Elimiz, halqymyz álemdik órkenıetke qandaı úles qosty, basqalar bizge qalaı qaraıdy, kezdeısoq kóptiń birimiz be, joq, tarıhta ózimizdiń ornymyz bar ma degen suraqtar kes-kesteıdi. Bul suraqtardy buryn da estigenbiz, biraq ol basqasha estilgen. Jaýap ta basqalaý bolǵan. «Uly dalanyń jeti qyryn» oqyǵannan keıin basqasha zerdeleısiń.
Qasıetti jylqy malyn qolǵa úıretý adamzat tarıhynda úlken betburys jasaǵan, sharýashylyqta jáne áskerı salada teńdessiz tóńkeriske jol ashqan jańalyq bolypty. Jáne ol Qazaqstan jerinde bolǵan, bizdiń babalarymyz júzege asyrǵan. Bul – álemdik órkenıetke qosylǵan uly úles.
Jer júzine taraǵan til úıiretin almanyń da, kózdiń jaýyn alar qyzǵaldaqtyń da otany bizdiń elimiz. Osynyń bárin bilip, basqalardyń bizdiń elge kózqarasy ózgere me? О́zgeredi. Al sonda ózińdi maqtanysh sezimi baýraıdy.
Janymyzdy jaryp shyqqan mádenıetimiz, ónerimiz bar, qanymyzdyń tazalyǵynan qalyptasqan, ýaqyttyń synynan ótken ómirsheń salt-dástúrimiz bar. Sonyń talaıy álemdik órkenıetten oıyp turyp óz ornyn alar edi. Tipti, sol órkenıetke yqpal da jasar edi dep oılaısyń. Aıtalyq ónerge qatysty kúılerimizdi alaıyqshy. О́nerdiń mundaı klassıkalyq túri kóp halyqta joq. Bes myń kúıimizdi (marqum Aqseleý Seıdimbektiń esebinshe) jınaqtap, álemdik órkenıet qoryna qossaq, ol álemdik qazynaǵa aınalar edi...
Bul – ónerge qatysty bir mysal. Al salt-dástúrimizge qatysty bir jaıdy aıtý úshin, aldymen halyqaralyq deńgeıde sóz bolyp jatqan bir problemaǵa toqtalǵandy jón sanap otyrmyn. Men ózim uzaq jylǵy jýrnalıstik qyzmetimde sol halyqaralyq máselege kóbirek qalam tartqan adammyn. Sol máselelerge qazir de nazar aýdaryp júremin. Sońǵy biraz jyldan beri Tájikstanda týys adamdardyń nekelesý máselesi qatty sóz bolyp júr. Talaı ret parlamentterinde qaralyp, úlken daý týdy. Jaqyn týystardyń nekelesýine tyıym salýdy bireýleri talap etse, ekinshileri bul dástúrimizde bar dep, oǵan qarsy shyqty. Sóıtse de parlament týystardyń nekelesýine tyıym salǵan sheshim qabyldady. Dástúrdi buzý qıyn. Sondyqtan bul sheshimdi júzege asyrý da ońaı bolmas. Jaqynda sol el prezıdenti Emomalı Rahmon bul máselege qaıta oralyp, biraz faktilerdi alǵa tosty. Eldegi múgedek (kóbine kemaqyl) balalardyń 60 paıyzy týystyq nekeleste bolǵan otbasynda kezdesedi eken. Prezıdenttiń aıtýynsha, mundaı otbasyndaǵy sábılerdiń birazy týa salyp shetinese, tiri qalǵan birazynyń ómiri keıin azappen ótedi.
