– Qurmetti Oralbaı Ábdikárimuly, aldymen qazaqtyń tól ıtteri – tóbet pen tazynyń talaıly taǵdyry, búgini men bolashaǵy týraly sóz sabaqtasaq dep edik. Búgingi kúni qazaqy ıtterdiń sany azaıyp, baǵzy zamandaǵy bekzat tuqymynyń azyp ketýi alańdaýshylyq týǵyzyp otyrǵany ras qoı.
– Iá, tipti dabyl qaǵarlyq deńgeıde. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalalarynan keıin biz birazdan beri qaýzap kele jatqan ózekti máseleniń óńine qan júgirer degen úmitimiz mol. Keshegi keńes zamanynda ulttyq baılyǵymyzdyń, babalarymyzdan qalǵan mol muranyń ysyrap bolǵany da ras. Sonyń kesirinen dala qadirin, darhan dalada tirshilik qurǵan jylqymyz ben jeti qazynanyń biri sanatyndaǵy – ıtimizdi, ıakı, mań tóbetimiz ben júırik tazymyzdy birjola umytýǵa taıaý qaldyq. En dalany jaılaǵan arýaqty ata-babanyń qolǵanaty bolǵan, malyn baqqan, qotanyn kúzetken, saıatshylyq saltanatyn elden erek etken mań tóbet pen júırik tazynyń tuqymy tuzdaı quryp ketýge az qaldy. Uly dalanyń ulaǵatyn, onyń qaıtalanbas ǵajaıyp, keremet kórinisterin, sol daladaǵy dana halqymyzben birge jasasqan ulttyq baǵa jetkizgisiz baılyǵymyz týraly Elbasy óte dóp aıtyp otyr. Qazir kez kelgen dúnıeniń kózi jabylyp, keregesiniń sógilýin keńes ókimetine jaba beretin ádet bar ǵoı. Biraq jylqynyń basyna tóngen náýbet pen qazaqy ıttiń qabyrǵasyn qaýsatqan kesapat sol zamanda oryn alǵandyǵyn naqty derektermen aıǵaqtaýǵa bolady. Máselen, qazaqy tóbet pen tazynyń keremettigin jeti qazynanyń qasıetin jete tanyǵan ata-babalarymyz ǵana emes, sheteldikter de kórgen. Shet-jaǵasyn. Sonyń ózinde tamsanǵan, tańdanǵan. Orta ǵasyrda ómir súrgen ıtalıandyq jıhankez Marko Polo ushy-qıyry joq en dalada ıt júgirtip, qus salǵan ata-babalarymyzdyń tylsymy mol, tamasha ónerine ábden tánti bolǵan. Ásirese, júırik ıtter týraly jerine jetkize jazǵanyn barsha jurt biledi. Sol jel jetpes júırik ıtterińiz qazaqy tazylar ǵoı. Al, akademık A.Slýdskıı 1930 jyldardyń sońyna taman qazaq dalasynda shamamen tórt myńnan astam tazy bolǵandyǵyn taıǵa tańba basqandaı etip jazady. Ult basyna tóngen náýbet yqylym zamannan beri ata-babamyzǵa serik bolǵan tóbet pen tazynyń basyna da tóndi. It túgili ıgi jaqsylarymyzdan da aıyrylyp qalǵan joqpyz ba? «Balapan basyna, turymtaı tusyna» ydyraı bir kúndik jaryq sáýle úshin el bel asyp ketkende, ony oılaıtyn shama boldy ma? Mine, bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń ýysymyzdan shyǵyp ketken tusy - osy kez. Eger olaı bolmaǵan kúnde tórt myń tazydan órbigen tuqym qaıda?! Joq qoı! Aq qashyp, qyzyl qýǵan úrkinshilik zamanda údere kóshken elmen birge, eldiń aldyndaǵy malǵa ilesip shetelge aýyp ketti. Adamnyń da asyly, tórt túliktiń táýiri, aqtyly malǵa abaı bolatyn almas azýly tóbet te. Jurtta qalǵan ıtke eshkim kóńil aýdarmady. Shabatasyn súırete kelgenderdiń qol basyndaı qandenimen ylyqqan tuqym ońa ma? Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin biz ańshylyq týraly zańda taza qandy ıtterdi iriktep, tuqymyn jaqsartyp, kóbeıtý týraly máseleni qolǵa aldyq. Shynyn aıtý kerek, oǵan deıin qazaq tóbeti mundaı qamqorlyqtan qaǵys qalyp keldi. Aldymen ıt tuqymyn, onyń standartyn anyqtaý kerek boldy. Bul ulan-ǵaıyr jumys bolatyn. Kádimgi bir shómele shópten jalǵyz ıneni izdegendeı, mashaqaty kóp sharýa. Birneshe óńirge arnaıy ekspedısııa uıymdastyrdyq. Osynyń turqy tóbetke keledi-aý degen 600-ge jýyq ıt jınaldy. Sonshama ıttiń tek alpysy ǵana taza tuqymdy tóbet bolyp shyqty. Qalǵandary býdandasqan, tegi basqa, tuqymy kúmándi ıtter. Kózi kórgen kýágerlerdiń sıpattaýynsha, qazaqtyń mań tóbetiniń turqy eresen iri, terisi myqty, júni arasyna ıne ótpesteı qalyń bolyp keledi. Betaldy adamǵa úrmeıdi, qabamyn dep umtylýdy bilmeıdi. Al bala-shaǵaǵa tipten meıirban. Solaı bola tura mal ishine pıǵyly jat, sýyq qoldy suǵanaqtardy ólse kirgizbeıdi. Tóbettiń mańdaıyna jazylǵan dúnıe de mal baǵý, qotandy kúzetý, jeti atasynan beri osy jaýapkershiliktiń júgin qııa baspaı atqarǵan. Baǵzy zamanda mań tóbetter úıshik degendi bilmegen. Arqanyń atan túıeniń alyp jyǵatyn, túkirgen túkirigiń jerge muz bolyp túsetin aqyrǵan aıazdarynda qotan kúzetip, qar ústinde jatqan. Iаǵnı qazaq dalasynyń tabıǵatymen birge jaratylyp, bar qıynshylyǵyna kóndigip ósken ıt. Ystyqqa da, sýyqqa da, ashtyqqa da tózimdi. Keıbireýiniń salmaǵy júz keliden de asyp jyǵylady. Al, jýan óńeshten qumyǵyp shyǵatyn qaharly daýsy jeti qyrdyń astynan estilip jatady. Qansha jerden aılaly, azýly bolsa da, qasqyr ataýly qazaqy tóbet jatqan qotanǵa ene almaıdy. Mine, baǵzy zamanda ultymyzdyń yrysyna qorǵan bolǵan tól ıtterimizdiń taǵdyry dál osylaı sabaqtalady.
– Endi osy máseleniń qıyn túıinin sheship, qalaı jańǵyrtýǵa bolady. Ol úshin naqty ne isteýimiz kerek?
– Kez kelgen máseleni qarjy sheshetindigi belgili. Men osy máseleni kóterip Prezıdent Ákimshiligi basshysynyń orynbasaryna, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine arnaıy hat jazdym. Eger baǵdarlama qabyldanyp, qoldaý tapsa, aldymen tóbet pen tazynyń gendik qoryn qalyptastyrýdy qolǵa alar edik jáne bul másele burynǵy qazaqy uǵymmen qabystyryla otyrylyp ǵylymı zertteý jumystary arqyly qolǵa alynar edi. Asyl tuqymdy ıtterdiń taza tuqymyn suryptap, genetıkalyq turǵydan toptastyrsaq qana is ońǵa basady. Qazirgi kúni jer-jerdegi ıt janashyrlary ustap otyrǵan taza qazaqy tóbetter belgili. Biraq kóp emes, suryptaý arqyly eń úzdikterinen tuqym alyp, sanyn kóbeıtý kerek. Erterekte Aýyl sharýashylyǵy mıınstrliginiń buıryǵymen qazaqy tóbettiń bolmys-bitimin eksheıtin standart engizilgen bolatyn. Bul standartqa tóbettiń barlyq bolmys-bitimi kiredi. Ol tóbetter arnaıy memlekettik qorǵaýǵa alynady. Qolda bardy shashyratpaı, saqtap qalýymyz kerek qoı. Al tazylardyń standartyn A.Slýskıı 1958 jyly bekitken bolatyn. Ǵalym qyryqtan astam tazyǵa zertteý jumystaryn júrgizip, taza qazaqy tazynyń naq ózi ekendigin ǵylymı túrde dáleldep bergen eken. Qazirgi kúni de osy standart boıynsha jumys isteýimiz kerek.
