Aqmola oblysy turǵyndarynyń 85 paıyzǵa jýyǵy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etilgen.
– Aýyz sýmen qamtý maqsatynda qurylys jumystary júrgizilýde, – deıdi oblystyq qurylys basqarmasynyń bas-
shysy Marat Áýbákirov. Sońǵy on jylda aldyńǵy jyldardaǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda birshama ósim bar. Naqty aıtsaq, 10 paıyz. Osynyń nátıjesinde sýsyz otyrǵan eldi mekender sany 7,84 paıyzǵa kemidi.
Kókshetaý men Qaraótkel óńiri sýly, nýly ólke sanatynda. Bulqynyp aqqan bulaqtary men ór yldıyn kókteı ótip, shólirkegen dalanyń tańdaıyna nár beretin ózeni men kóli qanshama. Biraq sonyń ózinde mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, keı jerlerde jerasty sý qory jarytymsyz eken. Barlaý jumystary osyny anyqtaǵan. Ásirese Egindikól aýdanynda jerasty sýlarynyń tapshylyǵy baıqalady. Tyǵyryqtan shyǵý úshin 35 joba júzege asyrylýda.
Aýyz sý qory bar degen jerlerdiń ózinde ishinara sýdyń sapasyz bolýy da alańdatýshylyq týǵyzyp otyr.
– Sý sapasy dabyl qaǵarlyq deńgeıde, – deıdi oblystyq qoǵamdyq densaýlyqty qorǵaý departamentiniń basshysy Azamat Dúısenov. – Mıkrobıologııalyq jáne sanıtarlyq-hımııalyq tazalyq deńgeıi respýblıkalyq kórsetkishten kóp tómen bolyp tur.
Osy oraıda, Jarqaıyń, Jaqsy aýdandary turǵyndarynyń 27,3 paıyzy sapasyz sý iship otyrsa, Shortandy, Astrahan aýdandarynyń teń jartysy dál osyndaı kúı keshýde. Egindikól, Selınograd aýdandaryndaǵy aýyz sý sapasy da dabyl qaǵarlyqtaı.
Oryn alyp otyrǵan olqylyqtyń jaı-kúıin taratyp kórelik. Birinshiden, oblystyń kóp óńirinde aýyz sý ashyq sý kózderinen alynýda. Mal sýarylǵan, qus ushyp qonǵan, jıektegi bar qoqysty kóktemgi qarǵyn sý ózimen birge sol jerge quıatyn bolǵandyqtan, ashyq sý kózderinde tazalyq qaıdan bolsyn?!
Ekinshiden, onsyz da óńezdenip jatqan ashyq sý kózderinen sý tartatyn qubyrlar ábden eskirip bitken. Jarylǵany bylaı tursyn, uzaq jyldar boıy tazalanbaǵandyqtan, onyń óne boıy tattanyp shirýge aınalǵan. Sý tazalaıtyn qondyrǵylardyń da jaǵdaıy máz emes. Qubyr arqyly kelgen sapasyz sýdy talapqa saı tazartýǵa qaýmeti qaptal jetpeıdi.
– Kókshetaý qalasy, Jaqsy aýyly, Belaǵash kenti, Astrahan aýdanyndaǵy Kolýton stansasyndaǵy sý tazalaıtyn qurylǵylardy dereý aýystyryp, keshendi shara qoldaný kerek. Áıtpese, turǵyndardyń densaýlyǵyna zııan, – deıdi A.Dúısenov.
«Alǵan jerdiń qary da taýsylady» demekshi, kúni-túni pálenbaı tekshe metr sý aıdaǵan soń neshe jerden aıdyny keń, túbi tereń bolsa da, ashyq sý kózderi múldem sarqylmasa da, oısyraı kemıdi. Ásirese, jazdyń ystyq aılarynda. Osy oraıda, buryn kúni-túni sý ústep jatatyn bulaq kózderi bitelgendigin aıtýǵa tıistimiz. Al sý aıdynynyń astyn keńeıtý, tazalaý, jerasty sýymen molaıtý jumystary múldem júrgizilmeıdi. Sýy ortaıǵan arnalar jaz boıy borsyp, ıistenbek. Onyń ústine jaǵalaýdyń bárin qamys quraq basyp ketken. Baldyry qansha?! Osy arada mynandaı bir derekti keltire ketelik, óńirde ár jyldary sý tazalaıtyn 47 blok-modýl ornatylǵan eken. Biraq ókinishke qaraı osy blok-modýldardyń 51 paıyzy on jyldan astam ýaqyt boıy kádege jaratylmaı otyr. Al qalǵandarynyń 8-i isten shyqqan. Aqkól aýdanyndaǵy Eńbek aýylynyń, Ereımentaý aýdanyndaǵy Novomarkovka aýylynyń janyndaǵy sý kózderindegi blok-modýldar qyrýar aqshaǵa satyp alynyp, ornalastyrylǵannan beri bir kún de paıdalanylmapty. Sýdaı aqqan esil qarajat-aı deseńizshi. Belgilengen tártipke oraı, blok-modýldar berilgennen keıin bir jyl kóleminde kepildigi bolýy kerek eken. Odan bylaıǵy ýaqytta qyzmet kórsetý kelisim shartyna sáıkes paıdalanýshy kásiporyndar modýl-bloktyń aqaýsyz qyzmet etýin qamtamasyz etýge tıisti. Osy oraıda, ondaı kelisim-sharttyń jasalmaǵandyǵyn ekpin túsire aıtýǵa tıistimiz. Kommýnaldyq qyzmet kórsetetin kásiporyn basshylarynyń aıtýyna qaraǵanda, mundaı tehnıkalyq qyzmetti ýaqtyly atqaryp turý úshin jyl saıyn keminde 7-15 mıllıon teńge qarajat qajet. Qaraýsyz qalǵandyqtan, qaýip te az emes.
