Árıne, atalǵan keleńsiz kórsetkishter Qazaqstandy aınalyp ótpeıtini belgili. Bul oraıda Qazaqstan barıatrııalyq jáne metabolıkalyq hırýrgtar qoǵamynyń prezıdenti, joǵary sanatty hırýrg-dáriger Oral Ospanov Qazaqstan halqynyń jartysynan astamy artyq salmaq pen semizdikten japa shegip otyrǵandyǵyn aıtady.
«Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetterine súıensek, Qazaqstandaǵy 20 jastan joǵary eresek adamdardyń 55,6%-y artyq salmaqqa ıe bolsa, onyń 23,7%-y semizdikten zardap shegedi. Boljam boıynsha 2010-2030 jyldar aralyǵynda elimizde semizdiktiń keńinen taralýy 2020 jylǵa tap keledi. Al 2030 jylǵa qaraı eldegi erlerdiń 45%-y jáne áıelderdiń 29%-y semizdikke shaldyǵady», deıdi O.Ospanov.
Jalpy, mamandardyń aıtýynsha, búgingi tańda artyq salmaq adam aýrýlarynyń ishindegi eń qaýipti indettiń birine aınalǵan. Tipti, DDSU semizdikti aýrýlardyń halyqaralyq jiktemesinde jeke shıfrmen belgilep, adam densaýlyǵyna keri áser etetin aýrý dep kórsetken. Naqty málimetterge súıensek, jyl saıyn 2,8 mıllıon adam jónsiz tamaqtanýdan bolǵan artyq salmaq pen semizdikten qaıtys bolady. Sonymen qatar qant dıabetiniń 44%-y, júrektiń ıshemııalyq aýrýlarynyń 23%-y jáne onkologııalyq syrqattardyń 7%-42%-y artyq salmaq pen semizdikke kelip tireledi.
Atalǵan aýrýdyń aldyn alý sharalary elimizde qanshalyqty júzege asyrylyp jatyr degen zańdy suraq týady. Shyn máninde, Qazaqstanda semizdik aýrýyna tıisinshe nazar aýdarylyp otyrmaǵandyǵyn aıtýymyz kerek.
Bir-eki jyl buryn Densaýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq ortalyǵy elimizdegi jalpy bilim beretin oqý oryndarynda «densaýlyqty nyǵaıtýǵa yqpal etetin mektepter» atty qanatqaqty joba engizip, oqýshylar taǵamynyń sapasyna mán berý, as qaýipsizdigi men úılesimdi mázirge erekshe den qoıý sııaqty shara uıymdastyrǵany bar. Túrli jıyndar, tátti sýsyndardy aksızdeý sııaqty az-kem sharalar júrgizilgenimen, naqty is pen nanymdy kórsetkishterge kóz jetpeı otyrǵany shyndyq.
Bul turǵyda joǵaryda atap ketken Qazaqstan barıatrııalyq jáne metabolıkalyq hırýrgter qoǵamynyń jumysy artyq salmaq problemasymen betpe-bet kelip, tıisti sharalardy az da bolsa atqaryp jatqanyn aıtýymyz kerek.
Atalǵan qoǵamdyq birlestik jyl saıyn lıtvalyq professor Almantas Maleskas jáne professor Oral Ospanovtyń qatysýymen Qazaqstandaǵy barıatrııalyq aptalyq aıasynda sheberlik synyptaryn ótkizip keledi. Sheteldik ǵalym elimizde barıatrııalyq hırýrgııanyń keıingi jyldarda ǵana damı bastaǵanyn aıtady.
«Qazaqstanǵa kelýimniń maqsaty − qazaqstandyq dárigerlerdi barıatrıkalyq ota jasaýǵa oqytý. Jyl saıyn Qazaqstan halqynyń semizdik úlesi artyp keledi, semizdikpen baılanysty aýrýlardyń saldarynan ólim sany da jıilep ketken. Qazaqstanda semizdikpen aınalysatyn óte jaqsy dárigerler bar. Alaıda olardyń saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana az ekenin jasyrmaýymyz kerek», deıdi lıtvalyq professor A.Maleskas.
Jalpy, búginde Qazaqstan halqynyń tórtten birinde semizdik belgisi bar, taǵy tórtten bir bóligi artyq salmaq qosyp alǵan. Budan arylýdyń joly ne degen tusta, maman ıeleri qazirgi tańda morbıdti semizdik jaǵdaıynda eń tıimdi jáne senimdi ádis retinde osy barıatrııalyq hırýrgııa ekendigin nusqaıdy. Onyń syrtynda tutynatyn taǵam sanyn shekteý men onyń sińýin azaıtýǵa baǵyttalǵan sharalar da salmaqtyń birden azaıýy men turaqtalýyna, sondaı-aq artyq salmaqtan paıda bolǵan aýrýlardyń, aıtalyq qant dıabeti, arterııalyq gıpertenzııa sııaqty aýrýlardyń azaıýyna alyp keledi.
