Gýmılev

Dúısenbi, 12 qarasha 2012 0:54

О́mirderek. Ǵylym adamynyń ómir jolyn onyń ǵumyr keshken ortasy men ýaqytynan bóle-jaryp qarastyrý múmkin emes. Dál sol sııaqty, ǵylym adamynyń ómirbaıany onyń tyndyrǵan eńbegimen de bite qaınasyp jatady. Ǵalymnyń ómirbaıanyn onyń aqyl-oı, tájirıbesinen derbes qarastyrýǵa bolmaıdy.

Dúısenbi, 12 qarasha 2012 0:54

О́mirderek. Ǵylym adamynyń ómir jolyn onyń ǵumyr keshken ortasy men ýaqytynan bóle-jaryp qarastyrý múmkin emes. Dál sol sııaqty, ǵylym adamynyń ómirbaıany onyń tyndyrǵan eńbegimen de bite qaınasyp jatady. Ǵalymnyń ómirbaıanyn onyń aqyl-oı, tájirıbesinen derbes qarastyrýǵa bolmaıdy.

Jaryq dúnıege peshenesi besten kelip, alǵashqy tartqan deminen bastap aqjoltaı ǵumyr buıyratyn adamdar bolady. Olar tirshiliginde ne qalasa da degeni bolyp, ishkeni – aldynda, ishpegeni – artynda degendeı, muńsyz-qamsyz ǵumyr keshedi. Daryny tasyp, kúresi asyp turmaǵanyna qaramastan, ózi aralasqa túsken qoǵamnyń álpeshi bolmasa da, qolpashynan kende bolmaıdy. Mundaılar qara basynyń muń-múddesi úshin bireýdi qaraqtap, bireýdi jaraqtaýǵa kelgende ábjildik tanytqanymen, ózi bir múshesi bolyp júrgen qoǵam taǵdyryna qatysty isterge áste qabyrǵasyn qaıystyrmaıdy. “Menen keıin maǵan dese topansý qaptasyn”, degen ustanym mundaı adamdardyń ómir súrý tásiline aınalady.

Al endi, kelesi bir adamdar bolady: armany asqaq, nıeti adal, júregi nurly, daryny tasqyn, aqyly kemel. Aıtary joq, qyzyǵa qaraısyń. Biraq, ondaı adamdar, ádette, taǵdyrdyń toryna shyrmalyp ǵumyr keshedi. Attaǵan qadamy kedergige jolyǵyp, tańdaǵan joly tosqaýylǵa tirelip, aqyly – azapqa, daryny – tozaqqa ulasyp jatady.

Lev Nıkolaevıch Gýmılevtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn taǵdyrdyń toryna shyrmalǵandar sanatyna jatqyzýǵa bolady. Alaıda, ol taǵdyrdyń buıyrtqan  sybaǵasyn qasqaıyp turyp qarsy alyp, qorlyq pen zorlyqty ómirdiń zańyna balaı júrip, alǵa qoıǵan maqsatyn tolyq oryndap shyqqan qaısar jan retinde qaıran qaldyrady.

Qoǵam ómirindegi saıası-áleýmettik silkinister men júıelik almasýlardyń ólara kezeńi Lev Nıkolaevıchtiń jalyn atqan jastyq dáýrenin taǵdyrdyń tálkegine ushyratty. Bir emes, eki emes, úsh ret jaýapqa tartylyp, tabandatqan 13 jyl ómirin túrmeniń tar qapasynda ótkerip, lagerdegi jyldar arasynda ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ot-jalynyna sharpylyp, týǵan qalasy Lenıngradqa 1956 jyly oralǵanda Lev Nıkolaevıch 44 jasta edi. “Alǵash ret – 1935 jyly “ózimniń albyrttyǵymnan , ekinshi ret – 1938 jyly “ákem úshin”, úshinshi ret – 1948 jyly “sheshem úshin” sottaldym”, – dep otyratyn marqum. Lev Nıkolaevıchtiń áke-sheshesi – orystyń áıgili aqyndary Nıkolaı Gýmılev pen Anna Ahmatova. Nıkolaı Gýmılev 1921 jyly kontrrevolıýsııalyq áreketteri úshin atylsa, Anna Ahmatova 1946 jyly memle­kettik ıdeolog, KSRO-nyń ınkvızıtory atanǵan Jdanovtyń qanquıly baıandamasyna iligip, shyǵarmashylyǵyna resmı túrde tyıym salynady. Áke men sheshe úshin ba­lasy­nyń da kúıetin zamany Lev Nıko­laevıchtiń de basyn bazarly etedi. Máskeýdiń “Lefortovy” men Lenıngradtyń “Krestin­de” atylý  jazasyna kesilgenderdiń sapynda bolyp, onan soń Belomorkanal, Norılsk, Kýzbass, Saıan, Qaraǵandy túrmeleri men lagerlerinde óksikti ómirin ótkeredi.

Osyndaı alasapyran jyldar sharpýynda júrip, Lev Nıkolaevıch 1946 jyly Lenıngrad ýnıversıtetin bitiredi. Qatardaǵy bitirýshilerdiń biri emes, fransýz, nemis, baıyrǵy túrki jáne latyn tilderin meńgerip, hýnný órkenıeti men baıyrǵy mońǵol tarıhy boıynsha maman bolyp shyǵady. Ýnıver­sıtet qabyrǵasynda V.Strýve, E.Tarle, B.Grekov, S.Malov, M.Artomonov, S.Rýdenko sııaqty  ǵalymdarmen etene tanysyp, Pamırde, Ýkraınanyń Podolııasynda, Grýzııanyń  Kartlıinde, Ortalyq Azııanyń Altaıynda (Pazyryq) júrgizilgen arheolo­gııalyq ekspedısııalarǵa qatysady. 1948 jyly Birinshi Túrki qaǵanatynyń (546-659) saıası tarıhyna arnalǵan taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıdy.

Munan ári, taǵy da bas bostandyǵynan aıyrylǵan Lev Nıkolaevıch 1956 jyly katorgalyq epopeıasyn birjola aıaqtap kelip, Ermıtajǵa kitaphana qyzmetkeri bolyp ornalasady. Osy qyzmette júrip, baıyrǵy túrkiler taqyryby boıynsha 1967 jyly doktorlyq dıssertasııa qorǵaıdy. Sol jyly doktorlyq dıssertasııasynyń tolyqtyryl­ǵan nusqasy “Baıyrǵy túrkiler” degen atpen jaryq kóredi. Taqyryptyń sonylyǵy jáne beımálim mádenıettiń jerine jete ashylýy, avtordyń ǵajaıyp ańǵarǵyshtyǵy men tereń bilimi, sondaı-aq meılinshe oralymdy til-stıli ǵylymı ortanyń da, bylaıǵy oqyrmannyń da nazaryn aýdarady.

1967 jyly Lenıngrad ýnıversıtetiniń aıasynda geografııa ǵylymı-zertteý ınstı­týty ashylyp, rektor A.Aleksandrov­tyń shaqyrýymen Lev Nıkolaevıch ǵylymı qyzmetker bolyp keledi. Osy orynda 1986 jyly eńbek demalysyna shyqqanǵa deıin kishi, aǵa, jetekshi ǵylymı qyzmetker degen satylardan ótkenimen, professor shenine ilige almaıdy. Onyń esesine Lev Nıkolaevıch “Halyqtaný” dep atalatyn arnaýly kýrs boıynsha stýdentterge attaı 20 jyl boıy armansyz leksııa oqıdy. Onyń leksııasyna búkil ýnıversıtet qulaq túrip, tipten erkin tyńdaýshylardyń ózi aýdıtorııany kerip ketedi eken. Ol leksııa oqyǵan 20 jyl  aıasynda birneshe tolqyn stýdentterdiń zerdesin qalyptastyryp qana qoıǵan joq, sonymen birge ózi de shyńdala júrip, búkil álem moıyndaǵan orys etnologııasynyń irgetasyn qalaýshylardyń mańdaı aldynda boldy. Dálirek aıtsaq, taza gýmılevtik etnologııa mektebin dúnıege keltirdi. Iаǵnı, etnostyń sharýashylyq jáne saıası júıeleriniń arasyndaǵy ózgeristerdiń ózara baılanysyna, sol baılanystardyń nátıje­sin­de bolatyn jańǵyrýlarǵa, sondaı-aq etnostyń kindik jur­ty bolyp tabylatyn landshaft evolıýsııasyna tabandy túrde den qoıady. Bul rette, ol Uly Dala kóshpelileri sharýashylyǵynyń, etno­tarıhynyń jáne ekojúıesiniń arasynda ózara biteqaınasqan baılanystyń baryna aldymen nazar aýdarady. Etnologııaǵa qatysty máseleniń bulaısha qoıylýynda “tarıhı materıa­lızmdi” tuǵyr et­ken KSRO ǵalymdarynyń tujyrymynan da nemese aýa raıy jum­saq geografııalyq ortaǵa úırengen Eýropa ǵalym­darynyń tujy­rymynan da ádisnama­lyq (metodologııalyq) aıyrmashylyq bar edi.

Lev Nıkolaevıchtiń etnologııalyq izdenisi munymen shektelmeıdi. Ol 1959-1964 jyldar aralyǵynda jazǵy demalys aılarynda arheo­logııalyq eks­pe­dısııa  uıym­das­tyryp, Edil, Kaspıı, Qara­teńiz jaǵa­laý­lary­nan Ha­za­rııa­­nyń (VIII-X ǵǵ.) sorabyn iz­deı­di. Nátıje­sinde asa mol aıǵaq-derekter jınaqtap, ol materıaldardy arheolog, geo­graf, etnolog retinde sara­lap, Shyǵys Eýropa tarıhyn qaıta zerdeleýge muryndyq bolarlyq “Hazarııanyń ashylýy” (“Otkrytıe Hazarıı”) atty tamasha kitabyn 1966 jyly jaryqqa shyǵarady. Lev Nıkolaevıchtiń bul eńbegi etnos, tabıǵat, qoǵamnyń áleýmettik ómiri men kosmos arasyndaǵy baılanystardyń nátıjesin odan ári tereńdetýge, zerdeleýge des beredi. Munyń ózi, túptep kelgende etnogenezdiń tuǵyry bolyp tabylatyn passıonarlyq ıdeıasynyń dúnıege kelýine sebepshi bolady.

Etnogenez ben bıosfera arasyndaǵy bite qaınasqan zańdylyqtardy odan ári ornyqtyra dáleldeý úshin Lev Nıkolaevıch endi tabıǵı qor­shaǵan ortanyń etnos taǵdyryna áser-yqpalyn ashyp kórsetýge bel býady. Jaratylystaný ǵy­lymdarynyń jetistikterin óziniń etnologııalyq tujyrymdaryna tuǵyr etýge bekinedi. Sóıtip, 1974 jyly geografııa boıynsha “Etnogenez jáne Jerdiń bıosferasy” degen taqyrypta ekinshi doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaıdy.

JAK (VAK) Lev Nıkolaevıchtiń doktorlyq dıssertasııasyn bekitpeıdi. Sebebin “vyshe, chem doktorskaıa rabota, a potomý ı ne doktorskaıa” dep tujyrymdaıdy. Bul eńbek arada 15 jyl ótkende (1989) jaryq kórdi.

Lev Nıkolaevıchtiń ǵylymı izdenisteriniń shyńy bolyp tabylatyn “Etnogenez jáne Jerdiń bıosferasy” (“Etnogenez ı bıosfera Zemlı”) atty eńbeginde halyqtardyń qalaı jaralyp, qalaı seıiletinine, sondaı-aq oǵan ta­bıǵat pen  kosmostyń asa tegeýrindi áser-yqpa­lyna búkilálemdik aýqymda tarıhı sholý jasaıdy. Tarıhı sholýyn aıǵaq-dálel retinde kól­deneń tarta otyryp, etnologııa týraly burynǵy kózqarastardan túbegeıli aıyrmashy­lyǵy bar oı-tujyrymdar qorytady. Bulardyń bári avtordyń tarıhı derekterge, naqtyly teo­rııalarǵa, tabıǵat pen bıosfera zańdylyq­taryna, geografııaǵa júıriktigimen dáleldenip, meılinshe oralymdy til-stılimen oqyrmanyn tánti etedi.

Ras, tyń teorııanyń qashanda joly aýyr. Ásirese, ózine deıingi ornyqqan tujyrymdarmen bettesý qıynnyń qıyny. Al Lev Nıkolaevıchtiń oı-tujyrymdary sol kezdegi sosıdeologııanyń soıylyn soqqan etnograftardyń, qoǵamtaný­shy­lardyń, ult jáne ult-azattyq kúres teorııasymen aınalysatyn marqasqalardyń (korıfeılerdiń) oı-tujyrymdaryna múlde kereǵar bolatyn. Ol kezde partııanyń shamshyl ıdeologııasyn ustanǵandar kez kelgen kereǵarlyqty qarsylyq dep esepteıtin. Dál solaı boldy da. Keshikpeı-aq, Lev Nıkola­evıch­ke “antımarksıst”, “geografııalyq deter­men­ıst”, “mıstıkalyq bıologıst”, “býrjýazııalyq solıpsıst”, “bıhevıorıst”, “sholaq oıly anarhıst”, “násilshil” dep keletin san-sapalaq aıyp taǵylyp, 1976-1989 jyldar aralyǵynda jarııalaný quqynan aıyrylady. Abaqtyda ótkergen azapty 13 jyldan góri, azattyqta júrip tilin tistegendeı kúı keshken 13 jyl Lev Nıkolaevıch úshin aýyrlaý soǵady. Tánniń tutqyndalýy emes, jannyń tutqyndalýy aqyry áıgili ǵalymdy alyp tynady. Lev Nıkolaevıch Gýmılev 1992 jyly 80 jasynda dúnıe saldy. Nıkolsk qorymyndaǵy Aleksandr-Nevskıı lavrasynan topyraq buıyrdy.

Lev Nıkolaevıchtiń sońynda ulan-ǵaıyr mura qaldy. Sol mol muradan alǵash ret qarpyp alyp jarııalaǵan eńbekteriniń ózi 15 tom. Árıne, másele sanda emes. Lev Nıkolaevıch eńbegindegi tosyn da tyń oılardyń, meıli, oń bolar nemese teris bolar, áli de talaı urpaqqa den qoıdyryp, áli de talaı-talaı ǵylymı izdenisterge tuǵyr bolatyny haq. О́ıtkeni, Lev Nıkolaevıch Gýmılev bar bolmysyn, barsha ǵumyryn ǵylymı shyndyqty izdeýge arnaǵan jan. Basqasyn bylaı qoıǵanda, onyń ǵajaıyp erýdısııasy men logıkasy tarıhqa ińkár árkim úshin tamasha taǵylym bolatynyna kúmán joq.

Lev Nıkolaevıch eńbekterinde tyń oılar, tapqyr tujyrymdar, tosyn ıdeıalar asta-tók mol. Onyń bárin táptishtep qaıtalaý meılinshe kóp ýaqyt alar edi, bálkim olaı etý qajet te bolmas. Sondyqtan, áıgili ǵalymnyń eńbekterindegi eń bir jotaly-jotaly degen ıdeıalar men oı-tujyrymdarǵa qysqasha toqtalyp ótken jón.

* * *

Reseı tarıhshysy. Qalaı dese de, Lev Nıkolaevıch eń aldymen Reseı tarıhshysy. Onyń barsha eńbegi, saıyp kelgende, Reseı tarıhymen ushtasyp, Reseı tarıhyn tanyp-túsinýge qyzmet etip jatady. Oǵan ǵylymı alań bolǵan Uly Dalanyń tarıhy da, túptep kelgende, Reseı tarıhynyń qıly úrdisterin tanyp-túsinýge muryndyq bolyp otyrady. Bul rette, ol óziniń tabıǵatyna tán batyldyqpen, Reseı tarıhynyń eń bir aqtańdaq kezeńine iz salǵan ǵalym. Ol kezeń HIII-HV ǵasyrlar aralyǵy bolatyn.

Tarıh kókjıeginen HIII ǵasyrǵa deıin-aq tóbe kórsetip úlgergen Rýs 1250 jyldan bastap, tabandatqan 250 jyl boıy tym-tyrys kúı keshken sııaqty bolatyn. Tek, HV ǵasyrǵa qaraı Eýropa monarhııasy eńse kóterip, Urymnyń (Vızantııa) murasyna talas bastalǵan kezde, túrik lıgasyna qarsy uıymdasqan eýropalyq memleketter koalısııasynyń sapynan Moskovııa da kórinedi. Oǵan deıingi 250 jyldyq aqtandaq Reseı tarıhynda tarıhı tejelý kezeńi turǵysynda  qarastyrylyp, onyń qunykeri retinde mońǵol shapqynshylyǵy men Altyn Orda ezgisi kóldeneń tartylatyn.

Lev Nıkolaevıch bul máseleni múlde basqasha qarastyrady. Etnos damýynyń tarıhyna dıahrondy salystyrmaly júıeni qoldana otyryp, buǵan deıingi eýrosentrıstik tujyrymdamalardyń keýdemsoq bopsasyn naqtyly aıǵaq-derektermen áshkereleıdi. Baqsaq, osy ýaqytqa deıin adamzatty Batys pen Shyǵysqa bólý eýrosentrıstik tarıhtyń fılosofııasy týdyrǵan jasandy túsinik eken. Mundaı jasandy túsinik roman-german sýperetnosyn álemniń qalǵan bóligine qarsy qoıý úshin qajet bolypty. Al Reseı sýperetno­sy, oqýlyqtarda jazylǵandaı, derbes etnos retinde Kıev Rýsi kezinde qalyptaspapty. Altyn Ordanyń jaǵymdy yqpalynyń arqasynda HIII-HIV ǵasyrda eńse kóteripti. Sóıtip, papalyq Eýropanyń qandy sheńgelinde ketýden aman qalypty. Demek, mońǵol shapqyn­shylyǵynan Eýropany qorǵap, qalqan bolǵan Rýs emes eken. Kerisinshe, Rýsti Eýropanyń jutyp qoıýynan aman alyp qalǵan Mońǵol ulysy eken. Mundaı aqıqatty qazirgi reseılikter basqasha joryp júrgenimen, sol kezdiń ahýalyn durys túsingen áýlıe Aleksandr Nevskıı naızasynyń ushyn Eýropaǵa qaratyp, arqasyn han ordasyna súıepti. Kerek deseńiz, Kýlıkovo shaıqasynda Ordanyń eń tańdaýly saıypqyran jaýyngerleri Dmıtrıı Donskoıǵa jaqtasqany jóninde  bultartpas derek bar…

Qysqasy, Gýmılev ilimi ortaǵasyrlyq Reseı tarıhyna múlde jańasha qaraýǵa shaqyratyn ıdeıa ekeninde daý joq. Ári-beriden soń, bul jerde Reseı tarıhyna qatysty Lev Nıkolaevıch kózqarasynyń jańalyǵy nemese tosyndyǵy mándi bolmasa kerek. Máseleniń máni, tarıh shirkinniń aldyn-ala saılap qoıǵan prokrýst qalybyna syıa bermeıtininde bolyp otyr. Ári-beriden soń, másele jańa ıdeıanyń usynylýyn­da da emes, másele burynnan qalyptasqan jańsaq oı-tujyrymdarǵa kúmánmen qaraýdyń bastalýynda. Iаǵnı, ǵylym keńistiginiń kókjıegin keńeıte túsýge taǵy da bir múmkindik bar degen sóz.

* * *

Ulttanýshy. Lev Nıkolaevıch Gýmılevke deıin etnos, ıaǵnı halyq, ult, jurt (nasıonalnost) degenimiz – til, memlekettik bılik, tarıhı aǵym (ınersııa), ómir, salt biriktirgen adamdardyń qoǵamdastyǵy dep túsindiriletin. Al Lev Nıkolaevıch bolsa, etnosty naqtyly kategorııa retinde qarastyrady. Iаǵnı, etnos degenimiz – ózindik shek-shekarasy bar, ózindik qalyptasqan minez-qulqy bar, ózindik ishki qurylymy bar, ýaqyt aıasynda ózindik zańdylyqtarmen ózgeriske túsip otyratyn birtutas júıe deıdi.

Buryn (sosjúıe kezinde) etnos nemese etnıkalyq qaýymdastyq degenimiz tarıhı-tabıǵı jolmen qalyptasatyn áleýmettik kategorııa delinetin. Al Lev Nıkolaevchı bolsa etnos degenimiz bıo-geografııalyq kategorııa deıdi. Jaı ǵana bıo-geografııalyq kategorııa emes, etnos degenimiz – áleýmettik jáne formasııalyq qurylymnan (ýstroıstva) tys, áleýmettik problemaǵa kiriptar bolmaıtyn jaralym deıdi. Munyń ózin etnos tarıhy men tabıǵat tarıhynyń shendesýi arqyly bolatyn antroposferalyq qubylys dep biledi. Áıgili ǵalymnyń oı-tujyrymy boıynsha, birinshiden  – etnostyń kúsh-qýatyn ózi tirshilik quratyn tabıǵı ortamen kindiktes, ekinshiden – árbir etnos tirshilik qurý barysynda áleýmettik keńistigin udaıy ulǵaıtyp otyrýǵa beıim bolady. Al etnostyń alǵashqy jaralymyna kosmos qýaty áser etedi. Sol áserdiń nátıjesinde qaırat-jigeri erekshe “passıonar” adamdar qalyptasady. О́z kezeginde passıonar adamdar sońdarynan qalyń tobyrdy ertip, ózderine qarsylastarǵa (sýbpassıonarlarǵa) toıtarys berip, ózine deıingi “mádenı jaralymdy” joıyp, “etnos” dep atalatyn jańa qaýymdastyqty qalyptastyrady. Munyń bári de qorshaǵan ortamen bite qaınasqan tutastyqta  júzege asyp jatatyn úrdis. Iаǵnı, árbir etnosty eń aldymen bıo-geografııalyq qubylys retinde qabyldaý kerek. Etnos bıo-geografııalyq qubylys bolsa, onda ózinen-ózi olardyń ólsheýli ǵumyr jasy bolmaq. Ondaı ǵumyr jastyń uzaqtyǵy ádette 1200-1500 jyl shamasynda bolyp keledi. Osynaý ólsheýli ýaqyt aıasynda etnos nobaı tanytyp dúnıege  keledi, eńse kóterip es jııady, órken jaıyp damıdy (akmatıkalyq faza), sonsoń birte-birte quldyrap seıile bastaıdy (obskýrasııa nemese annıgılıasııalyq faza). Iаǵnı, etnos ta adam sııaqty, balalyq, jigittik, qarttyq shaqty bastan keshedi. Bul úrdis “etnogenez” dep atalady.