– Sanıtarlyq-tehnıkalyq jaǵdaıdyń qaraı, oblysta 159 sý qubyrynyń epıdemıologııalyq qaýpi joǵary bolyp otyr, – deıdi departament basshysy.
Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, mundaı sý qubyrlaryn múlde paıdalanýǵa bolmaıdy. Barynyń ózi baǵalanbaı otyr. Osy arada taǵy bir derek, 2009 jyly Stepnıak qalasynyń irgesindegi Qarabulaq aýylyndaǵy jáne Shortandy aýanyndaǵy Tóńkeris aýylyndaǵy «Damý Azııa» bankiniń qarjysy esebinen salynǵan sý qubyrlary múldem paıdalanýǵa berilmegen. Mine, jany ashymastyqtyń joıqyn mysaly osy arada. 2018 jyly Shortandy, Selınograd, Birjan sal aýdandaryndaǵy 16 nysannyń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq turǵydan jaramsyzdyǵyna oraı hattama toltyrylǵan. Onda olqylyqtyń ornyn toltyrý taıǵa tańba basqandaı etip kórsetilgen. Ony aıtasyz, 2009 jyldan beri 90 nysan ıesiz tur. Demek, túptep kelgende halyqtyń densaýlyǵyna eshkim jaýap bermeıdi degen sóz. Barynyń bapsyz ekendigin joǵaryda aıttyq. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bólimderine aýyz sýmen qamtamasyz etetin nysandardy tehnıkalyq turǵydan aqaýsyz kútip ustaýyna bıýdjetten qarjy bólinbegen.
Taǵy bir másele, aýyz sýmen qamtamasyz etetin nysandarda jumys isteıtin bilikti mamandardyń jetispeýshiligi. Bul strategııalyq mańyzdy nysandar qataryna jatsa da, tek 11-iniń ǵana áskerılendirilgen kúzeti bar. Bul degenińiz barlyq kólemniń nebary 3 paıyzy ǵana.
Sý qubyrlary júıesi ýaqytynda tazalanbaıdy, dezınfeksııa júrgizilmeıdi. Al bul jumysty atqarý úshin beri qoıǵanda 300 mıllıon teńge qarajat kerek eken. Bıyl qajet qarjynyń 30 mıllıon teńgesi ǵana bólingen. Bul búrkýge de jetpeıdi. Sý sapasyna udaıy monıtorıng júrgizilýi kerek edi. Ol da joq. О́ıtkeni, bul jumysqa 77,5 mıllıon teńge qajet bolsa, 2018 jyly 21,3 mıllıon teńge ǵana bólingen. Osyndaı olqylyqtardyń oryn alýy sebepti, jergilikti jurt sapasy kúmándi sý iship otyr.
Aýyz sýdyń quramynda mıneraldy tuzdyń shamadan tys kóbeıip ketýine baılanysty elde aýrý-syrqaý kóbeıgen. Jyl saıyn úsh myńǵa jýyq osyndaı oqıǵa tirkeledi. Oblystaǵy 30 eldi meken aýyz sýdy ǵumyry eshkim sapasyn tekserip kórmegen, qoldan qazylǵan qudyqtar men uńǵymalardan iship otyr. Mundaı kúmándi qudyqtardyń segizi Astrahan, toǵyzy Atbasar aýdanynda.
Atam qazaq baıaǵyda-aq «aýrý – astan» degen. Bilip aıtqan. Qazir oǵan qosa sýdan da bolyp tur.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
