Alaıda, emile-erejeni daıyndaý jáne talqylaý ústinde aıtylǵan keıbir pikrler eskerýsiz qalǵan tárizdi. Biz kırıll álipbıimizdiń quramyndaǵy ı, ý tańbalarynyń jaıyn aıtyp otyrmyz.
Qazaq tilinde sóz basynda kezdespeıtin bes daýyssyz dybystyń ekeýi - osy ı[y] men ý[w]. Endeshe dybys ataýyna, ózge dybystardaı by, dy bolyp daýysty sońynan qosylmaı, daýysty aldynan qosylyp, yı/iı (ıy/ıi emes), uý/úý (ýu/ýú emes) túrinde aıtylady. Sondyqtan yı/iı jáne uý/úý daýyssyz dybys ataýlary orys tiliniń y/ı jáne ý daýysty dybystarynyń estilimine uqsap ketedi. Qazaq tili mamandaryn da, ózge zertteýshilerdi de shatastyryp júrgen osy jaıt. Búldirshinder men birinshi synyp oqýshylaryna arnalǵan oqý-quraldarynan bastap «ıyq, ıne t.b. sózder ı daýysty dybysynan, ýyq, ýys t.b. sózder ý daýysty dybysynan bastalady» dep jalǵan túsinik beremiz. Orystaqy ı jáne ý tańbasynyń mashaqaty bir munymen bitip jatqan joq. Sózdikter tizbegindegi y, i, u, ú áripteriniń quramynda turatyn ondaǵan-júzdegen sózder «adasyp» ı, ý áripteriniń sońynda júr. Ázirge tek sóz basyndaǵy býynǵa qatysty «adasýlardy» ǵana kórip otyrmyz. Ishki álipbı tizbegine qatysty «adasýlardy» kompıýter baǵdarlamasynyń kómegi bolmasa, kózben kórip, qolmen túgendeý múmkin emes. Sondyqtan ı, ý tańbalarynyń latyn úlgisin belgilegende áriptiń dybys mánine (artıkýlıasııasyna) súıený kerek edi. Emilede ı dybysy ɪ, ý dybysy ý bolyp daýyssyz dybys dep belgilengen. Mysaly, oqý, sý degen sózderdegi dybys tirkesteri oqý-ádistemelik turǵydan beıret sheshim, óıtkeni sóz tek qana eki daýyssyz dybystan turmaıdy. Aldymen daýyssyz dep alyp, daýystynyń ornyna jazǵanymyzdy bala da túsinbeıdi, muǵalim de túsindire almaıdy. Bul kırıll jazýynyń emilesin qaıtalaǵanymyz bolyp otyr.
Endeshe latyn álipbıine qazirgi kırıl orfografııamyzdyń úlgisimen ótýge bolmaıdy. Onda kırıldegi tilbuzar erejelerimizdi sol kúıinde qaıtalaǵan bolyp shyǵamyz. Áriptesterimiz ı men ý dybys mánin taratyp jazsaq, kópishilikke túsindirý qıyn deıdi. Sóz joq «qıyn bolady», reformanyń ońaıy bolmaıdy. Alaıda qıyndyq qazaq tiliniń fonetıka-grammatıkalyq tabıǵatynan týyndap jatqan joq, buzyp-jaryp, shashyp-tógip búldirip alyp, endi jóndeýdiń amalynan qashyp otyrǵandyǵymyzda bolyp otyr. «Orfografııa» dep buzyp jazyp, «orfoepııa» dep túzetip álek bolyp jatqan ózimiz. Tili qazaqsha shyqqan urpaq úshin esh qıyndyq joq, al tili kúrmelip otyrǵan urpaqtyń jaıy basqa. Eki nárseniń basyn shatastyrmaý kerek.
Qazaq tilin úndesim (sıngarmonızm) til etip turǵan osy tórt dybys: Iɪ, İi,
Uu, Üü. Qazirgi álipbı men onyń emile-erejesimen ketetin bolsaq, onda urpaq aýysa kele y men i ornyna ı, u men ú ornyna ý keledi. Sonda bizge keregi osy bolǵany ma? О́kinishke oraı, bul dybystardyń aqıqat [y], [w] tańbalaryna latyn negizindegi jańa akýt ÁLIPBIimizden de oryn tabylmady.
Degenmen emileniń negizgi turqy daıyn boldy, bul da úlken jetistik. Aldaǵy ýaqytta kópshilik saraptamasynan ótip baryp durys júıesine túsedi ǵoı degen úmittemiz.
Biz arnaıy másele etip kóterip otyrǵan «Álipbı jańǵyrýdy» Elbasymyz usynyp, kópshilik qoldap otyrǵan keń kólemdegi «Ulttyq sana jańǵyrý» aıasyndaǵy shara dep qaraıtyn bolsaq, úlken jaýapkershilik aldynda turǵanymyzdy umytpaý kerek bolady.
Álimhan JÚNISBEK,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY
