Apta saıyn jaryq kóretin arnaıy bette kóterilýge tıis máseleler de aýqymdy. Bilim berý, áleýmettik ahýal, kásipkerlik salasy, demografııa, qysqasy jastarǵa qatysy bar, jastardy alańdatatyn, qoǵam úshin mańyzdy taqyryptar barynsha keń qamtylady degen úmit bar.
Jalpy, jastar dep kimderdi aıtamyz? «Memlekettik jastar saıasaty týraly» zańda aıtylǵandaı,14 pen 29-dyń arasyndaǵy el azamattarynyń barlyǵy osy sanatqa jatady. Resmı statıstıkaǵa júginsek, elimizdegi halyq sanynyń 21,5 paıyzy, ıaǵnı 3 900 834 adam jastar sanatynda eken. Osynsha adamnyń 496 myń 209-y – joǵary oqý oryndarynyń stýdenti.
«Jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi» degen tirkesti jıi aıtamyz. Alaıda, búgingi tańda elimizde jastardyń róli qoǵamdy órge súıreıtindeı deńgeıde emes ekeni belgili. Qoǵamdy súıremek túgili, qara basyn alyp júrý muń bolyp, eki qolǵa bir kúrek tappaı sendelip júrgender de az emes. 2018 jyldyń sońǵy shıregindegi derek boıynsha olardyń sany – 81,9 myń. Qarap júrmeı qylmysqa shatylǵandardyń da qarasy kóp, oǵan qatysty naqty derekterdi tómende keltiremiz. Qysqasy, bári oıdaǵydaı bolsa, «Jastar jylyn» jarııalaýdyń da qajeti bolmas edi ǵoı. Sol sebepti de Elbasy N.Nazarbaev byltyr qarasha aıynda tıisti Jarlyqqa qol qoıdy. Ol qujatta: «2019 jyl Jastar jyly dep jarııalansyn. Úkimet Jastar jylyn ótkizý boıynsha qajetti sharalar qabyldasyn», delingen.
Al Prezıdent Jarlyǵynda aıtylǵan «qajetti sharalar» qandaı bolmaq? Júzege asyrý mindeti júktelgen Úkimet nendeı jumystardy qolǵa almaq? Jalpy, jastardy qoldaýǵa arnalǵan eń aýqymdy sharalardy Elbasynyń byltyr kóktemde jarııalaǵan «5 áleýmettik bastamasynan» tarqatýǵa bolady. Prezıdent aıtqan mańyzdy áleýmettik bastamalardyń bir baǵyty joǵarǵy bilim alýdyń qoljetimdiligi men bilim sapasyn arttyrýǵa, stýdentterdi jataqhanamen qamtýǵa arnaldy. Joǵary bilim alýǵa jyl saıyn bólinetin 54 myń grantqa qosa taǵy 20 myń grant bólý Úkimetke tapsyryldy. 20 myń granttyń qaı mamandyqtarǵa kóbirek baǵyttalatyny da naqtylandy. Sondaı-aq 2022 jyldyń sońyna deıin keminde 75 myń oryndyq jataqhana salynatyny týraly aıtyldy.
Jastar jylyndaǵy jumystardy úılestirip otyrý Qoǵamdyq damý mınıstrliginiń quzyryna berilgen. Osy mınıstrliktiń Jastar jáne otbasy isi komıtetine habarlasqanymyzda:
– Memleket basshysynyń 2018 jylǵy 5 qazandaǵy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen ómir sapasyn arttyrý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý jónindegi jalpyulttyq jospardyń 94-tarmaǵyn iske asyrý sheńberinde Jastar jylyn ótkizý jónindegi jol kartasy ázirlendi. Ol qańtar aıynyń sońyna deıin Úkimet qaýlysymen bekitiletin bolady, – degen jaýap aldyq.
Komıtettiń habarlaýynsha, jol kartasynda jastardyń barlyq sanattaryn qoldaý sharalarynyń tolyq kesheni qamtylmaq. Atap aıtqanda, bilim berý, jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý, qoljetimdi baspanamen qamtý, jastar arasynda kásipkerlikti óristetý, qarjy saýattylyǵyn jetildirý, quqyqtyq mádenıeti damytý, daryndy jastardy qoldaý syndy bas-aıaǵy 11 baǵytta jumys júrgizilip, 70-ten astam shara ótkizilmek.
Jastar jylyna qatysty ár aımaq josparlaryn jarııalap jatqanyn da aıta keteıik. Máselen, Aqtóbe oblysynyń baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, jastar sanatyna jatatyn 200 myń shamaly azamaty bar aımaq 300-den astam respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi shara ótkizbek.
Mańǵystaý oblysy da bilek sybanyp kirisken syńaıly. Oblystyq jastar saıasaty basqarmasynyń habarlaýynsha, jyl boıy barlyǵy 100 shara ótkiziledi. Oǵan qosa 3 myń oryndyq jataqhana salynyp, 200-den astam azamatqa baspana alýǵa nesıe berilmek. Jergilikti bılik jańa kásiptiń kózin tapqandardy qoldaý úshin 1 myń adamǵa 1 mıllıon teńgeden qaıtarymsyz grant berýdi qolǵa alǵanyn da atap ótken jón.
Byltyrǵy Aqtaý sammıtiniń ótkenine 1 jyl tolýyna oraı tamyz aıynda Mańǵystaýmen shekaralas elder azamattarynyń «Jastar dostyǵy – 2019» forýmy ótedi. Oǵan deıin mamyr aıynda halyqaralyq «Jastar marafonyn» dúrkiretip ótkizý josparlanyp otyr eken.
Aıta bersek, ár aımaqtyń joba-jospary jetkilikti. Bastysy – is-sharalar jastardyń áleýetiniń áleýmettenýi men damýyna, onyń qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalarynda básekege qabilettiliginiń deńgeıin arttyrýǵa yqpal etkeni. As ta tók toı, alqaly forým, qaptaǵan fleshmobtardyń naqty qandaı nátıje ákeletinin de eskergen jón.
NEET jastar degen uǵymnyń shet memleketterde qoldanyla bastaǵanyna 20 jylǵa jýyqtaıdy eken. Qatelespesek, bizdiń elde de bul tirkes birer jyldyń bederinde jıi qoldanylyp júr. Qarapaıym tilmen aıtqanda, eńbek etpeıtin, oqymaıtyn, paıdaly kásipke onsha qyzyqpaıtyn, kúnin bosqa ótkizip júrgen býyndy NEET jastar degen tirkespen sýretteýge bolady. Otbasy jáne jastar isi komıtetinen surap bilgenimizdeı, ótken jyldyń úshinshi shıreginiń qorytyndysy boıynsha NEET jastardyń úlesi 7,5 paıyzdy quraıdy eken.
– 18-29 jas aralyǵyndaǵy NEET jastardy, onyń ishinde 2018 jylǵy túlekterdi jumyspen qamtý boıynsha Jol kartasy ázirlendi. Atap aıtqanda aýyl jastary, múmkindigi shekteýli jastar, jumyssyz jastar, orta bilimi bar jastar, tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen jastar, jumys tájirıbesi joq bilimdi jastar, jas balalary bar jas áıelder, áleýmettik jastar syndy 8 sanatqa jatatyn azamattar 6 baǵyt boıynsha jumysqa baǵyttalady, – dep habarlady tıisti komıtet. Atalǵan 6 baǵyt kásiptik baǵdarlaý jumysy, kásiptik oqytý, jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý, jastar kásipkerligin damytý, jastardy áleýmettendirý, taǵy basqalaryn qamtıdy.
О́tken jyldyń qazan aıyndaǵy Joldaýynda Elbasy N.Nazarbaev: «Jastar men otbasy ınstıtýtyn keshendi qoldaý memlekettik saıasattyń basymdyǵyna aınalýǵa tıis. Jastardyń barlyq sanatyn qoldaýǵa arnalǵan sharalardy tolyq qamtıtyn áleýmettik satynyń aýqymdy platformasyn qalyptastyrý kerek» degen bolatyn. Árıne, ýaqyt talabyna oraı jastardyń áleýetin kúsheıtýdi, memleket múddesine tıimdi paıdalanýdy qoǵam qyzý qoldaıtyny túsinikti.
Búgingi tańda halyqtyń 20 paıyzdan astam bóligin quraıtyn jastar qaýymyn alańdatatyn máseleler, olardyń kún saıyn betpe-bet keletin sheshilmegen áleýmettik problemalary az emes. Statıstıka boıynsha, isterge jumys tappaı sendelip júrgen jastardyń sany 81 myńnan asady. Kámeletke tolmaı jatyp túrli deńgeıde qylmys jasaǵandardyń qatary sońǵy 3 jyldyń bederinde jyl saıyn 3 myń adamnan tómendegen emes. Úkimettiń, jer-jerdegi atqarýshy organnyń Jastar jylyna jasaǵan joba-josparlary osy tektes teris kórsetkishterdi tómendetýge septigin tıgizýi kerek. Jyldyń qanshalyqty jemisti bolǵany sonymen ólshenbek.
«Jastyq meniń janyma jyr baılady, Jastyq meni jaltartpaı shyńǵa aıdady» deıdi Muqaǵalı aqyn. Shyndyǵynda, eldi órge súıreıtin basty kúsh – sol eldiń azamattary, tepse temir úzetin býyn. Úkimettiń kózdep otyrǵany sol býynnyń áleýetin kóterý. Degenmen, Úkimet qashan jaǵdaıymdy jasap beredi dep qol qýsyryp kómek kútip otyratyndardyń da eshkimdi ushpaqqa shyǵarmaıtynyn este ustaǵan jón sııaqty. Eńbekke qabiletti, básekege tótep bere alatyn, bilimge qushtar, ózine degen senimi nyq jastardan ǵana nátıje kútýge bolady. Al Úkimettiń mindeti olardy demeý, áleýetin eldiń ıgiligine jaratý bolsa kerek-ti.
Qandaı qoldaý qajet?
Aıbol ARǴYNǴAZINOV, «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ Taldaý jáne álemdik ekonomıka ortalyǵynyń dırektory:
Birinshiden, Jastar jyly bir jyl ishinde óte shyǵatyn naýqandyq shara bolyp qalmaýǵa tıis. Jas býynnyń áleýetin baǵalaıtyn, sol áleýetti arttyrýǵa yqpal etetin memlekettik baǵdarlama jasalýy kerek. Birneshe jyldy qamtıtyn baǵdarlamada jastar saıasatyna qatysty negizgi ındıkatorlar men baǵdarlamany júzege asyrýǵa jaýapty organdar belgilengeni durys.
Ekinshiden, áleýmettendirýge baılanysty máselelerdi sheshýge nazar aýdarylsa deımin. Keńes úkimeti kezinde jastardy tárbıeleýdiń memlekettik ıdeologııalyq apparaty boldy. Jastar bala kezinen bastap oktıabrıat, pıoner, komsomol bolyp, ózderin qoǵamnyń mańyzdy bir múshesi retinde sezinetin. Bizdiń balalar qazir jas qyran, jas ulan bolady da, odan keıin sabaqtastyq úzilip qalady. Osy jaǵyna kóńil bólinse, ıdeologııalyq saladaǵy kemshilikterden qutylyp, bul másele kún tártibinen ózinen-ózi túsip qalar edi.
Úshinshiden, otbasyly jastardy qoldaýǵa qatysty naqty sharalar qabyldanǵany jón. Jastar arasynda otbasy ınstıtýtyn ilgeriletý, sol qundylyqtardy jastardyń boıyna sińirý kerek dep oılaımyn. Bul baǵytta ıdeologııalyq jáne basqa da turǵyda yntalandyratyn sharalar qolǵa alynsa deımin.
Tórtinshi másele jastardyń áleýmettik máselelerin sheshýge baılanysty. Mysaly, kezindegi «Dıplommen – aýylǵa!» atty baǵdarlama sııaqty. Aldaǵy ýaqytta memleket-jeke menshik áriptestigi arqyly nemese basqa da tetikterdi qoldana otyryp, bolashaqta suranysqa ıe bolatyn mamandardy maqsatty túrde daıarlaý kerek. Bolashaq mamandyq ıesi dıplom alǵannan keıin qaıda baratynyn, qaı jerde jumys isteıtinin bilse, olarǵa belgili bir paıyzdyq mólsherlememen nesıe berilse, bul sharalar azamattardyń qoǵamnyń bir múshesi retinde kirigýine, memleketke paıdasyn tıgizetin azamat bolýyna yqpal eter edi.
Jalpy, memleket tarapynan jastardyń bilim alýyna, túrli kásippen shuǵyldanýyna, óz isin ashýyna qajetti jaǵdaılar jasalyp jatyr. О́ziniń otbasyna, qoǵamǵa paıdaly azamat bolý-bolmaý, birinshi kezekte, jastardyń óziniń talabyna, yntasyna baılanysty dep oılaımyn.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