– Tazynyń ózin birneshe túrge bólip jatpaı ma? Sonyń qaısysy taza qazaqy tazy? Osy bir saýaldyń ara-jigin ajyratyp alǵan durys shyǵar.
– Tazy halyqtyń ótkenine beıjaı qaramaıtyn aǵa býynnyń kez kelgenine tańsyq emes. Máselen, ózim bala kúnimde degdar tazyny kóp kórdim. Sulýlyǵy qandaı, bolmysy qandaı, al, minezin tipti sıpattaýǵa sóz jetpeıdi. Taza qandy tazynyń kelbetine kóziń toımaýshy edi ǵoı. Shirkinderdiń degdarlyǵy sondaı, sypa, talǵampaz. Qutty ıesiniń óz minezi tárizdi. Tamaqty talǵap ishedi, eshqashan ashtyǵyn bildirmeıdi. Qazir ǵoı tegi azǵan soń buralqyǵa aınalǵany. Taza qazaqy tazynyń ózi emes, shata, tuqymy azǵan ıt. Qoradaǵy taýyqtyń basyp jatqan jumyrtqasyn urlap jeıtinder de solar. Keıbir zertteýshiler qazaq dalasynda degdar tazynyń paıda bolýyn ıslam dinimen de baılanystyrady. Keıbir derek kózderinde qazaq dalasyna din taratýshy mıssıonerlermen ere kelgen degen de pikir bar. Men aıtar edim, mynaý Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Botaı qorǵanynan jylqynyń súıegi tabylyp, eń alǵash taǵy jylqyny qazaqtyń qolǵa úıretkeni jalpaq jurtqa málim bolyp otyr ǵoı. Sol jylqymen birge ıt súıekteriniń, ıaǵnı mań tóbet pen qumaı tazynyń súıekteriniń tabylýy qazaqy ıt tarıhynyń tym tereńde jatqandyǵyn aıǵaqtap otyrǵan joq pa. Negizinde, qazaq tazyny jarǵaq qulaqty jáne shashaq qulaqty tazy dep ekige bólgen. Tuqymyna oraı qumaı tazy, dúregeı tazy, qaıyńqaptal tazy dep te atalady. Osy tazylardyń ishinde alǵyry qaıyńqaptaly eken. Júıriktigi óz aldyna, tula boıyndaǵy qaıraty men amal-aılasynyń moldyǵy sondaı, qasqyrdy da ala beredi. Jalpy tazylar ár jerdiń óz ereksheligine oraı birneshe túrge bólinedi. Máselen, Sibir tazysy, Samarqant tazysy, Túrkistan tazysy dep te atalady. Ittiń dene bitiminiń qalyptasýyna ózi ómir súrgen ortanyń tabıǵaty da áser etpeı qoımaıdy ǵoı. Samarqant tazylarynyń boıy tym bıik emes, áıtkenmen, symbaty sulý bolyp kelse, Atyraý óńiriniń tazylary shashaq qulaqty bolady. Al, tabıǵaty qatal Sibir aımaǵynyń tazylary qaqpan bel, uzyn moıyndy, súıir tabandy, kúshti bolady. Jaratylysy solaı. Osy aımaqtardyń ereksheligine baılanysty tazylardy taý tazysy jáne dala tazysy dep te bólýge bolady. Dala tazysynyń keýdesi men bóksesi birdeı. Mundaı tazylarǵa jyldamdyq tán. Biraq súıegi tym jeńil, ózi ózge tuqymdastaryna qaraǵanda názikteý. Ilkidegi qazaq tazynyń mundaı túrlerin shı tazy dep te ataǵan. Al, taý tazysy bókse jaǵy bıikteý, aıaǵy sińirli, moıny ántek jýan bolyp qalyptasady. Eger júrekti bolsa qasqyrǵa da aýyz salmaq. Qazir tazylardyń shejiresi de jazýly. Genetıkalyq molekýlasy arqyly ǵylymı zertteý jumystary júrgizilip, belgili bir bátýaǵa kelgen.