Mine, qysqa-qaıyrym tilmen túıindep aıtqanda, L.N.Gýmılevtiń etnologııalyq oı-tujyrymdary osyndaı. Mundaı oı-tujyrymdar negizinen ǵalymnyń “Etnogenez jáne Jerdiń bıosferasy” dep atalatyn eńbeginde baıandalǵan.

Árıne, ǵalymnyń mindeti – tyń ıdeıa usyný, sony oı-tujyrymdar jasaý. Ondaı ıdeıalar men oı-tujyrymdardyń synaq alańy – ómirdiń ózi. Máselen, Lev Nıkolaevıchtiń etnos bolmysyn qorshaǵan ortamen shendestirip, árbir etnosty bıo-geografııalyq jaralym dep qarastyrýy tehnokrattyq damýǵa deıingi ahýaldy zerdeleýge aıryqsha urymtal ekenine nazar aýdarýǵa bolady. Al tehnokrattyq damý bel alyp, onyń ómirdi jańǵyrtqysh qýaty ústemdik qurǵan zamanda Lev Nıkolaevıchtiń etnosty bıo-geografııalyq jaralym dep keletin tujyrym­damasyn jańasha zerdeleýge týra keletin sııaq­ty. Sol sııaqty, etnostyń 1200-1500 jyldyq ólsheýli ǵumyrynyń bolýy, sol etnostyń músheleri bolyp tabylatyn adamdardy fataldy kóńil-kúıge túsiretinin de atap ótý qajet. Sebebi, etnostyń (ulttyń) Táńir jaratqandaı ólsheýli ǵumyr jasy bolatyn bolsa, onda ult úshin, onyń kógerip-kókteýi úshin ter tógip qajeti qansha degen oı keledi. Árıne, mundaıda “bárine ýaqyt tóreshi” dep keletin qazaqtyń qara naqylyna den qoıamyz.

* * *

Passıonarlyq. Lev Nıkolaevıch Gýmılev eńbekteriniń bárin derlik kókteı ótip jatatyn ıdeıalardyń biri – passıonarlyq. Áıgili ǵalymnyń oı-tujyrymy boıynsha, adam áreketi planetalyq kúsh-qýat bolyp tabylady. Sol kúsh-qýat jerdiń geologııalyq jańǵyrýyna para-par. Iаǵnı, adam (ult, halyq) qozǵalysy­nyń kúshi tektonıkalyq qozǵalystarmen teńdes keledi. Bul rette adamnyń planetalyq aýqymdaǵy áreketi jandy bıosferanyń bıohımııalyq qýatynan bastaý alady. Munan ári adamnyń planetalyq aqyl-oıy bıosferadan noosferaǵa ulasady. Bylaısha aıtqanda, ósimdigi bar, jan-janýarlary bar, adamzaty bar – tirshilik ataýlynyń bolmysy planetanyń joǵary qabatyna aınalady. Munyń ózin bıologııa deýge de, sosıologııa deýge de bolmaı­dy. Sirá, geografııalyq-geologııalyq qubylys dese jobasy kelip qalar. Bıosferadaǵy jandy zattardyń bıohımııalyq qýaty bolyp tabylatyn osy qubylysqa kosmos keńistiginen quıylatyn tegeýrindi qýat (sverhenergııa) áser etkende Jer betinde aıryqsha jańǵyrý úrdisi bastalady. Adamdardy qozǵalysqa keltirip, olardyń ishinen qaırat-jigeri tasyǵan tulǵalardy tarıh sahnasyna shyǵartyp, odan ári etnıkalyq jaralymǵa uıytqy bolatyn sebep osy. Iаǵnı, passıonarlyq degenimiz – adamdardy shabyt tuǵyryna qondyratyn bıohımııalyq qýat. Passıonarlyq sóziniń latyn tilindegi “passıo” túbiri “shabyt”, “qulshynys” (strast) degen maǵyna beredi.

