16 Qańtar, 2019

Túrkistannyń (Shaýǵar, Iаsy) ortaǵasyrlyq kemeńger perzentteri jaıly jańa derekter

620 retkórsetildi

О́tken ǵasyrdyń 70-90-jyldary ál-Farabı atyndaǵy ýnıversıtette qyzmet istep júrgen kezde bir­neshe fakýltet stýdentterine halqy­myzdyń ejelgi ádebıeti tarıhynan dáris oqydym. Sońyra 1995 jyly sonyń materıaldarynyń negizinde «Qazaq dalasynyń juldyzdary» atty kitap shyǵardym. Ol ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldary tabylǵan jazba derekterge súıenip jazylǵan edi. Ol kezde shetelge shyǵa berýge múmkindik bolmaıtyn. Sol sebepti kerekti kóp jazba maǵlumattar qolyma túse qoı­mady. Sonyń ózinde orta ǵasyrlarda Otyrar­dan shyqqan 11 ǵalym jáne Muhammed Haıdar Dýlatı (1499-1551) jaıly jáne jalpy jurt túgili ǵalymdar da bile bermeıtin birqatar tyń da sony materıaldar taptym.

Men Mysyr, Sırııa, Iran, Úndistan, Pákistan, Túrkııa, Ispanııa, Germanııa sııaqty jáne t.b. elderge barǵan ǵyly­mı, mádenı saparlarymda qurqol qaıt­paımyn. Elimizdiń rýhanı ómiri men jazba murasyna baılanysty ǵasyrlar paraǵynyń arasynda qalyp qoıǵan dala danalarynyń ómiri men eńbekteri týraly derekterdi jınaı júremin. Olar­dyń shyǵarmalarynyń basym kópshili­gi Islam ǵylymy jáne mádenıetimen tikeleı baılanysty.

Islam órkenıeti sonaý orta ǵasyr­lardyń ózinde-aq tehnıka salasynda da jetistikterge jetken. Qasıet­ti Quran­nyń 719 jerinde ǵylym-bilim týraly aıtylady. Iаǵnı, ıslam dini – jaı qarapaıym din ǵana emes, úlken órkenıet, ǵylym men bilimge, mádenıetke negizdelgen din.

Qazaq jerindegi ǵylym, bilim, dinı-rýhanııat, mádenı ortalyqtyń úlkeni, árıne Farab (Otyrar) edi. Munda kezinde baı qory bar úlken kitaphana bolǵany, biraq ókinishke qaraı onyń moń­ǵol shapqynshylyǵy kezinde joıy­lyp ketkeni, atalǵan shahardyń alǵash­qy ataýy Farab emes, Otyrar ekeni jazylyp ta, aıtylyp ta júr. Ol jaıly derekterdiń biri Ábý-l Abbas ál-Balazýrıdiń «Kıtab fýtýh ál-býldan» («Jaýlap alynǵan elder jaıly kitap») atty eńbeginde ushyrasady. Arab ja­saq­tarynyń qolbasshysy Mýslım ıbn Qutaıba ál-Bahılı (t.j.b. – 715) VIII ǵasyr basynda Samarqandy kelip qorshaıdy. Shahar patshasy Shash ámir­shisine hat jazyp kómek suraǵanda onyń Turarbandta (Turar, Tarband, Otyrar) ekendigi aıtylady.

Kórnekti shyǵystanýshy, akademık V.V.Bartold óz eńbekteri men izde­nis­terinde qazaq dalasy qalalaryn nazardan tys qaldyrmaǵan. Ol: «Orta, ıaǵnı IH-HII ǵasyrlardaǵy Shyǵystaǵy Talas jazyǵynan, soltústik-batys­taǵy Saýranǵa deıingi aralyqtyń bári Isfıdjab (Saıram) ólkesine jatqy­zyl­ǵan... Osy soltústik-batys óńirlerdi sóz eter bolsaq, Isfıdjabtyń batys jaǵy Kendjıd óńiri bolatyn... Kendjıdten tómenirekte, Syrdarııanyń eki jaǵyna Barab ıakı Farab aımaǵy jaıǵasqan-dy... Istahrı men Ibn Haýkal aımaqtyń bas qalasy dep Kederdi ataıdy da, ony Syrdarııa jaǵasynan ½ farsah jerde dep kórsetedi. Ál-Maqdısıshe (H ǵ.) bas qala óńir atymen atalǵan, ol 70 000 (jetpis myń) sarbaz shyǵara alatyn-dy, kúmbezdi meshit shahrıstanda, al bazarlardyń bas bóligi rabatta bolatyn...» dep jazady.