Bul jerde barıatrııalyq hırýrgııa jaıly keńinen aıta ketýimiz kerek. Qazaqstan barıatrııalyq jáne metabolıkalyq hırýrgtar qoǵamynyń prezıdenti aıtyp ketkendeı, qazirgi tańda aryqtaý úshin qoldanylatyn túrli ádister (dıeta jáne medıkamentti emdeý túrleri, lıposaksııa − denedegi artyq maıdy sylý, abdomınoplastıka − denedegi artyq terilerdi alý) barıatrııalyq hırýrgııaǵa jatpaıdy.
«Artyq salmaq pen semizdikten arylýdy hırýrgııalyq jolmen emdeý halyqaralyq barıatrııalyq hırýrgtar men endokrınologtardyń nusqaýlyǵy boıynsha oryndalady. Barıatrııalyq operasııa asqazanǵa qursaý (bandaj) kıgizý, asqazandy, ót jáne uıqy bezderin tuıyqtaý arqyly júzege asyrylady. Qarapaıym tilmen túsindiretin bolsaq, barıatrııa – patologııalyq semizdikti jáne ekinshi tıpti qant dıabetin, sondaı-aq artyq salmaqqa baılanysty týyndaǵan problemalardy hırýrgııalyq jolmen emdeý degen sóz. Barıatrııalyq operasııa kezinde asqazannyń kólemi kishireıtiledi. Ota tesý tásili arqyly jasalady jáne aǵzanyń birde-bir múshesi kesilmeıdi. Bul operasııa adam boıyndaǵy tamaqqa tez toıý sezimin qalyptastyrady. Ota jasalǵan kúni naýqas aıaǵyna turady, sý ishedi, al 4 kúnnen keıin úıine barady», deıdi medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Oral Ospanov.
Muny sheteldik professor Almantas Maleskas ta dáıekteıdi. «Artyq salmaq pen semizdikten zardap shegip júrgen naýqastarǵa jasy ulǵaıǵan saıyn múgedektikke ushyraý qaýpi tónedi. Operasııanyń bul túri semizdikten qutqaryp qana qoımaı, artyq salmaqtyń kesirinen adam boıynda paıda bolatyn ilespe aýrýlardy toqtatady. Eń bastysy barıatrııalyq operasııanyń áseri eshqashan joıylyp ketpeıdi. Buǵan qosa operasııanyń osy túrinen keıin as ishýde qatań rejim saqtaýdyń qajeti joq», deıdi A.Maleskas.
Búginde atalǵan ádispen elimizdiń iri tórt qalasynda ota jasalyp jatyr. Oǵan Astana, Almaty, Shymkent, Atyraý qalalary kirgen. Joǵaryda aıtqan barıatrııalyq hırýrgııa aptalyǵy aıasynda, elimizdegi «Alanda» sııaqty tanymal klınıkalarda laparoskopııalyq shaǵyn gastrotuıyqtaý, laparoskopııalyq band-bólshekti bir anastomozdyq gastrotuıyqtaý, «Rý» tásili boıynsha laparoskopııalyq gastrotuıyqtaý sııaqty barıatrııalyq otalar jasalady.
Almantas myrza osydan eki jyl buryn Qazaqstanda salmaǵy 160 keli bolǵan 37 jasar kelinshekke kómek kórsetken.
Artyq salmaqtyń zardaby men zalaly týraly Qazaq taǵamtaný akademııasy, Ulttyq durys tamaqtaný ortalyǵy men profılaktıkalyq medısına akademııasynyń prezıdenti, akademık Tóregeldi Sharmanov ta aıtady. Akademıktiń aıtýynsha, artyq salmaq pen semizdiktiń 90 paıyzy durys tamaqtanbaý saldarynan bolady. «Álemde jalpy ólim-jitimniń 60 paıyzy tamaqtaný rejımin buzý saldarynan bolady. Jas ulǵaıǵan saıyn artyq salmaq pen semizdik quryǵyna ilikkender sany da arta túsedi. Adamdardyń basym bóligi artyq salmaq pen semizdiktiń, durys tamaqtanbaý saldarynan týyndaıtyn ózge de aýrýlardyń aldyn-alýda tamaqtaný men dene shynyqtyrý faktorlaryn eskermeıdi», deıdi T.Sharmanov. Ǵalymnyń sózine qaraǵanda, artyq salmaq pen semizdiktiń aldyn-alý úshin kalorııasy tómen, paıdaly ári sińimdi taǵamdardy tutynǵan jón.
Jalpy Ulttyq durys tamaqtaný ortalyǵy taratqan málimetterge súıensek, jastar arasynda densaýlyqqa zııan keltiretin taǵamdar men sýsyndarǵa suranys joǵary. Mysaly, elimizdegi árbir úshinshi oqýshy qaltasyndaǵy aqshasyn fast-fýdqa, árbir úshinshi bala kem degende aptasyna bir ret tátti gazdalǵan sýsyndar ishedi, árbir onynshy bala energetıkalyq sýsyndar satyp alady. Al stýdent qaýymnyń túgeli derlik fast-fýdpen aýqattanatyny belgili.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