Etnogenez máselesinde passıonarlyq ıdeıa boıynsha, otyryqshy – kóshpeli, eýropalyq – azııalyq, orys-qazaq, fransýz-amerıkan dep keletin salǵastyrýlarda mán-maǵyna bolmaıdy. Lev Nıkolaevıchtiń tujyrymy boıynsha, etnologııadaǵy jalǵyz ǵana ólshem – passıonarlyq qýattyń deńgeıi. Demek, ozyq nemese tozyq, mádenıetti nemese jabaıy dep keletin kez kelgen salǵastyrýlar dástúrli tarıhnamada qatelikke uryndyrady. Sebebi, etnostar ǵumyrynyń ár deńgeıde bolýy, oǵan qosa ár túrli ómir  salt pen ár túrli sharýashy­lyq mádenı tıpin bastan keshýi álgindeı salǵastyrýlardyń mánsizdigin zerdeletedi.

Lev Nıkolaevıchtiń paıymdaýy boıynsha, etnogenez degenimiz – etnosfera aıasyndaǵy etnıkalyq ujymnyń jańaryp-jańǵyrýy. Ondaı jańaryp-jańǵyrýlarǵa passıonarlyq qubylys tuǵyr bolyp otyrady.

Lev Nıkolaevıch óziniń passıonarlyq ıdeıasy arqyly adam fenomeninde áleýmettik sebepten góri bıosferalyq áserdiń bel alyp jatatynyn dáleldeýge kúsh saldy. Sóıtip, etnogenezdiń passıonarlyq teorııasyn dúnıege keltirdi.

Bir atap ótetin jaǵdaı, Lev Nıkolaevıch passıonarlyq ıdeıany ornyqtyrý úshin adamzat tarıhynan meılinshe mol aıǵaq-derekterdi kóldeneń tartyp otyrady. Osy rette, olar qanshalyqty mol bolǵanymen, munyń ózi adamzat tarıhyndaǵy aıǵaq-derekterdiń bári emes ekeninde kúmán bolmasa kerek. Sondaı-aq, Lev Nıkolaevıch kóldeneń tartyp otyrǵan aıǵaq-dáıekter, negizinen passıonarlyq ıdeıaǵa qyzmet etetin derekter ǵana ekeni de daý týdyrmaýǵa tıis.

* * *

Eýrazııashyldyq. Lev Nıko­laevıch Gýmılev ómiriniń sońǵy jyldarynda ózin “eýrazııashylmyn” dep ashyq aıtyp júrdi. “Jurt meni eýrazııashyl deıdi, men ondaı pikirge qarsy emespin”, – degen oıdy ashyq aıtqany belgili. Shynynda da eýrazııa­shyldyq ıdeıa Lev Nıkolaevıch shyǵarmashy­lyǵynyń ón boıynda úzilmeı kórinis taýyp otyratynyn ańǵarý qıyn emes. Sonymen birge, Lev Nıko­laevıchtiń eýrazııashyldy­ǵynda ózindik ereksheliktiń de bary ras.

Eýrazııashyldyq ıdeıanyń tarıhyn úsh kezeńge bólip qarastyrýǵa bolatyn sııaqty. Birinshisi – Qazan tóńkerisine deıingi kezeń. Ekinshisi – Qazan tóńkerisinen keıingi Reseı emıgranttary muryndyq bolǵan kezeń. Úshinshisi – ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi kezeń. Bul úsh kezeńniń ón boıynda eýrazııashyldyq ıdeıanyń dem berýshileri – tarıhshylar G.V.Vernadskıı, L.P.Kar­savın, L.N.Gýmılev, qudaıshyl G.F.Flo­­ren­skıı, geograf P.N. Savıs­kıı, shyǵystanýshy V.P. Nıkıtın, etnograf N.S.Trýbeskoı sııaqty kórnekti tulǵalar boldy.

Eýrazııashyldyq ıdeıanyń birinshi kezeńinde uly orysshyldyq pıǵyl bel alyp jatty. Batys pen Shyǵystyń, ıaǵnı roman-germandar men azııalyqtardyń ortasyndaǵy Reseıdiń aıyryqsha róli bolý kerek degen ıdeıa kún tártibine qoıyldy. Eýrazııashyldyq doktrınanyń postýlattaryn G.V.Vernadskıı bylaısha aıqyn tujyrymdady: “azııalyq” jáne “eýropalyq” Reseı arasynda tabıǵı shekara joq. Demek, “eýropalyq” nemese “azııalyq” dep bólshekteıtindeı eki Reseı de joq. Tek, “eýrazııalyq” nemese Reseı-Eýrazııa dep atalatyn bir ǵana Reseı bar” (G.V.Vernadskıı. Nachertanıe rýsskoı ıstorıı. Praga. 1927. 5-bet).