Ejelden osyndaı qala mádenıeti  bolǵan jurtymyz ıslam dinin tek qabyldaýshy ǵana bolyp qalǵan joq, ıslam órkenıetin baıytýǵa da úles qosty. Qazaq jerinde Otyrar, Isfıdjab-Saı­ram, Túrkistan, Syǵanaq, Jend, Taraz, Bala­sa­ǵun sekildi, t.b. mádenı, rýhanı orta­lyq­tar boldy. Olardan kóptegen kózi ashyq, kókiregi oıaý perzentterimiz shyqty.

Ońtústik ólkesindegi belgili má­denı, rýhanı ordalardyń biri Túrkistan (Shaýǵar, Iаsy) edi. Shaýǵardy ar­heologtar Syrdarııa boıynda, Túrkistan mańynda bolǵan dep esepteıdi. V.V.Bartold: «Shaýǵar Kederden bir asý jerde, ol aýqymdy aımaqty, úlken bekinisti, bazar janynda kúmbezdi meshiti bar qala edi», dep jazdy. «Qazaqstan tarıhynda» ol jaıly: «Shaýǵar Túrkis­tannyń batys shyǵysynda 8 shaqyrym jerge ornalasqan Shoıtóbe qalasynyń ornynda bolǵan. Soǵd tilinen aýdarǵanda ol «Qara taý» degen maǵynany bildire­di. Qalanyń Qarataý eteginde ornalasýy Shoıtóbeniń Shaýǵarǵa balanýyna qosymsha derek bola alady», delingen.

Ortaazııalyq kórnekti ǵalym Ábý Sad as-Samanı (1113-1167) Shaýǵardan kóptegen ǵalymdar shyqqan deı otyryp, VIII-IX ǵasyrlyq birneshe oıshyldy ataıdy:

Ábý-l Hasan Álı ash-Shaýǵarı.

«Ol qazy ári tamasha oqymysty bolǵan. Ábý-r Rabına ál-Hasan ıbn Abd ál-Karım ash-Shımalı as-Sahılıden hadıs rıýaıat etken [7, 68].

Ábý Muhammed Abdalla bın Muhammed ash-Shaýǵarı ál-Mýstamlı.

Ol Ábý Abdalla ál-Hýsaıyn ıbn Ismaıyl ash-Shaıbanıdiń (749-805) shákirti edi. Ol týraly hadısshi, tarıhshy ál-Hakım Abd Abdalla ál-Hafız (? – 1014) «Tarıh-ı Nısabýr» («Nıshapýr tarıhy») atty eńbeginde: «Ábý Muhammed ash-Shaýǵarı bizde, Nıshapýrda birneshe jyl turdy, sonan soń Irakqa ketti. Sodan keıin ol jaıly eshteńe estimedim» [7, 689] dep jazǵan.

Iá, Ál-Hakım ıbn ál-Baııı ál-Hafız degen atpen kóbirek málim Ábý Abdalla Muhammed ıbn Abdalla an-Nıshapýrı (Nısabýrı) hadıstanýshy, belgili tarıhshy bolatyn. Onyń «Tarıh-ı Nashapýr» («Nıshapýr tarıhy») atty arab tilinde jazylǵan eńbegi bizdiń zamanymyzǵa jetpegen. Biraq Ábý Sad as-Samanı ony kezinde kóp paıdalanǵan. Ár jyldary Nıshapýrge kelgen ortaazııa­lyq 50 ǵalym jaıly áńgimeler men dáıektemelerdi osy eńbekten alǵan. Áýelde «Tarıh-ı Nıshapýr» úsh tomnan tursa kerek. Sońyra parsy tiline qys­qartyla aýdarylǵan. Sol nusqasy bizdiń zamanymyzǵa jetip, 1961 jyly Tehran­da basylyp shyqty. Olaı bolsa osy kitaptan shaýǵarlyq qana emes, son­daı-aq qazaq jeriniń ózge de zııalylary jaıly málimetter tabýǵa bolatyn sııaqty.

