbeni tóbelep, upaı jınaýshylar barshylyq. Jerge jeke menshik máselesi, saıyp kelgende, tek satý ǵana emes, tap qazirgideı jalǵa da paıdalana berýdi jalǵastyrý; ónegeli tirlikti óristete túspektiń basqa da joldaryn Jer kodeksin talqylaý, jetildirý ar­qyly naqtylaý; ár aımaq pen ár óńirdegi ózgeshe­likterdi ortaǵa salyp, jan-jaqty eskerý ekendigin túbegeıli túsindirýde, túzý nysanaly nysaı-nıetpen nasıhattaý jóninde jergilikti BAQ tarapynan da, jergilikti ákimder men ákimdikter, taǵy basqa mindetti mekemeler tarapynan da olqylyqtar kóbirek. Mańyzdy reformalardyń mánisterin túsindirmektiń, kóz jetkizip, kóńil ornyqtyrmaqtyń orny, ásirese, aýylda aıryqsha der edik. Aýyl adamdarynyń baıaǵy, birdeńeden beleń alyp qalǵan boz bıedeıin úregeılene úrkektep, tosyn jańalyqtarǵa tosyrqaı qaraıtyny atalmysh jumystarymyzdyń jetkiliksiz júrgiziletin­diginen týyndaıdy.

“Aýyl tozdy, aýyl adamdary azdy, bala-shaǵa buzy­lyp bitti” dep góı-góıge basa bermektiń de  keıde oryndy, al kóbinese qulaqty sarsyltatyndaı múlde orynsyz seziletini ras. Bizge salsańyz bar ǵoı, óıtip aıta bergimiz kelmeıdi. Aınalyp qana keteıin aýyldy tuqyrtyp, tunjyrata berýge bolmaıdy. Árıne, aýyl qaı kez-kezeńderde qandaı edi, nelikten bulaı boldy, júrip kele jatqan joldarynan, shyqqan bel-belesterinen, qulap túsken quzdarynan tapqany qaısy, joǵaltqany neshik? Qazirgi qazaq aýyly qandaı, erteńi she? Álbette, saýal degenińiz jan-jaqtan saýlap ta, qaýlap ta turypty. Shúkirshilik, el bolyp, Elbasy bolyp, Úkimet bolyp, memleket bolyp, birte-birte sol saýaldarǵa jaýap taýyp keledi, tymyrsyq tyǵyryqtardan tezirek shyqpaqtyń soqtyqpaly soqpaqtaryn salyp ta keledi.

Iá, aýyldy tym-tym tuqyrta berýge bolmaıdy. Osynaý on bir jylyńyzdyń barysynda aınalyp qana ke­teıin aýyl men aýyl adamdary qatty qınala júrip, bá­rimizdi, bizdi de, sizdi de asyrady emes pe?! Eginin egip, malyn baǵyp, aýyrlyq ataýlynyń bárine arqa­syn aıamaı tosyp, talanǵa túsken ujymsharlar men tarajǵa túsken keńsharlarǵa kúıine júrip, “barterge” dep betaldy ketip jatqan mal ashýyna jan ashýyn qosa júrip, báribir, biraq baıyptylyǵyn, baısal­dylyǵyn, shydamdylyǵyn, aınalyp kelgende — adam­dyǵyn birjolata joǵaltyp almastan, bar-barshamyzdy azyq-túlikpen qamtamasyz etti emes pe?! Aýyl, qazaqy aýyl qaı zamanda da, qandaı kezeńde de beınettiń bel ortasynda, aýyrtpalyqtyń astynda keledi. Bálkim, birer on jyl — anaý alpysynshy jyldardyń bel orta­synan bylaı qaraı, bertingi, sekseninshi jyldar­dyń aıaǵyna deıin biraz ǵana tynysy keńeıip, tirshiligi óristegen shyǵar. Onda da áldebireýlerdiń jarylqaýy emes, negizinen ómirdi ógizdeı órge súıregen aýyl adamdarynyń óz qajyr-qaıratynyń, adamgershilik asyldyǵynyń arqasy-tuǵyn. Alyp sharýashylyqtar alyp ımperııaǵa, alyp ortalyqqa qaltqysyz qyzmet etý úshin quryldy. Irilendirý saıasaty, saıyp kelgende, ádeıi, naǵyz qazaqy, qaımaǵy qaıtadan qalyptasa bastaǵan aýyldardyń irgesin iritý úshin jasaldy.  “Bul shara ábden asqynǵan ámirshildik, úlken ortalyqtan basqarý, sosıalızmniń jeńisterin jarııaǵa jar salyp, irilendirip kórsetý, tabystardy aýyz toltyra, aıǵa bilep aıtatyndaı alyp sharýashylyqtar qurý úshin qajet boldy, — dep jazady kezinde “Qazaqstan kom­mýnısi” jýrnalynyń bas redaktory bolǵan ardager qalamger Qurmanbek Ábildauly. — Irilengen “Zavety Lenına” kolhozy óz quramyna kirgen ádemi aýyldar­dyń sharýashylyq, mádenıet jaǵynan ósýine qamqorlyq kórsetken joq. Kerisinshe, túrli-túrli “qaıta qurylystar” jasap, osynyń saldarynan Qaıyrshaqty, Kóktańdy, Qaraúńgir, Sarybulaq sııaq­ty keremet aýyldar joǵalyp ketti. Árbir aýyldyń irgesindegi sýarmaly egistikter bos qalyp, toz-tozy shyqty. Orasholaq naýqanshyldyq, ásireqyzyl agrarlyq saıasat “Zavety Lenına” sııaqty alyptardyń da kósegesin  kógerte qoıǵan joq. Túlkibas óńiri sııaqty tabıǵaty, jeri baı, adam kúshi mol jerge ornalassa da, atalǵan sharýashylyq 1989 jylǵa deıin memleketke 17 mıl­­lıon som qaryz bo­lypty, birde-bir jyldy tabyspen aıaqtamapty…”

Mine, belgili jýrna­lıst ári tarıhshy aǵamyz osylaı deıdi.