Mundaı qıyn problema kóptegen elde bar. Shyǵys deıik, Batys deıik, Kúngeı men Teriskeıde de týystyq nekelerden zardap shegip jatqandar jeterlik. Bul dástúr din de tańdamaıdy: ondaılar musylmandarda da, hrıstıandarda da, basqa dindegilerde de bar. Ondaıda zardap shekpeıtin bir halyq bar, ol – qazaq. Bizdiń salt-dástúrimiz oǵan jol bermeıdi. Jeti ataǵa deıin qyz alysýǵa ruqsat joq. Ony buzǵandar qatań jazalanady. Halyqtyń ózi jazalaıdy. Muny az desek, Táýke hannyń «Jeti jarǵysynda» ondaılarǵa ólim jazasy belgilengen. Halqymyzdyń osynaý dástúrin basqalar moıyndap, ózderinde dástúrge aınaldyrsa, qanshama halyq biraz qasiretten qutylar edi-aý deısiń. Basqalardy aıtpaǵanda, aýyldary alys emes, tájik aǵaıyndarǵa, olardyń prezıdenti E.Rahmon: «О́zimizge kórshi anaý qazaq aǵaıyndar týys adamdardyń nekelesýine ruqsat bermeıdi, nege solardaı bolmaısyz?!» – dese, onyń sózi ótimdi bolmas pa edi. Mundaı másele ázerbaıjan, ózbek aǵaıyndarda da bar. Olar da bizdiń dástúrimizge úńilse, urpaqtarynyń taǵdyryn oılaǵandyǵy bolar edi.
Osynaý dástúrimizdiń qundylyǵyn ǵylym, ǵalymdar moıyndap otyr. Qan tazalyǵy, genofond saqtalmasa, adamdar genetıkalyq mýtasııaǵa ushyraıdy eken. Ol buqaralyq sıpat alyp, uzaqqa sozylǵan jaǵdaıda bir halyqtyń joıylyp ketý qaýpi de bar kórinedi. Burynǵy ýaqytty aıtpaǵanda, qazirgi kezde jaqyn adamdardyń bir-birine úılenýi saldarynan olardyń áýletterinde kemaqyl balalardyń týýy jıi kezdesedi. Buǵan mysaldar kóp. Tipti Reseı monarhııasy áýletinde jaı qara halyqpen qan aralastyrmaý úshin óz jaqyndaryna úılenýi saldarynan kemtar balalardyń týǵany belgili. Bul biraz elder úshin problemaǵa aınalyp otyr.
UǴA akademıgi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Talǵat Momynovtyń aıtýynsha, halyqtyń genefondy qanshalyqty ártúrli bolsa, olardyń qany da sonshalyqty taza bolatyn kórinedi. Iаǵnı, jaqynmen emes, qannyń alystaý adamdarmen aralasqany jón. Genetıkterdiń derekterine qaraǵanda, qazaqtardyń «genetıkalyq ártúrlilik koeffısenti» 0,96 mólsherinde bolsa, eýropalyqtardyki 0,6 mólsherinde eken. Muny ǵalym olardyń nemere týystaryna úılene beretinderinen bolýy múmkin dep joramaldaıdy. Al bul dert jappaı etek alyp otyrǵan elderde sol koeffısent ólshemi tipten tómen jaǵdaıda.
Sońǵy kezdegi zertteýler de buǵan kóz jetkizip otyr. Basyn ashyp aıtatyn bir jaıt: jaqyndarmen úılengenderdiń báriniń urpaǵy aýrýǵa ushyraıdy degen naqty tujyrym joq, áńgime qaýiptiń úlkendigi týraly, olardyń arasynda aýrýdyń jıi kezdesetini týraly. Molekýlıarlyq medısınalyq ortalyqtyń dárigeri Álfııa Baıysbekova mynadaı derekti alǵa tartady: nemereles týystardyń úılenýinen resessıvtik syrqatqa ushyraý qaýpi 4,7 paıyz, al ólimge ushyraý qaýpi 7,8 paıyz eken. Úshinshi atadan keıin nekeleskenderde bul kórsetkish resessıvtik aýrý boıynsha 1,125 paıyz da, ólim boıynsha 1,9 paıyzǵa tómendegen. Tórtinshi atadan keıin bul kórsetkishter tıisinshe 0,6 jáne 0,9 paıyz bolǵan. Budan shyǵatyn qorytyndy – jaqyndaryna úılenbegenderde mundaı aýrýlarǵa ushyraý óte sırek, tipti joqqa tán.
Ǵylym tilinde týys adamdardyń nekelesýi ınbrıdıng dep atalady. Sol qasıetsizdeý dástúr kóptegen elde problemaǵa aınalǵanyn aıtqanda, olar bizdiń elimizde oǵan jol bermeıtin qasıetti dástúr-saltymyzdyń barlyǵyn bilse, odan ónege alsa, sol jamanattan qutylýǵa jol tabar ma edi deısiń ǵoı.