Álı bın ál-Hasan ash-Shaýǵarı.

Ibn al-Adım (1191-?) «Bı-ǵaııatý-t talab fı tarıh Halab» («Izdenýshiniń Halab tarıhyndaǵy qateligi») [4] atty eńbeginde ımam Álı bın ál-Hasan ash-Shaýǵarıdi ataı otyryp, ony «Imam ál-Madjıd Ábý ar-Rabıǵ as-Sahılı ál-Iаmamıdiń shákirti edi» [4, 134] dep jazady. Sondaı-aq ol ımam Álıdiń hazireti Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń hadısterimen aınalysqanyna (rıdjal al-hadıs an-nabaýı ash-sharıf) toqtalady. Odan basqa derek joq.

Hamdan bın Ahmad ash-Shaýǵarı.

Ol da hadıs ǵylymymen aınalysqan. Imam Rafıǵı «At-Tadýın fı ahbar Qazýın» («Qazýın (qalasy jaıly) habarlar týraly») atty eńbeginde óziniń hadıs sháripterimen aınalysqanyn, osy oraıda Hamdan bın Ahmad ash-Shaýǵarı­diń rıýaıattaryn qaperge salǵan. О́zge maǵlumat joq.

Ensıklopedıst ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıden (870-950) keıin turǵan taǵy bir tulǵa bar. Ol Qaýam ad-dın ál-Itqanı ál-Farabı at-Túrkistanı (1286-1357). Itqan Ońtústik Qazaqstandaǵy qazir de bar Iqan qystaǵynyń aty. Ol Túrkistannyń shyǵysynda 30 shaqyrym jerde. Sol kentte týyp, sonda biraz jyl ǵumyr keshken Qaýam ad-dın baba 31 jasyna deıin Otyrarda bas ımam bolǵan. Keıin Damaskige ketip, sońyra Baǵdatta 25 jyl qazy bolypty. Kaırde qazir de bar as-Sýrgatmıshııa atty medresege basshylyq jasaǵan. Kýveıt ǵalymy sol ǵulamamyzdyń «at-Tabıın» atty 2 tomdyq eńbegin 1999 jyly shyǵardy. Qaýam ad-dınniń Túrkııanyń qoljazbalarynan basqa da shyǵarmalary tabyldy. Osy Iqannan Kamal Iqanı atty da dana shyqqanyn bilgenimizben, ol jaıly materıaldar qolymyzǵa túspeı-aq keledi.

Qazirgi Túrkistan Shaýǵardan soń Iаsy degen ataýǵa ıe boldy. Bul kezde álem­ge Qoja Ahmet Iаsaýı syndy kemeń­ger oıshyl dúnıege keldi. Ol halyqty ıman­dylyqqa, taqýalyqqa, adaldyqqa, tazalyqqa shaqyrdy. Osyǵan negizdelgen «Dıýana hıkmet» atty eńbegin dúnıege keltirdi.

Úndistanda bolǵan kezekti bir saparymda úndi ǵalymdarynan óz elderine Ortalyq Azııadan (Túrkistannan da) orta ǵasyr­larda 600-den astam zııalylar kel­genin, olar jurtty ıslam dinine ýaǵyz­daǵanyn aıtyp edi. Olardyń urpaq­tarynyń búginge deıin ómir súrip kele jatqanyn kózimmen kórdim.

Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ómiri men shyǵar­mashylyǵyna kirispes buryn sońǵy jyldary tabylǵan, sopy babadan bir ǵasyrdaı buryn ǵumyr keshken jańa Iаsaýı týraly aıta ketken jón ǵoı deımin.

Ábý-l Abbas Ahmed bın Muhammed ál-Iаsaýı (? – 1004).

О́z aty – Ábý-l Abbas Ahmed, al ákesiniń esimi – Muhammed. Al ál-Iаsaýı onyń ıasylyq ekenin bildiredi. Onyń «at-Tabaqat as-sýfııa» («Sopylyq toptar») atty kitaby bolǵan. О́kinishke qaraı ol jaıly ózge maǵlumat joq.

Ábý-l Abbas H ǵasyrda dúnıege kelip [hıjranyń] 396, ıaǵnı 1004 jyly baqılyq bolǵan. Onyń esimi Osman tarıhshysy Hadjı Halıfanyń (1609-1657) «Kashf az-zýnýn an asamı ál-kýtýb ýa-l fýnýn» («Kitaptar men ǵylym­dar attarynan kúdikti seıiltý») atty shyǵarmasynda atalady. 

Ábý-l Abbastyń ǵumyr keshken mer­zi­­mine qaraǵanda ol Qoja Ahmet Iаsa­ýı­den 90 jyldaı buryn ómir súrgen sııaqty.

Endi osy Iаsydan basqa danalar shyqqan joq pa degen saýalǵa jaýap izdep kóreıik. Men sońǵy jyldary bir­neshe ret Úndistannyń Kashmırinde bol­ǵanymdy joǵaryda aıttym. Osy el ýnı­versıteti kitaphanasy men qoljazba qorynan birqatar ıasylyqtar jaıly maǵlumattar ushyrattym. 

Solardyń biri – Ash-Sheıh Shams ad-Dın at-Túrkimanı ál-Banıpatı.

Onda ol «úlken sheıh Qoja Ahmet ál-Alaýı ál-Iаsaýıdiń urpaǵy. Nyspy­sy boıynsha Qoja Ahmet ál-Iаsaýı Muhammed ıbn Hanafııa ıbn ál-Imam Álı ıbn Ábý Talıbke baryp tireledi» [1, 2-tom, 50 ] delingen.

Oıshyldyń óz aty – Shams ad-Dın. Ákesiniń aty – Ahmed. Babasynyń esimi – Abd ál-Mýmın at-Túrkimanı. Bul jerde kóńil aýdaratyn eki másele bar. Olar onyń esim tizbeginde kórsetilgen at-Túrkimanı jáne ál-Banı Patı (Panı­patı) degen ataýlar. Áýelgi at-Túrkimanı degen sóz babamyzdyń túrki tekti ekenin jáne túrkimen taıpasynan shyqqandyǵyn da kórsete me degen jaıtqa keleıik.

Túrkimen degen etnostyq ataýǵa baıla­nysty Mahmud Qashqarıdiń «Dıýanı luǵat at-túrik» («Túrki til­deri­niń jınaǵy») atty eńbeginde: «Túrki­man gýz (oǵyz) taıpasyna jatady. Zul­qar­naıyn (Aleksandr Makedonskıı) túrkiler elinen ótip bara jatyp, túrki taıpasynyń bir top kisilerin kórip parsysha: «Túrkman and», ıaǵnı «olar túrkilerge uqsaıdy» degen eken. Sodan beri osy ataý kúni búginge deıin (XII ǵ.) olarǵa tańylyp, saqtalyp qaldy», deıdi [2, 1051-1052].

Shams ad-Dınniń túrki tekti jáne Qoja Ahmet Iаsaýıdiń záýzaty ekendigin ortaazııalyq tarıhshy, shejireshi Abd ál-Qadyr (XIX ǵ.) «Madjmaǵa ál-ansab ýa-l ashdjar» («Nasab jáne sheji­re­lerdiń jıyntyǵy») [3, 13, 58] degen eńbeginde rastaıdy. Ol ony «Shams ad-Dın túrk Panıpatı, Álılik Saıd­tar áýletinen, nasaby Ahmad Iаsaýıge jeteleıdi. Shams ad-Dın hazraty sheıh Mahdým-ı Alam Ala ad-Dın Álı Amad Sabrıdiń (Alla rahym etsin), al ol hazireti sheıh Farıd Haqq ýa-d Dın Masýd Arjaǵanıdiń (Alla ony esirkesin) múrıdi» deı otyryp, ári qaraı úndilik chıshtııa sopylyq tarıqatynyń izbasarlaryn tizbektep ketedi.

Sheıh, Mırza Kamıl bın ash-Sheıh Ahmed bın Malık ál-Iаsaýı.

Iаsyda týyp, Kashmırde turǵan babalar týraly Abd ál-Haıı ál-Hasanı ál-hındıden basqa ortaǵasyrlyq qalamger ál-Babanı jáne Ýmar Rıda Kahhala da jazdy. Ál-Babanı «hadııatý-l arı­­fıın» («Bilgirler syıy») atty eńbeginde ıasylyq Sheıh Mırza Kamıl bın ash-Sheıh Ahmed bın Malık ál-Iаsaýıdi ataıdy. Kashmırı nyspy oǵan keıinirek, ol sonda kóship barǵan soń berilse kerek. Ál-Babanı onyń «Bahr az-Zaman» («Zaman teńizi») atty kitaby baryn aıtady [6-tom, 837].

Sonymen ǵalymnyń óz aty – Myrza Kamıl bolsa, ákesiniń esimi – sheıh Ahmed, al babasynyń aty – Malık Muham­med ál-Iаsaýı...

Ýmar Rıda Kahhala onyń aty-jónin: «Kamıl bın Ahmed bın Muhammed ál-Iаsaýı...sońyra ál-Kashmırı edi» [9-tom, 139] dep jazady. Munda joǵaryda Ismaıl pasha kórsetken «myrza» degen sóz joq. Oǵan ol Kamıl degen esimdi Hadjı Halıfa (1609-1657) qosqan. Ol ıasylyq danyshpannyń nyspysyn «Ash-Sheıh, Myrza Kamıl bın ash-Sheıh Ahmed ál-Iаsaýı ál-Kashmırı» deýmen ony da «Túrkistan ýalaıatyndaǵy Iаsy qystaǵynan shyqqan» deıdi.

Ál-Hýsaını ál-hındı onyń baba­larynyń Kashmırge sol jaqtan kel­gen­digine nazar aýdardy. «Kamıl sodan óle-ólgenshe Kashmırdegi pátýa úıiniń meńgerýshisi boldy» deıdi.

Hadjı Halıfa onyń esimder tizbegi men ómirderegi týraly: «Kamıl bın Ahmed bın Muhammed ál-Iаsaýı bın Malık Muhammed... Sonan soń ál-Kashmırı». Hıjranyń 1131 j. dúnıeden ótti. Onyń «Bahr az-Zaman» degen eńbegi bar», dep jazady. Ǵalymdar sóı­tip onyń aty-jónin ala-qula etip kór­set­kenimen, ol Myrza Kamıldiń ǵu­myr­namasyn kóp ózgeriske ushyrata qoımaǵan. Kamıl [hıjranyń] 1131 (1718) jyly dúnıe­den ótken.

Sheıh Ahmed ıbn Mustafa ál-Kashmırı.

Taqýa, ǵalym, sheıh Ahmed bın Mustafa bın ál-Mýın ar-Rafıkı ál-Kashmırı Ábý at-Taııb faqıh (musylman zańgeri), hadısshi. Ol eki aǵaıyndy. Inisi Muhammed bın Mustafa [hıjranyń] 1150/1736 jyly dúnıege kelgen. Aty-jóninde Iаsaýı degen sóz bolmasa da onyń ıasylyq danalardyń urpaǵy ekeni sózsiz. Ol qasıetti Qurandy jatqa bilgen. Áýelgi bilimdi ákesinen, nemere aǵasynan, ákesiniń inisiniń balalary, naǵashy atasy men naǵashy aǵasy Nur ál-hýda ál-Iаsaýı ál-Kashmırıden alǵan. Nátıjede fıqh, hadıs, sıra (Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń ómirbaıany), sopylyq ilim men poezııa jáne ózge de ǵylym salalary boıynsha keremet bilgir atanady. Ol kóptegen shaıqylar men ǵalymdardan bilim alǵan. Sopy­lyq pen etıka ilimine qatty qyzyqqan. «Hadaıq ál-Hanafııada» – («Hanafıtter baǵynda») Ahmed bın Mustafanyń [hıjranyń] 1219/1803 jyly radjab aıynyń segizine qaraǵan kúni qaıtys bolǵandyǵy týraly aıtylǵan.

Sheıh Muhammed bın Mustafa Ar-rafıkı ál-Kashmırı.