Bir músheldik jas­taıyn jyldardy bastan keshken bostandyǵymyz, táýbe deıtin táýelsizdigimiz tusynda da aýyldyń, qazaq aýylynyń qınalǵan jaǵy basymyraq bolǵanmen, bul — basqashalaý qınalys. Shákárim qajy aıtqandaı, bul án — burynǵy ánnen ózgerek. Aýyl naryqqa áldeqashan kirip ketken. Ras, bulǵaq­ty bultarystary men qaltarystary kóbirek kezderde aýyldyń da aýyr salmaǵy áıelderdiń ıyǵyna tústi. Qalanyń áıelinen qalyspaı, aýyldyń áıeli de ala qapshyqty arqalap, avtobýsqa, poıyzǵa minip, jaıaý-jalpylap shubyryp, saýda-sattyqtyń alǵash ja­baıylaý túrine, birte-birte mádenıettileý mánerine ilesti. Anaý bir alǵashqy jyldarda she, Shardaranyń qyz-kelinshekteri Aqtóbe men Atyraýda, Alǵabastyń arýlary Novosibirde, Jetisaıdyń kelinshekteri Bishkekte, Qazyǵurttyń qatyndary Qytaıda júrdi. Qudaıǵa shúkir, búginde bazar mádenıeti sál de bolsa durystalyp keledi. Aýyl áıelderi men qyz-kelinshekteriniń belgili bir bóligi áli de bazarda júr, biraq kópshiligi otbasyna birjola oralyp, ońala bastaǵan aýyldyń tútinin tútetip, dástúrin qalpyna keltirýge kiristi. Aýyldar birsin-birsin es jıyp, etek jaýyp keledi. “Teńgermeshil taıqy­mańdaılyq” psıhologııadan arylý quby­lysy baıqalady. Pálendeı baıyp ketpe­genmen, ár aýylda da turmysty, baqýat turatyn otbasylar kóbeıe tústi. Talaı-talaı aýyldarda eńsesi bıik úıler boı kótere bastady. Kiltıpandar, kinárattar kóbirek degenimizben, jaımashýaq jaqsy­lyq­tar, jadyrańqy jańalyqtar da barshylyq. Bastamashyl qýat, sergektik septesken serpin, qulshynysty qarqyn qaı aýyldan da sezilmeı qalmas. Qazirgi aýyl buryn­ǵy aýyl emes. Aýyldyń adamdary da osydan on jyl ilgeridegideı, ony aıtasyz, bes jyl burynǵydaı emes. Kánekı, kez kelgen aýyldy aralap kórińizshi. Úıirgelik jer teliminiń ózin ótken kúzde aýdaryp, kóktemge ázirlep qoımaǵan otbasyn kezdestire almaısyz. Endi, mine, sáýirdiń salqyny óte bere qy­byrlap qyzý tirlikke kirisken. Saıram men Sary­aǵashta, Túrkistan men Keleste burynnan solaı edi ǵoı dersiz. Al, qazir Qazyǵurt pen Arysta da, Tóle bı men Túlkibasta da, Báıdibek pen Sozaqta da, barlyq aýdan-aýylda da solaı. Keıingi kezeńderde qaıran jeri qaırańdana sorlanyp, kanal bitken búlinip, keleshegi joq degenge ilinip qalǵan aýdannyń biri Otyrar bolatyn. Ońtústik ólkesiniń ǵana emes, kúlli Qazaqstannyń qara shańyraqta­rynyń qatarynan sanalatyn Otyrardan el údere kóshýge kirisken, jastary jappaı qalaǵa aýa bastaǵan. Birer jyldan beri Otyrar da ońalýǵa bettep keledi. Jýyrda ǵana “Egemen Qazaqstan” taldap jazǵandaı, tek ótken jyldyń ózinde Otyrar aýdanyna 375 mıllıon teńge ınvestısııa tartyldy, 140 mıllıon teńgeniń ónimi óndirildi. Kanaldardyń bári qol kúshimen de, tehnıka kúshimen de jóndelip, jańalary qazylyp, tandyry kepken alqaptarǵa jan kirdi, tuzdanǵan óńirlerdiń sory shaıylyp, dıqannyń kózi shaıdaı ashylyp, shyradaı jandy. Byltyr otyrarlyqtar eki jyl burynǵymen salystyrǵanda 4 myń gektardaı artyq egin saldy. Kezinde Asanbaı Asqarov osy Otyrarǵa ózgeshe kóńil bólip, ataqty mýzeı salynǵan, Sháýildirdeı aýdan ortalyǵy kórkeıýge qaraı betburys jasaǵan. Jan-jaqty tıimdiligi joǵary ekeni jıi-jıi umy­tylyp kete beretin júgerińiz sol Asqarov obkomnyń birinshi hatshysy bolǵan jyldary Kókmardannyń aınalasyndaǵy o sheti men bu shetine kóz jetpes kóp egistikterde emin-erkin jaıqalyp, búkil aýdandy ǵana emes, oblystyń jartysyna jýyǵyn berekege keneltken. Qazir talaı jerde umyt qalǵan júgeri egisiniń kólemi ulǵaıtylýda. Qus etin kóbirek jegińiz kelse, júgeri jaıqaltasyz, árıne. Oblysty tutas alyp qarasaq, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ósim jaman emes sııaqty. 2002 jylǵy qańtarmen salystyrǵanda 2003 jyldyń qańtarynda iri qarańyz 12 paıyzǵa, qoı men eshkińiz 11 paıyzǵa, jylqyńyz 8 paıyzǵa, túıeńiz 6 paıyzǵa, qus 39,6 paıyzǵa kóbeıipti. Birer jyl buryndary “mal aýrýlarynyń aldyn alý jáne emdeý isi umytyldy, mal dárigerleri múlde jumys­syz qalyp, sandalyp ketti” degen pikirler jıirek aıtylatyn. Bul oraıdaǵy olqylyqtar da birte-birte túzetile bastaǵandaı. О́tken jyly mal sharýashyly­ǵyndaǵy qaýipti indetterdiń aldyn alýǵa bizdiń oblysqa respýblıkalyq bıýdjetten 63 mıllıon teńge, qoı jylynda 117,5 mıllıon teńge qarjy qaralyp otyr.