Sol qasıetsiz ınbrıdıng dástúri qalaı paıda bolǵan? Ártúrli pikir aıtylady. Aıtalyq taý qoınaýlarynda ómir súretin tájikterdiń bir áýleti jeke aýyl bolyp otyrady da, olar qyzdaryn jat jerge jibergisi kelmeıdi eken. Sonymen qatar, ol dáýletti otbasynan bolsa, qyz jasaýyna arnalǵan dúnıeniń de syrtqa ketpegenin qalaıdy eken. Tipti sol qyzdarynyń syrt jaqta japa sheger dep te oılasa kerek. Mundaı pikirler ózimizge jaqyn tanys ázerbaıjan, ózbek aǵaıyndar arasynda da aıtylady.
Jaqyn adamdardyń nekelesýi arabtarda burynnan bar. Onyń da sebepteri retinde turmystyq ádet-ǵuryptary alǵa tartady. Top-top bolyp shóldi aımaqta ómir súrgen bedýınder qyzdaryn basqa topqa tastap ketpeıdi. Onyń ústine, sol toptardyń bir-birimen qarym-qatynasy yntymaqty bola qoımaǵanǵa uqsaıdy. Árkez jer úshin, qudyq úshin sharpysyp jatqany da belgili. Mundaı jaǵdaıda toptardyń bir-birine qyz berip, qyz alysyp jatýy qıyndaý. Sodan da ınbrıdıng dástúrin olarǵa turmys tańǵandaı kórinedi. Tipti olarda aǵaıyndar arasynda qyzyńdy balama bermediń, áıtpese balań meniń qyzymdy almady dep ókpe aıtýy da kezdesedi eken. Sondaı qasıetsizdeý dástúrdiń qalyptasýynan urpaqtary zardap shegip jatady.
Basqalar osylaısha urpaq ómirine qaýipti dástúrge ushyrap jatqanda, bizdiń babalarymyz genetıka talaptaryn qalaı bilgen jáne ony qalaısha ony qatań ustanǵan dep tańdanasyń. Bizdiń ata-babalarymyz da Uly dalamyzda rý-rý bolyp, kóship-qonyp ómir súrdi. Biraq olar basqalardyń qatelikterin qaıtalaǵan joq. Jeti ataǵa deıin qyz alyspaý dástúrin qatań ustandy. Buǵan olar qalaı jetti? Bul suraqqa ǵalymdardyń ózi dál jaýap aıta almaıdy, tek boljamdaryn alǵa tosady. Akademık T.Momynovtyń keıde osynaý biliktilik halqymyzǵa ǵaryshtan kelgen shyǵar dep oılaıtynym da bar dep jazǵanyn oqyǵanbyz. Sóıtse de ǵalymdardyń kópshiligi ony qorshaǵan orta, tabıǵat, ómirdiń ózi úıretken degenge toqtaıdy. Biraq basqalar da sol tabıǵattyń ortasynda ómir súrdi emes pe. Nege odan bizdiń ata-babalarymyz ǵana tálim aldy degen suraq taǵy aldan oraǵytady.
Árıne, tabıǵattan úırenetin, tálim alatyn nárse kóp. Tek soǵan saı zerde kerek. Ol bizdiń ata-babalarymyzda bolǵan dep maqtansaq, jarar. Jan-janýarlardy baqylaǵanda, olardyń ómirinen seleksııa prosesin ańǵarýǵa bolady eken. Jaqyn týysty maldardyń shaǵylysýynan jaqsy urpaq óspeıtini ańǵarylǵan. Basqasyn bylaı qoıǵanda ózimiz aıryqsha qasıetti sanaıtyn jylqy malynda aıǵyrdyń enesine shappaıtyny bar emes pe? Sol tabıǵattyń basqa da erekshelikterin kórip, ata-babalarymyz týystyǵy jaqyn jan-janýardyń urpaǵy álsiz bolatynyn uqqan shyǵar. Uǵyp qana qoımaı, ómirlik zańǵa da aınaldyrǵan shyǵar.
Halqymyzdyń qan tazalyǵyna jetkizgen jeti ataǵa deıin qyz alyspaý dástúri talabynyń negizinde halqymyzdyń jan tazalyǵy da jatqandaı kórinedi de turady. Adam balasy arasynda, jartylaı jabaıylardy esepke almaı, kópshiliginde deıikshi, ıntımdik qarym-qatynas qupııa bolǵan, ashyq-shashyq júrmegen, kıimge tapshylyq kezinde de áýretin jabý paryz sanalǵan. Jalpy, adam balasy ártúrli damý joldarynan ótse de, bizdiń dalamyzda ortaq áıel, beıádep jynystyq qarym-qatynas bolmaǵanǵa uqsaıdy. Oǵan mádenı-ádebı muralarymyz kýálik etedi. Sol muralarymyzda mundaı ádepsiz ádetter kezdespeıdi. Munyń esesine syrttan kelgen mıfter, ańyz-ertegi, ápsanalarda, ásirese baı-patshalardyń otbasynda jaqyndardyń bir-birine ıntımdik qarym-qatynasta bolýy, tipti balasynyń anasyna úılenýi, atasynyń kelinderine kóz salýy sııaqty soraqylyqtar da kezdesip jatady. Taza óner desek te, Batys sýretshileriniń adamdardy jalańash beıneleýi de bizge oǵash kóringen. Dala ómirinde týys adamdar bir-birimen qarym-qatynasta úlken ádeptilik saqtaǵan. Tipti oıyn-saýyq kezderinde de týys adamdar bir-birine anaıy ázil-ospaqtar aıtpaǵan. Jalpy dalalyqtar, ásirese rýlyq sıpattaǵy qaýymdastyqtar týystyq qarym-qatynasqa aıryqsha mán bergen. О́zderin bir maqsattaǵy top sanap, bir otbasynyń múshelerindeı sezingen. Sirá, osyndaı sana-sezim týys adamdardyń nekelesýine jol bermegen. Kele-kele ol myzǵymas salt-dástúrge, zańdylyqqa aınalǵan.
Qalaı desek te, bizdiń Uly dalamyzda ǵylym quptaıtyn, ǵalymdardy tańdandyryp otyrǵan jaqyn týys adamdardyń nekelesýine jol bermeıtin jeti ataǵa deıin qyz alyspaýdy talap etetin dástúr bar. Bul dástúr urpaqtarymyzdy biraz kesapat aýrýdan saqtap keledi. Sol dástúrimiz basqalardyń da ıgiligine aınalar bolsa, ol halqymyzdyń álemdik órkenıetke qosqan úlesi bolmaı ma? Sózsiz. Bul úshin muny basqalar bilýi kerek. Árkez osyndaı oı bizdi mazalaıdy.
Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar deımiz. Keıbir jetesizderdiń áıteýir eskige topyraq shashýdy maqsat tutyp, sol qasıetińdi de kústanalaıtyny bar. Bir aqparat quraldary ıeleriniń olarǵa oryn beretini ókinishti-aq. Aqparattyq portaldyń birinde týystyq nekeli bolǵan bireýler «Qashanǵy jeti ataǵa jabysyp otyra beremiz», «Qazaq muny qaıdan taýyp alǵan?» dep ultymyzdy kinálaǵysy keledi. Bulardyń ǵylymda, adamı tazalyqta sharýalary joq. Bir elderdiń sol jaqyn týystardyń úılenýinen qalaı qutylýdyń jolyn izdep, ony memlekettik másele deńgeıine kóterip jatqanyn da bilmeıdi.
Biz basqalar sııaqty jaqyn týystardyń nekelesýinen týyndaıtyn qasiretten zardap shegip jatqan joqpyz. Budan bizdi Uly dalany mekendegen ata-babalarymyz arashalap ketken. Igiligin kórip jatyrmyz. Kórip qana qoımaı, ony qasterlep ustaý jaýapkershiligi de bizge júktelgen. Al bul dástúrimiz basqalardyń da ıgiligine aınalar bolsa, ony maqtan tutýǵa da qaqylymyz.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń baǵdarlamalyq maqalasyn oqyǵanda, halqymyzdyń kóp qundylyǵy kóńilge oralady. Sonyń biriniń tóńireginde oı qozǵadyq. Qoryta aıtqanda, bizge artyqtyń keregi joq, barymyzdy baǵalasaq, sol jetedi.
Mamadııar JAQYP,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