Sheıh, ǵalym, taqýa Muhammed bın Mustafa bın ál-Mýın ar-Rafıqı ál-Kashmırı Ábý ar-Raıd Hanafı mazhaby sheıhtarynyń biri. Ol joǵaryda atal­ǵan Ahmed bın Mustafanyń baýyry. «Hadaıq ál-Hanafııa» boıynsha ol («Hanafıtter baǵynda») [hıjranyń] 1154/1740 jyly Kashmırde týǵan. Bilimdi naǵashy atasy Nýr ál-hýda jáne atasy Abd ál-Haq ál-Iаsaýıden alǵan. Hadıs pen sopylyq ilimdi ákesi jáne naǵashysy jáne Ashraf ıbn Raıdtan alǵan. Onyń sopylyq týraly eńbegi bar. Ol [hıjranyń] 1218/1804 jyly jumada ál-ahır aıynyń on altysy, sársenbi kúni qaıtys bolǵan.

Sheıh Taııb bın Ahmed ar-Rafıkı. 

Sheıh, ǵalym, faqıh Taııb bın Ahmed bın Mustafa bın ál-Mýın ar-Rafıqı ál-Kashmırı sopy sheıhtarynyń biri. Ahmed bın Mustafa [hıjranyń] 1091/1679 jyly dúnıege kelgen. Qasıet­ti Qurandy Haır ad-dın bın Ábý-l Baqa ál-Kashmırıden oqyǵan, al jalpy bilimdi ákesiniń inisi (aǵasy), ákesiniń baýyrlarynyń balalary jáne Ábý Iýsýf Abd ál-Ǵafýrdan alǵan. Sopy hır­­kasyn (kıimin) óz ákesinen, ál-Kýb­ra­ýııa, ál-Qadarııa men ash-Shatırııa ta­rı­­qat­tary ilimin Abd ál-Hamıdten úırengen. 

Maýlana Abd Alla ál-Kashmırı.

Sheıh, ǵalym, taqýa Abd Alla ıbn Muham­med Fadl ál-Iаsaýıdiń óz aty Abd Alla. Al ákesiniń nyspysy – Muham­med Fadl ál-Iаsaýı. Onyń ata-baba­­la­ry­nyń keıbiri ilgerirek Kash­mırge kóship kelse kerek. Ol Molla Muhammed Muhsınnen, sheıh Amanýlla ash-Sha­hı­den jáne basqalardan taǵylym alǵan. Qadı shahtan sopylyq tarıqatty úırengen. Sonan soń saıahattap sheıhtarmen kezdesip, sońyra Kashmırge oralǵan soń múftı bolyp taǵaıyndalǵan. Odan Muhammed Ýsman Baba Asadýlla Molla Abd ál-Múmın, Mır Muhıt ad-dın jáne Kashmırdiń iri de turǵyndary­nan bilim alǵan. «Hadaıq ál-Hanafııa» – («Hanafıtter baǵy») atty kitapta Maýlana Abd Alla shaýýal aıynyń ortasynda [hıjranyń] 1171/1757 jyly qaıtys boldy delingen.

2014 jyly «Halyq – tarıh tol­qynynda» baǵdarlamasy boıynsha Ispa­nııa­nyń Eskýrıal kitaphanasynda issa­parda bolǵanymda, sol jerden Ala ad-dın as-Saıramı, Nızam ad-dın Iahıa as-Saıramı, Abd ar-Rahman ıbn Nızam ad-dın as-Saıramı atty ataly, balaly, nemereli úsh kisi týraly maǵlumattar kezdestirdim. Bular Mysyr men Sırııany mamlúkter bılegen kezde ómir súrgen. Olar qazir zerttelý ústinde.

Bulardan basqa da Iаsaýıler Egı­pette, Iranda da bolýy múmkin. Birde Kaır­de halyqaralyq konferensııa kezinde bir kisi kelip ózin Iаsaýı dep tanystyrǵany esimde.

Mine, Iаsyda týyp, Kashmırde ıslam dini men órkenıeti, mádenıetiniń órken jaıýyna aıanbaı qyzmet etken kemeńger babalar jaıly áli ázir qolda bar maǵlumattar osylar. 

Ábsattar qajy DERBISÁLI,

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, 
UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Bárimizdiń Abaıymyz

Rýhanııat • Keshe

Investısııalar ıgiligi

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar