Búgin biz «Eńbekshi qazaqtyń» tórtinshi jylyn meıram etemiz. Budan bir jyl buryn «Eńbekshi qazaqtyń» aldyrýshylarynyń sany 2300 edi, búgin «Eńbekshi qazaq» 3000 danamen taraıdy.
Bir jyldyń ishinde «Eńbekshi qazaqtyń» bulaı bolyp ósýi jalpy halyqtyń gazetke yntasynyń kúsheıgendigin kórsetedi.
Baspasóz turmystyń aınasy deımiz. Kóp jerde halyq turmysynyń qaı jaǵy bolsa da gazetke jazylyp turýy kerek. Gazetten halyq turmysta bolyp jatqan oqıǵalardy bilip otyrýy kerek. Bul retten qaraǵanda gazet turmystyń aınasy ekeni ábden ras. Gazet halyq turmysyn qur ǵana aınadaǵydaı qylyp kórsetip otyrmaıdy, gazet kúndelikti ómirdiń qısyq-qyńyr jerlerin túzetýge de sebepshi bolady. Bul jaǵynan qaraǵanda gazet tárbıeshi bolyp shyǵady.
Biz ótken jyldyń ishinde osy aıtylǵan eki taraý mindetimizdi shamamyz kelgenshe atqarýǵa tyrystyq.
Sońǵy jyldyń ishinde, ásirese tilshilerden hat kóbeıdi. Buryn eń ári barǵanda bizdiń qolymyz úıezge jetýshi edi, bolystan kelgen hattar biren-saran, aýyldan anda-sanda birer hat bolýshy edi. Osy kúni «Eńbekshi qazaqtyń» naǵyz aýyldyń qalyń ortasynan júzden artyq tilshileri bar.
Tilshiler máselesi de sońǵy jylda sezilip otyrǵan bir jańalyq. Bizge osy kúni Qazaqstannyń bar túkpirinen habar keledi. Ásirese kúnshyǵys Qazaqstan (Semeı, Aqmola gúbirneleri) sońǵy jyldyń ishinde gazetke kóp habar berdi.
Tilshilerden habar kelý kem emes, biraq bizdiń tıisti keńes mekemelerimiz áli de elden kelgen habarlarǵa shaban qaraıdy. Keıbir gúbirnelik prokýrorlar (mysaly Aqmolaniki) bolmasa, prokýrordyń kóbi el týraly jazylǵan habardy túbine deıin zertteı almaı keldi. Budan bylaı bizdiń prokýrorlar el habarlaryna jetigirek qarasa, bizdiń bul týraly gazettegi qyzmetimiz budan da jaqsy kórkeıer edi.
О́tken jyldyń ishinde gazetke jazylatyn máselelerdiń de sany kóbeıdi. Osy kúni biz únemi partııa turmysynan jazatyn bólim jasap otyrmyz. Buryn anda-sanda bolatyn kooperasııa, aýyl sharýasy, halyq aǵartý, densaýlyq, sot, jumyskerler turmysy – osy syqyldy bólimderdi tártipke salyp otyrmyz. Durysyn aıtqanda, bul bólimder de tilshilerden túsken habardyń arqasynda jasalady. Biraq onymen qabat ózimizden de usaq maqalalar jazylyp otyr. Ásirese sharýashylyq bóliminde aýyldyń uǵymyna qaraı qysqasha jeńil maqalalar berýge tyrystyq.
Jalpy aıtqanda, bul bólimderdiń bári burynǵysynan anaǵurlym ilgeri aıaq basty.
Biraq bıyl da túzetetin, ońdaıtyn jerlerimiz tolyp jatyr. Burynǵydan góri bıyl jazýshylardyń da sany kóbeıdi. Biraq bul týraly da bizdiń áli istegenimizden istemegenimiz aldymyzda. Burynǵy syqyldy kindik mekemedegi azamattar bıyl da sarań jazady. Bulaı bolýdyń sebebi bir jaǵynan azamattardyń qalamǵa shorqaqtyǵy bolsa, ekinshi jaǵynan bizdiń gazetimizdiń kemshiliginen.
Qazaq gazetteri jańa-jańa jurtshylyqtyń tili bolyp keledi. Biz qazaq gazetinde qyzyq bir sóz jazylsa, keıde baıqamaı qalamyz. Orys gazetinde sol syqyldy sóz jazylsa, ol týraly jurttyń bári sóıleıdi. Bulaı bolýyna bir sebepten orys joldastardyń qazaq gazetin oqı almaıtyny da sebep shyǵar, múmkin bulaı bolmaýy da. Áıtkenmen qazaq azamattary qazaq gazetinde basylǵan sózge tez qozǵalmaıdy.
Biz budan bylaı gazetimizdi shyn jurtshylyqtyń tili qylýymyz kerek. Gazette kóterilgen másele jumys júzinde de kóterilsin. Elge, partııaǵa aıtam degen sózimizdi gazet arqyly aıtaıyq, bizdiń istegeli júrgen isimiz kóptiń qulaǵyna estilsin. Jańa pikirimiz bolsa, ony bireýge áńgime retinde sóılemeı, ıa bolmasa bireýge jasyryn aıtpaı (bul tipti jaman), gazet júzinde talqyǵa salaıyq. Árıne bul sózder oıyńa ne kelse sonyń bárin gazetke syza ber degen maǵyna shyqpaıdy. Biz jańa pikir dep is jóninen týǵan pikirdi aıtamyz. Mysaly, qazaq ishinde kooperatıvti qalaı jasaý kerek degen másele týady eken, osyny árkim óz bilgenin ishine saqtap, súıgenge ǵana aıtý kerek pe, joq kóptiń ortasyna salý kerek pe? Árıne kóptiń sózi – bul. Mine, osy syqyldy áńgimeler bizde tolyp jatyr. Sonyń bárin gazet betinde aıtatyn bolý kerek. Bul aıtylǵan sózder bizdiń jalǵyz usaq bólimderimiz týraly emes, gazette jazylatyn iri máselelerge de osyndaı kózqaras bolý kerek. Álgi aıtylǵan kooperasııanyń mysaly, sondaı iri máseleniń biri.
Endigi bizdiń aıtyp ótetin sózimiz janjal maqalalar týraly. Byltyr biz qystaı latyn qarpi týraly aıtystardy bastyq. Bul bir túrli aıtys. Ekinshi túrli aıtystar bar: biz byltyr Qoshke Kemeńgerulynyń kitaby týraly qarsy maqalalar jazdyq, «Aq jol» týraly Ǵabbastyń maqalalary boldy. Munyń bári orysshalap aıtqanda krıtıka (syn). Biz syndy basýǵa tıistimiz. Bizdiń gazetterge syn kerek. Synǵa qazaq oqýshylary jete baǵa bermeı júr. Buqara qazaq óz aldyna, bizdiń jazýshylarymyzdyń keıbireýleri syndy qarsylyq sóz dep uǵady. Eger bireýge bireý syn jazsa, ol ekeýi araz eken, qas eken deıdi. Árıne munyń bári – jete bilmegendiktiń belgisi. Biz birimizdi birimiz synaýymyz kerek.
Syn – mıdyń janýy. Syn oılardy qosyp, adamnyń pikirin qaırap otyrady. Synsyz jazylǵan sóz qaıralmaǵan pyshaq syqyldy. Sondyqtan bizge syn kerek.
Biz jýyrda biraz óleńder bastyq. Maǵjannyń bul óleńderiniń ishinde bizge qosylmaıtyn da jeri bar. Biraq ishinde azyraq janjal sózi bar eken dep biz Maǵjandy toqtatyp tastaýymyz kerek pe, joq basýymyz kerek pe? Árıne basýymyz kerek! Basylǵannan keıin qate jerlerin taǵy sol gazet júzinde kórsetý kerek. Maǵjannyń teris sózderin jasyryp qoıǵanmen biz aqyldy bolyp ketpeımiz, qaıta solardy tekserip, solarǵa qarsy ózimizden qarý izdesek, aqylymyzǵa aqyl qosamyz.
Keńes Odaǵynyń osy kúngi ómiri mádenı jolǵa tústi. Biz burynǵydaı ózimizge qarsylardy ıtere salyp, qulata salyp, joq qyla bermeımiz. Biz qarsy pikirlermen solardyń óz qarýymen kúresemiz.
Ultshyl aqynǵa qarsy ekenbiz, kommýnıst aqyn ony judyryǵymen jyǵa almaıdy. O da óziniń aqyndyǵymen kúresý kerek. Anadan aqyndyqty asyrýǵa tyrysý kerek. Aqyndyq aýyzǵa salyp jiberetin alma emes, ónermen, eńbekpen tabylatyn nárse.
Bizdiń marksshyl synshylarymyz kóptiń aldynda osyny dáleldep túsindirý kerek. Qazirgi orys ádebıetiniń túsip otyrǵan joly da osy.
Orystar Sergeı Esenın, Borıs Fıl syqyldy jazýshylaryn kommýnıst bolmasa da, jazǵandaryn bastyryp otyr. Biraq munymen qatar kommýnıst synshylar olardyń qatesin aıtyp, kópke berip otyr. Sondyqtan orys ádebıeti osy kúni ilgeri basyp barady. Bizge de osy kerek. Ádebıet maıdanynda ult respýblıkalarynyń háli basqa túrde. Bizdiń sharýashylyq saýda mekemelerimizde orys joldastar otyr, el bıleý jumysynda da solaı. Mádenıet jaǵynan aýyrlyq túgelimen qazaq jigitteriniń óz moınynda.
Bizdiń mektepterimizge qansha qural kerek, saýatsyzdyqty joıý jolynda tolyp jatqan ádebıet kerek. Osynyń bárin biz qaıdan almaqpyz?
Perevodqa senýge bolmaıdy. Perevod osal jaǵyn kórsetip otyr. Ásirese mektepterge qazaq turmysynan, qazaqqa tanys turmystan jazylǵan sózder kerek.
Sózdiń kestesi, sóılený yńǵaıy bári qazaqtyń mıy uǵatyndaı bolsyn. Sondyqtan bizge ózimizden shyqqan jazýshylardy iske asyryp, qatesi bolsa túzetip, solardy baýlý, túzetýshi marksshyl synshy bolý kerek. Jazýshyǵa da, synshyǵa da gazet betinde oryn berilý kerek. Qazaqstanda baspasózdiń ósýi –jalpy jurttyń ósýge bet qoıǵandyǵynyń belgisi. Bıylǵy qazaq byltyrǵy qazaq emes, jyldan-jylǵa halyqtyń tilegi zoraıyp keledi. Sondyqtan bizdiń baspasózdiń de mindeti úlkeıip otyr. Jyl saıyn bir tabaldyryq joǵarylaımyz, joǵarylaǵan saıyn bizdiń mindetimiz artady.
Bıyl da byltyrǵy synaıtyn uranymyz – ómirge, turmysqa janama júr degen bolý kerek. О́mirden alystamaı, ómirdiń muń-muqtajyn jazyp otyrsa – baspasóz óz mindetin atqarǵany.
Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
