Gazettiń 2018 jylǵy 25 jeltoqsandaǵy № 245 sanynda taǵy da Názıra Járimbettiń «Atamekenge kelip amaly quryp otyr» degen maqalasyn oqyp shyǵyp, aıtylǵan máselege qatysty oı qosý nıetimen qolyma qalam aldym. О́ıtkeni atamekendi ańsap kóship kelgen barlyq qazaq otbasylary osyndaı kıynshylyqtardy basynan keshiredi. Sol qıynshylyqtardyń basym bóligi zańnamalarymyzdyń shalalyǵynan nemese oralmandar barǵan óńirlerdegi sheneýnikterdiń nemquraılylyǵynan kelip shyǵady. Bul jaǵdaıǵa munaıdyń baǵasynyń tómendeýi nemese dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarystardyń saldary áser etip jatyr dep oılamaımyn.
Qazaqstan dúnıeniń alpaýyt elderi Germanııa, Izraılden keıin úshinshi el bolyp, qandas baýyrlaryn atamekenge, memlekettik baǵdarlama arqyly turaqty qonys aýdarýǵa shaqyrdy. Sol jyldardan beri elimizge bir mıllıonnan asa etnostyq qazaq kóship keldi degen statıstıkalyq málimet bar.
Qazaqta «kórpeńe qaraı kósil» degen sóz bar. Qazir ınternet damyǵan zaman bolǵandyqtan, Germanııa, Izraıl jáne tórtinshi el bolyp qosylǵan Reseı Federasııasynyń «repatrıant», «sootechestvennık» degen baǵdarlamalar boıynsha memleket tarapynan kórsetiletin áleýmettik járdemderin oqysańyz, bizge ertegi sııaqty kórinedi.
Barshamyzǵa belgili, Qazaqstan Úkimetiniń arnaıy tapsyrysymen 1993 jyldan beri qoldanysta bolǵan «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańnyń oralmandaǵa arnalǵan kvotasy ýaqytsha toqtatylǵan bolyp, bul shekteýler 2013 jyldyń sońynda Elbasynyń «qolymen» osy zańnamaǵa qaıta ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, qaıta kúshine kirgeninen keıin, sol zańdarda oralmandarǵa kórsetiletin jeńildikter jáne áleýmettik járdemderimen tanysyp, qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı, 2014 jyldyń 4 maýsymynda otbasymyzben birge Qostanaı oblysy Rýdnyı qalasyna turaqty turý úshin qonys aýdardyq. Bul – oralmandar úshin Úkimet belgilegen 7 oblystyń biri.
Atajurtqa kelip eshkimge qol jaımastan óz qarajatymyzǵa páter satyp alǵan soń kúndelikti ómir aǵymynyń kúıbeń tirshiligi bastalyp ketti. Oralman mártebesin alý úshin, aldymen shetel azamatynyń yqtııar haty bolý kerek eken. Oǵan deıingi shyǵys qarajattary, medısınalyq tekserýden ótý jáne sol sııaqty taǵy basqa da qyzmetterdiń barlyǵy aqyly bolyp, biraz qarjylaı shyǵyn talap etti. Qostanaı oblysy jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń kóshi-qon bólimi mamandarynyń aıtýynsha, halyqtyń kóshi-qony zańnamasyna saı elge kelgen aǵaıynǵa oralman mártebesin almaıynsha Úkimet tarapynan járdemaqy tólenbeıtindigi aıtylǵan.
Úsh aı ótip, yqtııar haty qolymyzǵa tıip, oralman mártebesin alǵasyn sol mekemege kóshi-qon zańyna saı bizge tıisti bolǵan járdemaqyny, jol júrý jáne úı múlikteriniń 5 tonnalyq bagaj konteınerge tólengen shyǵyndaryn tólep berýlerin talap ettik. Biraq ókiletti organnyń jaýaby «Úkimet tarapynan áli qarjylandyrylmaǵan, kútińizder» boldy. Sóıtip júrgende taǵy úsh aı ótti, osy mezgilde balalardyń jumysqa kirýi úshin yqtııar haty jetkiliksiz bolyp, Qazaqstan azamattyǵy talap etile bastaldy. Azamattyqty qabyldaǵannan soń, Qostanaı oblysynyń jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń kóshi-qon bólimi mamandary «al endi sizder Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary boldyńyzdar, sizderdiń oralman mártebeńiz toqtatyldy, sondyqtan endi memleket tarapynan eshqandaı járdemdi kútpeńizder» dedi.