Mamandar demekshi, aınalyp kelgende, bilimdi, bilgir, maıtalman mamandar qashan da qajet bolaty­ny dáleldeýdi qajet etpes. Bir kezdegi jappaı kózjumbaılyqtyń aqyry nege soǵatynyna jurttyń kózi jete bastady. Endi óndiristik kooperatıvterdiń, sharýa qojalyqtarynyń, jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdiń, ózge de alýan túrli qurylymdar­dyń tizginin naǵyz kásibı mamandar ustaıtynǵa aınaldy. Zootehnıkter de, mal dárigerleri de, agro­nom­dar da, qurylysshy, t.b. ınjenerler de, or­man-toǵaıdyń ma­man­dary da, esepshiler de, eko­nomıster de, taǵysyn-ta­ǵylar da kerek. Esińizde me, erterekte, nebir ujym­sharlar men keńsharlar tarap, talan-tarajǵa túsip ket­ken kezde “qoltyǵyna pápki qys­tyrǵan” bastyqtar, pre­zı­dentter, tóraǵalar tym-tym kóbeıip ketip edi ǵoı. Qazir de olar pálen­deı az emes, alaıda “páp­kishil­derdiń” pápigi basyl­ǵan. Olardyń ornyna istiń kózin taba biletinder, shirenýdiń emes, eńkeıip eńbek­tený stılindegiler kele bastady. Sonaý Myrzashóldiń túpkirindegi Adamqalǵan qudyǵynda qulyn shap­qyla­typ, qozy oınaqtatyp júrgen fermerińiz Áshirbek Nádirovter, mynaý Otyrardyń ortasynda tıisti zańnamalarǵa sáıkes “Birlesken sharýashylyq qyzmet týraly” shart negizinde bireý emes, birnesheý emes, júzden astam sharýa qojalyǵynyń tirligin aǵysty da tabysty arnaǵa salyp, kópke úlgi kórsetip otyrǵan burynǵy bas esepshi Jumaǵalı Dosjanovta­ryńyz — naǵyz narqasqa jańashyldar, marqasqa mamandar. Mynaǵan qarańyzshy, oblysymyzda 2003 jylǵy birinshi qańtarda sharýa qojalyqtarynyń uzyn sany 47700 edi. Birinshi sáýir kúni eseptetip kep jibersek, 48670-ke jetipti, ıaǵnı úsh aı kóleminde 970-ke kó­beıipti. Árıne, óz betterinshe, jeke-jeke, jap-jaq­sy jumys istep jatqandar júzdep, myńdap sanalar. Sonymen qatar, sanaqta bar, sapada joqtary da kóp. Al ómirdiń óz talaby týyndatqan jańa bir ba­ǵyt­­t­y aıtar bolsaq, ol — Otyrardaǵy Dosjanov­tyń tájirıbesi. Birikpese-daǵy birlese, kelise árekette­nýdiń jemisi naqty kórinip jatyr. Nesıe alýǵa da, qujat-qaǵazdardy jyldam “oformıt etpekke” de, sheneýnikterdiń shirenisin azaıtýǵa da, keń­selerdegi tóreshildikke tosqaýyl bolýǵa da — bá­ri­ne de birlese maqsattasýdyń tıgizetin áseri ushan-teńiz.