– Sońǵy kezde el ótkenine oı kózimen qarap, ulttyq qundylyqtarymyzǵa nazar aýdarýda. Osy oraıda memleket qamqorlyǵynan bólek óz ynta-yqylastarymen tóbet pen tazy tuqymyn kóbeıtýge yqylas bildirip jatqan azamattar bar ma?
– Bul, árıne, ońaı-ospaq sharýa emes. Aldymen, taza qandy ıtti taýyp alýdyń ózi qyrýar qıyndyq týdyrady. Tapqan kúnniń ózinde baladaı álpeshtep baǵyp otyrǵan ıtiń taza tuqym ba, joq pa, soǵan kóńil aýdarǵan lázim. Halyq bilýi úshin biz ár jyl saıyn árbir oblysta ıtterdiń kórmesin uıymdastyrýdamyz. Sol kórmelerde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bekitken standarttar boıynsha irikteledi. Ondaǵy negizgi maqsat - qazaqy ıt tuqymynyń tabıǵı qalpyn saqtaý jáne qaıta oralyp sol nobaıǵa kelý. Shyn máninde qazaqtyń mań tóbeti - ıttiń asyly, álemdegi ondyqqa kiredi. Osy oraıda qyzyǵýshylyq tanytqandarǵa saıatshylyq ónerdi nasıhattaıtyn «Qansonar» jýrnalyn oqyp kórýlerine bolady. Elordanyń irgesindegi «Jibek joly» aýylynda qazaqy tóbet pen tazynyń kórmesin ótkizdik. Halyqtyń qyzyǵýshylyǵy keremet boldy. О́tkenin saǵynbaıtyn el bolmaıdy ǵoı. Taǵy bir másele - nasıhat jumysy. Ultjandy ulandardyń sanasynda sáýlesi qalǵan aqsúıek ónerdi qaýzaı jazyp, jerine jetkizip aıta alsaq, ár qazaq ata-babasynan beri bosaǵasynan ketpegen óz ıtine janashyr bola alatyndyǵyna daý joq. Qarap otyrsańyz, kez kelgen ult óziniń ulttyq qundylyqtarymen maqtanady emes pe? Máselen, irgedegi túrkimender ózderiniń jylqysyn aıtqanda, bórikteri qazandaı bolady. Biz nege san ǵasyr boıy mal baqqan, qotan kúzetken, seıil-serýen qurǵan ıtimizdi aıtyp maqtana almaımyz.
– Sońǵy jyldary báıge tigip, ıt tóbelestirý degen tabıǵatymyzǵa jat daǵdy etek alyp bara jatyr. Qazaqy azýly tóbetterdi osyndaı básekege qosý, ıt baǵýdy kásipke aınaldyrý derekteri de kezdesedi.
– Bul - óte jaǵymsyz jaı. Ras, qazaqtyń taýdaı tóbeti kez kelgen ıtti qanjosa qylyp talary, qalaı da jeńiske jeteri daýsyz. Biraq atam qazaq bul ıtti tóbelestirý úshin emes, mal-janyn qasqyrdan qorǵaý úshin serik etken. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, tuqym sapasyn, ójettigin anyqtaý úshin saraptama ótkizgen bir jón. Al aqsha úshin tóbelestirý - aqymaqtyq. Mundaıǵa eshqashan jol bermeý kerek. Tabıǵattyń ózi tárizdi tunyq dúnıeni laılaýdyń qanshalyqty qajeti bar?!
– Áńgimeńizge rahmet.
Suhbatty júrgizgen Baıqal BAIÁDIL.