Sonymen sol kezde oralman bolyp kelgen biz sııaqty barlyq otbasy Qazaqstan Úkimetinen bir teńge de almady. Mundaı qıturqylyqtardyń bári sol mezette qynjyltqanymen, ýaqyt óte kele oıymyzǵa onsha kirip-shyqpaıdy. Kvota alǵan oralman baıyp ketken joq, al Úkimet jarly bolyp qalǵan joq!
Al ózimdi osy kúnge deıin tolǵandyryp júrgen jeke basymnan ótken jaǵdaıymmen bóliseıin. Bul jóninde Qostanaıdaǵy tilshilerińiz jazǵanyn hattyń basynda aıtyp óttim. Sonda da qaıtalap jazǵanymnyń artyqtyǵy bolmas dep otyrmyn. О́ıtkeni másele sheshimin tappaı, ózekti kúıinde qaldy. 1985 jyly burynǵy Keńes Odaǵy Ishki ister mınıstrligine qarasty Vologda arnaıy orta mektebin bitirgen soń О́zbekstannyń Buqara, Naýaı oblystarynyń ishki ister salasynda qyzmet ettim. Sońǵy laýazymym – jedel kezekshi, mılısııa maıory shenimen 25 jyl eńbek sińirgen jyldarym úshin, 2000 jyly 15 naýryzda О́zbekstan Respýblıkasynyń zańnamalaryna saı óz erkimmen zeınetkerlikke shyqtym. Sol merzimnen bastap О́zbekstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginen zeınetaqy alyp keldim.
Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, yqtııar hatyn alǵan soń Qostanaı oblysy ishki ister departamentine qolymdaǵy zeınetkerlik isimdi alyp baryp, ózime tıisti bolǵan zeınetaqy tólemin jalǵastyrýdy suradym. Sóıtsem bul jerde de Qazaqstannyń ishki ister mınıstrliginiń bizge (oralmandarǵa) daıyndap qoıǵan «synaqtary» tosyp tur eken. Qostanaı IID-niń qarjy jáne zeınetkerlik bólimine júgindim. Sol jerdegi qyzmetker áıel zeınetkerlik isimdi bir kórip shyǵyp: «vam pensııa v Kazahstane ne polojeno» dedi. Sol kezde bireý basyma muzdaı sý quıyp jibergendeı boldy. Aý, bul qalaı bolǵany sonda, О́zbekstanda menimen bir basqarmada qyzmet istegen, menen jastary da, qyzmet etken jyldary da, shenderi de kishi bir-eki jigit osynda zeınetaqylaryn qalaı alyp júrgenin suraǵanymda, ol 2011 jyldan bastap zeınetaqy tólemi boıynsha burynǵy Qazaqstannyń IIM mınıstri bolǵan Serik Baımaǵanbetov (qazirgi kúnde para alý qylmysymen sotty bolǵan) tusynda zeınetaqy boıynsha ózgerister engizilip, shekteýler qoıylǵanyn aıtty. Sodan soń buzylǵan quqyǵymdy qorǵaý úshin sotqa júgindim.
TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ishki ister organdary qyzmetkerlerin zeınetaqymen qamsyzdandyrý tártibi jáne memlekettik saqtandyrý boıynsha kelisim (Ashhabad 24.12.1993j.) on eki TMD eliniń prezıdentteriniń qol qoıýymen qabyldanǵan. Osy halyqaralyq kelisimshartqa súıene otyryp, (respýblıka bekitken halyqaralyq sharttardyń respýblıka zańdaryna basymdylyǵy bolady, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy 4 bap 3 bóligi) Qostanaı oblysy Rýdnyı qalalyq soty meniń taptalǵan quqymdy qorǵap, QR ishki ister mınıstrligin, meniń yqtııar hat alǵan kúnimnen, ıaǵnı 22.05.2014 jyldan bastap zeınetaqy tólep berýi boıynsha sheshim qabyldady.