Aýyl — qazaqtyń ekinshi aty ekendigi jıi aıtylady. Bireý jaqtyrar, ekeý jaqtyrmas, biraq bul ózi shynynda da solaı. Qazaq aýyly ózge eshqandaı da ulttyń aýylyna uqsamaıdy. Tipti bazbir jaqtarynan uqsaǵannyń ózinde, áıteýir birer ózgeshelikteri bilinip turady. Ultymyzdyń ýyzy — aýyl. Qazaqtyń qazaqty keıde aıaýsyz mazaqtaıtyny sekildi, óz halqynyń ýyzy, óz ultynyń ekinshi esimi bolyp tabylatyn aýylǵa da mazaqy nysaı-nıetpen qaraıtyndar jetedi. Olar: “Bolmaı qoımaıtyn zańdylyq bar, órkenıetti elderdiń bárinde solaı. Aýyl adamdary azaıyp, qala adamdary kóbeıe beredi. Tipti aýyl bitken jer betinen joǵalyp ketýi de múmkin. Eń órkenıetti, eń baı, eń demokratııaly AQSh-ta tórt-aq paıyz…” desedi-aı kelip.

Aýyldar azaıar, alaıda eshqashan da jer betinen bútindeı joǵalmaıdy. Quryp ketkende qyryq paıyzǵa, odan ary oısyrasa, otyz paıyzǵa deıin tómender, tórt paıyzǵa tekti aýylym tegi túspepti de?! Túspeıdi de! Dálel kerek pe? Qarańyz. Sózi­mizdiń basynda aıtqan Myrzashól — Maqtaaraldyń aýyldarynda 250 myńdaı, Asanqaıǵy atamyz qyzyqqan aıtýly Keles — Saryaǵash aýyldarynda 220 myńdaı, Saıramsý men Aqsý boılap jatqan jalǵyz ǵana aýdannyń aýyldarynda taǵy da shırek mıllıon adam egin egip, mal ósirip, baý-baqshany jaınatyp jatyr. Tú-ý Shý men Tasty, Qumkent pen Babaata da birjola qurıdy degender bolǵan. О́z oblysyn aıta berdi dep aıyptamańyz, kórshiles Jambyl oblysyn-aq alaıyqshy. Alekseevkasy — Kóltoǵan, Kazanovkasy — Káriqorǵan, Petrovkasy — Qarasaz, Bratovskisi — Shymbulaq, Vasılevkasy — Qanaı, Ýspenovkasy — Qońyrtóbe bolyp, tarıhı jáne jaǵrapııalyq jaǵymdy ataýlarymen qaıta tabysqan aýyldardy qurtqyńyz kelse-daǵy qurta almaısyz. Jaqynda ǵana sol oblystaǵy burynǵy Samsonovka, qazirgi Kúreńbel aýylyn aralap óttik qoı. Qazaq shirkin qaıran aýylǵa qandaı at qoıady, á?! Kúreńbel! О́rilip turǵan óleń, kerilip turǵan kórkemdik emes pe? Osydan júz jyl buryn aıyrylyp qalǵan Kúreńbel atymen shurqyraı tabysqan tekti aýyldy jer betinen joıa almaısyz. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy Samsonovka — Chapaev atyndaǵy alyp keńshardyń ortalyǵy boldy. Ketpen quıryqty qazaqy qoı muqym quryp, myńǵyrǵan merınos mańyrady. Júni men eti túp-túgel jospar men mindettemege jóneltiletin. Boz bıe men tory bıe, kúreń aıǵyrlar azaıyp, keshendi de kelisti shoshqa fermalary nyǵaıtyldy. Onyń eti de mindetteme esebine ketip jatty. Bulǵaqty jaǵy kóp bolǵan qaıta qurýdyń sońynda, bostandyq ákeler toqsanynshy jyldardyń basynda Chapaev atyndaǵy sovhozdyń da, onyń ortalyǵy Samsonovkanyń da toz-tozy shyqty. Basqasy — basqa, keńshardyń keńsesi qulap túskende, kemseńdep jylaǵandar kezdesipti. Odan beri de onshaqty jyl jyljyp ótken. Qudaıǵa shúkir, myńǵyrǵan merınos bolmasa da, óris qoıǵa tolyp keledi, bozy bar, torysy bar, qulasy men qasqasy bar — jylqy jaryqtyq molaıdy. Kúreńbeldiń kúreńderi kókpardyń bel ortasynda. Keńshar keńsesine shamalas shańqanboz úıler de salynyp jatypty.

Keshirińiz, qaıtadan óz oblysymyzǵa oralaıyq. Qazaqtyń Qaltaıy (Muhametjanov) biraz jyl buryn: “ulysymnyń uıytqysy — Ońtústik”, — dep mánisti maqala jazyp, másele kóterip edi. Sonda Atyraý men Altaı, Arqa men Alataý arasyndaǵy qandaı tabıǵattyń da — dalanyń da, taýdyń da, shóleıttiń de, shóldiń de, ormannyń da, qumnyń da túgel kórinisi osy Ońtústikten tutas tabylatynyn te­birene atap kórsetken bolatyn. Qazaq aýyly­nyń Qazaqstannyń qaı túkpirine de tán túrlerin osy óńirden tabasyz. Qazaq aýylynyń nebir klassıkalyq úlgileri de osynda. Osy sáýirdiń bastapqy tusynda Qazyǵurt aýdanyn araladyq. Klassıkalyq úlgi degennen shyǵady, Turbat aýylyn alyńyz. Tarıhtyń tereńinen eles berer ejelgi bir kónelik pen jaıdarman jańalyq úılesip, unasyp, jarasyp turypty. Nesheme jyldar jasap kele jatqan shynar men emen, aq terek pen kók terek tizbeleri; órik pen sabdaly, alqory men júzim baqtary, aqshańqan, qyzyldy-jasyldy, t.t. shatyrly ádemi úıler, sýrettegiden beter sulý, taqta-taqta telimder. Aınalada quj-quj quzarly jarlaýyttar, kókireginde qozy-laq oınaqtaǵan qyzemshek qyrattar… Al, tómende syldyr-syldyr, syńǵyr-syńǵyr ún taratyp, sylańdaı móldirep aǵatyn, maral kesher mashat-bulaq. Qaqpaq pen Sharbulaq, sál árigerektegi Qarjan men Altyntóbe aýyldary; Jańabazar, Uıalysý da birinen-biri ótedi. Bir jaǵy nur oınaǵan qyr men kósilgen dala, bir jaǵy baý, tór jaǵy taý, saı tabany saz, shyń basy qys, baýraıy jaz. Al endi, eldi mekender — klassıkalyq aýyldar… “Siz syrttaı qyzyqtaısyz, ár aýyldyń ishine úńilseńiz, túńiletin nárseler kóp”, — dersiz, bálkim. Olaı deýińizdiń de jany bar. Jastary jaman qylyqtarǵa urynyp, qylmys túrleri kóbeıip, mal urlyǵy asqynyp bara jatqan aýyldarymyz az emes. Baq-bereke darı bastaǵan aýylda, qunarly jerdiń ózinde qýrap otyrǵan otbasylar bar. Ataýly áleýmettik kómektiń járdemine qosa janjaly da az bolmaı jatqan aýyldar bar. Keıde kádimgi “kámásııa” búldirse, keıde ózderi búlinip, “ókimetten ala bersem, memleket bere berse” degen psıhologııaǵa qaıta qamalyp, aýyzyn aqqa tıgizgen sıyryna deıin satyp, taýyǵyn túgel typ-tıpyl etip, endi ókinip júrgenderdi de tabýǵa bolady. Jurttyń bári Jumagúlderdeı emes, árıne. Jeksengúlder, Dúısengúlder ortasha jaǵdaıda. Seısengúlder dirdektep bazarda júr. Sársengúlderdiń úlesine tıgen jerdi qamys basyp, ajyryqtan arshylmaı azaptaýda, Beısengúlderdiń balalary bir báteńkeni kezek-kezek kıedi áli. Úńilmeı júrgen joqpyz, biraq túńilmeımiz. Úmit úzbeımiz, sebebi, aýyl rýhynyń tereń tamyrlaryna senemiz. Uıatty ulysymyzdyń qaımaǵy buzylmaǵan uly dástúrlerine senemiz. Qazir mal urlyǵy deıtin aýrýy asqynǵan keıbir aýyldar óz ishterinen kúzetshiler shyǵaryp, basqa da sharalar oılap taýyp, ózin-ózi emdeýge kiristi. Jastardyń ózderi bastama kóterip, buzaqylyqty buǵaýlap, jat qylyqty aýyzdyqtap jatqan aýyldar da múlde joq emes. “Biz jastarǵa senemiz!” — degen Maǵjan aqyn sonaý túńiletindeı túnek kezeńniń ózinde. Prezıdentimiz óziniń “Syndarly on jyl” atty eńbeginde bylaı tolǵanady: “Biz óz jolymyzda toqyraýlardyń bolmaýy úshin kepildik bere almaımyz. Alaıda bizdiń qoǵamnyń negizinde jatqan kópjyldyq tájirıbe men dástúrdiń kez kelgen toqyraýdan abyroı arqalatyp jáne paıdaǵa keneltip alyp shyǵatynyna kepildik bere alamyz. Bul bizdiń qolymyzdan keledi. Bizdiń halqymyzdyń boıynda býyrqanǵan ıntellektýaldy jáne rýhanı kúsh-qýat bar”.