Eýrazııashyldyq ıdeıanyń ekinshi kezeńinde sol alǵashqy oı-tujyrymdar jańasha serpinmen odan ári jalǵasty. Sebebi, Reseı emıgranttary sosıalıstik júıeniń ustanymdary azııalyq turǵyndardyń oıynan shyǵyp, odan ári eýrazııashyldyq ıdeıanyń júzege asýyn jedeldetedi dep úmittendi. Jaı úmittengen joq. Eýrazııa keńistiginde Reseı diliniń ústemdik qurýy ashyq aıtylyp, Reseıdi “aıryqsha mádenı-tarıhı álem” dep jarııalaı bastady. Túptep kelgende, mundaı pıǵyldan sosıalıstik Reseıdiń de ekspansııalyq-assımılıasııashyl úrdisteri alshaq bolmaıtyn.

Úshinshi kezeńde eýrazııashyl ıdeıanyń kóńil qalaýynan góri, naqtyly tarıhı sı­týa­sııalarmen kóbirek sanasqanyn ańǵarýǵa bo­l­ady. Iаǵnı, álemdik básekelestikte Eýr­azııa halyqtary ózderin múddelester, taǵ­dyr­las­tar retinde sezinip, áleýmettik-eko­no­mı­ka­lyq jáne saıası-mádenı odaqtastyq­ty eýr­a­zııashyldyqtyń ózekti postýlatyna aı­nal­dyra bastady. Ásirese, KSRO ydyra­ǵan­nan keıin eýrazııashyldyq ıdeıanyń bul sııaqty jańa baǵytyna táýelsiz Qazaq­stannyń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev­tyń tikeleı uıytqy bolǵanyn atap ótken jón.

Bul máselede L.N.Gýmılev tarıhı qısyndardy kóldeneń tartý arqyly kózge tústi. Ol Eýrazııa oıkýmenin tarıhı taǵdyry birtutas, álemniń altydan bir bóligi retinde qarastyrdy. Bul rette, Lev Nıkolaevıch Reseı tarıhyndaǵy Uly Dala  rólin múlde jańasha paryqtady. Atap aıtqanda, orys tarıhynda bel alyp jatatyn “tatar-mońǵol ezgisi” degen ıdeıadan birinshi bolyp bas tartty. Ol úshin Reseı degen Mońǵol ulysy­nan keıingi birtutas Eýrazııa ımperııasynyń pravoslavtyq varııasııasy edi. Mundaı ıdeıa ózinen-ózi Reseıdiń tarıh sahnasyna shyǵýyndaǵy Eýrazııa kóshpelileriniń róli degen ekinshi ıdeıany dúnıege keltirdi. Mine, eýrazııashyldyq máselesinde Lev Nıkolaevıch osyndaı ıdeıa arqyly ózin ushqyr, oıly ǵalym retinde áıgileı aldy. Ol burynǵy saıası-ıdeologııalyq  eýrazııashyldyqty dáleldi tujyrymdamasy bar ǵylymǵa aınaldyra bildi.

Árıne, osyndaı oı-ıdeıalaryna qatysty bolar, qazaqstandyqtar Lev Nıkolaevıch Gýmılevti aıyryqsha qurmet tutady. Ol kisiniń atynda Qazaqstanda ýnıversıtet bar. Ol ýnıversıtet Astana qalasynda – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti dep atalady. Qazaqstan qalalarynda birneshe kóshe “L.N.Gýmılev kóshesi” dep atalady. Lev Nıkolaevıch týraly tuńǵysh ret ǵylymı-kópshilik fılm túsirýshiler de qazaqstandyqtar boldy. Qazirdiń ózinde “Qııal patshalyǵyn izdeý”, “Baıyrǵy túrkiler” dep atalatyn kólemdi kitaptary qazaq tiline aýdarylyp úlgergen.

Reseı akademııasy Lev Nıkolaevıchtiń 80 jyldyǵynda tis jarmap edi. Shúkir, áıgili ǵalymnyń odan keıingi 90 jyldyǵyn, týǵan kúnin qazaqstandyqtar umyt qaldyrmaı keńinen atap ótýdi dástúrge aınaldyrǵan.  “Ýaqyt bárin de óz ornyna qoıady” degen osy.

Aqseleý SEIDIMBEK,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, 
professor.

ASTANA.

1 qazan, 2004 jyl.