Jaýapker tarap QR IIM bul sheshimmen kelispeı, Qostanaı oblystyq sotyna apellıasııalyq jáne kassasııalyq shaǵymdar túsirgen bolatyn. Biraq bul satydaǵy sottar da Rýdnyı qalalyq sotynyń zańdy sheshimin óz kúshinde qaldyrdy. Sonymen toqtap qalǵan zeınetaqyma tolyǵymen qol jetkizip, ádilettik jáne zańdylyq Qazaqstannyń sot júıesinde bar ekenine kózim jetip, ıyǵymnan júk túskendeı bolyp, men de Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister zeınetkeriniń kýáligine qol jetkizdim.
О́kinishke qaraı, sol qýanyshym tek bir jyl alty aıǵa ǵana sozyldy. 2016 jyly 20 mamyrda bir qyz bala uıaly telefonyma qońyraý shalyp 25 mamyrda Joǵarǵy sotta meniń azamattyq isim qaralatynyn, soǵan qatysýym kerek ekenin aıtyp, eger kelmegen jaǵdaıda mensiz de qaralatynyn eskertti. Sodan ań-tań bolyp, 3-4 kún ishinde quqyqtyq daıyndyqsyz Astanaǵa baryp, sotqa qatystym. Ol jerde sot alqasy meniń ýájderimdi tyńdap otyrmastan, Ishki ister mınıstrligin qoldap, qoldanystaǵy zańdardy óreskel buzyp, zańsyz sheshim qabyldady, oǵan dálel retinde aıtarym mynalar:
1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq prosestik kodeksiniń 436-baby, 1-bólimine saı, zańdy kúshine engen sot aktilerine daý aıtý, narazylyq keltirý merzimderi apellıasııalyq satydaǵy sottyń uıǵarymdary, qaýlylary zańdy kúshine engen kúnnen bastap alty aı ishinde olarǵa ótinish hat, narazylyq berilýi múmkin delingen.
Al meniń jaǵdaıymda sot aktisi 04.02.2016 jyly kúshine engen edi, arada bir jyl alty aı ótkennen soń zańsyz qaıta qaraldy.
2) Joǵarǵy sottyń mundaı sheshim qabyldaýyna sebep bolǵan negizi tómendegi ýáj bolǵan edi, TMD elderiniń Ekonomıkalyq soty 25.11.2015 jylǵy sheshimimen joǵaryda aıtylǵan TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ishki ister organdary qyzmetkerlerin zeınetaqymen qamsyzdandyrý tártibi jáne memlekettik saqtandyrý boıynsha kelisimniń durys qoldanýyna túsindirý (tolkovanıe) berip, onda eger zeınettegi burynǵy ishki ister qyzmetkerleri turaqty turǵylyqty jerin ózgertip, ózge memleketke jańa turaqty turǵylyq jasaý úshin barǵanda, ol eldiń zańnamalaryna saı, oǵan ózge elde taǵaıyndalǵan zeınetaqy negizderi (shekti jasyna tolmaǵan nemese eńbek sińirgen jyly jetkiliksiz) bolǵan jaǵdaılarda, onyń zeınetaqy tólemi, sol burynǵy turaqty turǵylyqty jasap kelgen memleket tarapynan júzege asyrylady delingen.
Biraq bul atap ótilgen negizder Rýdnyı qalalyq sotynda jáne Qostanaı oblystyq sotynyń apellıasııalyq, kassasııalyq satylarynda zerttelmegen edi, óıtkeni bul túsindirme (tolkovanıe) osy is boıynsha sot aktileri zańdy kúshine kirgennen soń, arada bir jyl merzim ótip qabyldanǵan bolatyn.
Sondyqtan osyǵan oraı QR Joǵarǵy sotynyń 2003 jyldyń 20 naýryzyndaǵy №2 Normatıvtik qaýlysynyń 30 bóligi (№ 3, 20.05.2016 j. ózgertýlermen tolyqtyrylǵan), onda bylaı dep kórsetilgen: birinshi nemese apellıasııalyq satydaǵy sottarda, tarap usynǵan dáleldemeler zerttelmegen bolsa negizinde zańdy kúshine engen sot aktisin, qadaǵalaý satysyndaǵy sot, ony ózgertýge nemese onyń kúshin joıýǵa quqyǵy joq, eger tıisti negizder bolǵan jaǵdaılarda mundaı sot aktisi jańadan ashylǵan mán-jaılar boıynsha qaıta qaralýy múmkin dep bekitilgen.
Soǵan qaramastan qadaǵalaý satysyndaǵy sot, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń atalǵan normatıvtik qaýlysynyń talaptaryn óreskel buzyp, zańdy kúshine engen sot aktileriniń kúshin zańsyz joıyp otyr.
Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginiń zeınetaqy tólep berýden bas tartýy boıynsha men О́zbekstan Respýblıkasy ishki ister mınıstrligine bir top ishki ister zeınetkerleri (oralmandar) atynan hatpen júginip, 02.05.2016 j. №3/3 A-8 sol hatqa mynadaı mazmunda jaýap aldym: О́zbekstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy normatıvtik-quqyqtyq aktilerine saı, О́zbekstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi salasy boıynsha zeınetaqy tólemi, osy eldiń aýmaǵynda turaqty tirkeýde nemese shetel azamatynyń yqtııar haty bolǵan jaǵdaılarda iske asyrylýy múmkin ekenin habarlaımyz delingen.
Sonda qalaı bolǵany, óz qyzmetimiz úshin zańdy taǵaıyndalǵan zeınetaqylarymyzdy alýymyz úshin kóshti artqa qaıtarýymyz kerek pe? Elbasymyzdyń qazaqtandyrý saıasaty, memlekettik baǵdarlamalary nege eskerilmeıdi?! Osy atamekenge oralǵan bir mıllıonǵa jýyq qazaqtyń ishinde sany júzge jetpeıtin burynǵy ishki ister organdary qyzmetkeleri bar shyǵar, olarǵa zeınetaqylaryn tólep berse eldiń bıýdjeti qurdymǵa ushyramaı qoımas.
Jasyratyny joq, jaqynda kórshi Reseıdiń Chelıabi oblysynyń ishki ister bas basqarmasynyń zeınetkerlik bólimine barǵanymda, olar jyly shyraı bildirip, qarsy alyp, zeınetaqy esh kedergisiz tólenetinin aıtyp, qansha rýbl qolǵa alatynyma deıin eseptep berdi, ol úshin tek sol elde turaqty turý úshin yqtııar hat bolý kerektigin túsindirdi.
Zeınetaqynyń sońynda Qazaqstannyń Ishki ister mınıstrligimen arpalysyp júrgenimde jasym da mine alpysqa taıap qaldy. Endi 3 jyldan keıin jasymnyń tolýyna baılanysty jalpy zańnamalarǵa saı zeınetkerlikke shyǵatyn bolsam, árıne tıyn-teben alatynym anyq. Sol úshin kórshi Reseıge baryp, yqtııar hatyn alyp, azamattyǵyna ótip, zeınetaqymdy alyp turýyma da bolady. Biraq atalarymyz aıtqandaı, «ıt toıǵan jerine, er týǵan jerine» degenniń keri keledi ǵoı dep, namysym da jibermeıdi. Balalarymyz, nemerelerimiz qazaq tilinde bilim alsyn, qazaq bolsyn dep keldik elge. Áıtpese, ózbek aǵaıyndardyń arasynda abyroı-bedelden de quralaqan emes edik. Endi men ne isteýim kerek?!
Talǵat AHMETOV,
Rýdnyı qalasynyń turǵyny
Qostanaı oblysy