Ánekı, qalaı aıtqan! Tájirıbe men dástúr. Býyrqanǵan ıntellektýaldy jáne rýhanı kúsh-qýat. Osynaý uly qasıetterdiń ýyz-qaınary qazaqtyń aýylynda. Adyrdaǵy alpys úıli, oıpańdaǵy otyz úıli aýyldardyń nebir daryndy balalary qalaı oqıdy dep ýaıymdaýshylardyń biri biz edik. Keshe Qazyǵurt aýdanynyń aýyldaryn aralaǵanda bul ýaıymymyzdyń da orynsyzdaý ekenine kóz jetkizip qýandyq. Aýyl mektepterinde de kompıýter barshylyq, eńbek sabaqtary ómirge etene enip alypty. Balalar ustalyq jasap, qyzdar oıý oıyp otyrypty. Alystaǵy aýyldardyń alǵyr, bilimge qushtar balalary úshin aýdan ortalyǵyndaǵy ǵajaıyp “Daryn” mektebi bar. Jańadan, birtindep ashyla bastaǵan ınternattar bar. “Daryn” dep atalatyn altyn uıalardyń aýdan-aýdandardyń bárinde derlik ashylyp, aıdynda júzgen aq jelkendi kemedeı kózge túse bastaǵanyna, kóńilge qonyp úlgergenine kóp bola qoıǵan joq. Tek, áıteýir mun­daı mektepterdiń basshylary Aıtaly aǵamyz aıt­qandaıyn, Ar-uıaty mol, júregi de, qoldary da taza, aýylǵa jany ashıtyn, aıtýly azamattar bolǵaı da.

Aýyldy tuqyrtpańyz, aýyldan túńilmeńiz, aǵaıyn. Júzdegen jyldar boıy mináıiligi men shynaıylyǵynan tanbaǵan barsha dástúrlerińizdiń ýyzy, mádenıetińizdiń máıegi, adamgershilik múmkindikterińizdiń asyl arqaýy aýylda. Áli de myńdaǵan jyldar boıy solaı bola beredi. Sebebi, basqa elderdi qaıdam, bizdiń qazaq aýyly júzdegen ǵasyrlar boıy jasaı beretindigine kúdik-kúmán keltirmeńiz. Aıtpaqshy, Eýropa men Azııańyzdaǵy kóptegen órkenıetti elderińiz ózderiniń quryp ketken “aýyldaryn” qaıtadan qalpyna keltirý úshin, qaladan qaıyra qonys aýdarmaq maqsatta mıllıardtaǵan, tipti trıllıondaǵan dollarlar jumsap jatyr. Siz ben bizdi, búkil elińizdi jahandanýdyń jaqsy jaqtaryna endirýge eleýli úles qosatyn da, sol jahandanýdyń jaǵymsyz jaqtarynan qutqaratyn da — aýyl. Osy qoı jylynyń basynda, qańtar aıynda Nobel syılyǵynyń laýreaty, Izraıldyń burynǵy basshysy Shımon Perestiń ne degenin bilesizder me? Ol:”Qazaqstan — basqa eshbir elge uqsamaıtyn aıryqsha el. Tabıǵaty, adamdary… Qazaqstanǵa aıaq basqanda eshbir jerde kórmegen ǵajaıyptarǵa tap bolasyń… Dástúrli ádet-normalarǵa baılanǵan elge basshylyq jasaýdyń ońaı emestigine qaramastan, Qazaqstan jańa eraǵa kirý jolynda qolynan kelgenniń barlyǵyn jasaýda”, — dedi. Shımon Peres myrzanyń bizdiń elge bólekshe qyzyǵyp, asa joǵary baǵa bergenine tántisiz. Biraq, oılanyńqyraýǵa týra keledi. Bizdiń dástúrimizge, dástúrshiligimizge suqtanýshylardyń, túrli mán-maǵyna ústep, úzdige tańdaı qaǵýshylardyń ishinde ne bar deımiz de. Peresteıin pikir bildirýshilerdiń pıǵyldary túzý dep túsineıikshi. Jaqsy maǵynasyndaǵy dástúr­shildigimizdiń dińine qýlyq saýyp, qurt túsirgileri kelip júrmese, bopty dá, áıteýir. Saqtansań, saqtaıdy degen ǵoı.

Prezıdent Qazaqstan halqyna arnaǵan jańasha Joldaýyn jarııa etkeli aıǵa jýyqtady. Aýyl ájepteýir-aq ajarlana túskendeı. Joldaýda eń aldymen aýyldyń qamy aıtylǵan. Aýyl  sharýashylyǵy men aýyldyq aýmaqtardy damytý jónindegi negizi mindetti sheshý Úkimetimizdiń aldaǵy kezeńdegi áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatynyń basty mazmunyn quraıtyny atap kórsetilgen.

“Memleket 2004-2005 jyldary aýyl ekonomıkasyna 150 mıllıard teńgeden asa qarajat jumsaýdy josparlap otyr. Sonyń ishinde 2004 jáne 2005 jyldary bul soma jyl saıyn 10 mıllıard teńgege ulǵaıtylady,” — deıdi jańa Joldaý.

“Sonymen birge, — deıdi Elbasymyz, — 2003-2005 jyldary aýyldaǵy bilim berý men densaýlyq saqtaý isi, aýyldy sýmen jabdyqtaý obektileri úshin ınvestısııaǵa memlekettik bıýdjetten jyl saıyn 15 mıllıard teńgeden bólinetin boldy. Men Memlekettik agrarlyq azyq-túlik baǵdarlamasynan tys bıylǵy jazda Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn bekitsem dep otyrmyn.”

Mine, aýyldyń áleýmettik damýyn jedeldetýdiń, aýyl  ekonomıkasyna memlekettik qoldaýdyń, saıyp kelgende, aýyldyń jáne aýyl adamdarynyń qamy degenimiz osy emes pe? Baıqaımysyz, burynǵy baǵdarlamalar qandaı edi, búgingileri qandaı? Bári naqtyly maqsatqa, naqtyly qarjyǵa negizdelgen emes pe?

Al, aınalyp keteıin aýyl jáne onyń adamdary! Aldaryńyzdan jarylqaǵaı.

… Aýyl dese, andyz arqalap kele jatqan apam