«Shýche sút zaýyty» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bordaqylaý alańy Zerendi aýdanynyń Málik Ǵabdýllın atyndaǵy aýylynyń mańynda ornalasqan. Kásiporyn «KazBıff» kompanııasynyń quramyna enedi. Jalǵyz bordaqylaý alańy ǵana emes, tól alý, alynǵan tóldi ósirip jetkizý, onyń jem-shóbin daıyndaý satylaı uıymdastyrylǵan. Birjan sal aýdanyndaǵy Mamaı aýylynda 4600 bas angýs jáne gereford tuqymdas analyq mal baǵyp,odan tól alyp otyrsa, bordaqylaý alańynan jóneltilgen maldy qabyldaıtyn Shýche qalasynda ornalasqan et óńdeıtin kásiporyndary bar. Osy kásiporynda óńdelgen sapaly et Astana qalasyna jetkiziledi. Aldaǵy ýaqytta ónimderin taıaý shetelderge shyǵarýdy mejelep otyr. Et óńdeý kásipornynda ótken jyly óndiristi keńeıtý maqsatynda jańǵyrtý jumystary júrgizilgen. Bir aıta keterligi, bul arada el ústinen kún kóretin eshbir deldal joq. Bar sharýanyń sabaqtasa damýy – ózindik qunynyń tym qymbattap ketpeýine ıgi áserin tıgizýde.
Bordaqylaý alańyna buzaýlar 200-250 keli salmaq dárejesinde jetkiziledi. Alań birneshe bólikke bólingen, jas shamasy jáne salmaǵyna oraı jeke-jeke baǵylady. Bordaqylaý alańynda ár maldyń ortasha salmaǵy 500-550 kelige jetken kezde et kombınatyna jóneltiledi. Nátıjesinde Elordany sapaly ári arzan et ónimderimen qamtamasyz etý arqyly azyq-túlik beldeýine zor úlesterin qosýda.
Mal mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, qara mal 18 aıdyń ishinde 400 keliden astam salmaq jınap, et kombınattaryna tapsyrylýy tıisti. Odan uzaq 20 nemese odan kóp aı baǵylatyn bolsa, ózindik quny sharyqtap ketedi. О́ıtkeni, osy aralyqta qanshama jem-shóp qajet emes pe? Al, bordaqylaý alańdarynyń tıimdiligi – birinshiden, etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy mal baǵyp otyr. Bul maldyń árqaısysy osy 18 aıdyń ishinde 500 keliden asyra salmaq jınaıdy. Eger jergilikti tuqymnyń tirideı salmaqtan shyǵatyn et kólemi 45 prosentti qurasa, asyl tuqymdy mal 55 prosent ónim beredi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, maldyń tirideı salmaǵynyń jartysynan astamy sapaly et.
–Et óndirýdiń qyr-syry óte kóp. Bizdiń asyl tuqymdy malymyz qysy-jazy ashyq sharbaqta baǵylady. Angýs jáne gereford tuqymdary sýyqqa óte shydamdy. Arqanyń aqyrǵan aıazynda da, boran-shashynda da osylaı tura beredi. Esesine tábeti arta túsedi. Bul – sheteldik tájirıbe,–deıdi seriktestik dırektorynyń orynbasary Danııar Kenjeǵulov,–qanshalyqty shydamdy, kónterili bolǵanymen, veterınarlyq qyzmet joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵan. Ár kún saıyn baǵymdaǵy maldy veterınarlyq qyzmet ókilderi qatań qadaǵalaıdy. Búgin mine, juqpaly aýrýlardy aldyn alý úshin ekpe egip jatyrmyz.
Seriktestik dırektorynyń orynbasary ózi bul salaǵa kezdeısoq kelgen kisi emes. Jalǵyz ol ǵana emes, seriktestik basshylarynyń barlyǵy shetelde bilim alǵan, ozyq tájirıbeni meılinshe ıgergen, istiń kózin biletin azamattar. Danııar Kenjeǵulov ta Avstralııada agrobıznesti uıymdastyrý baǵytynda eki jyl bilim alǵan. Pikirleri de qyzyq. Máselen, ol qazaqstandyq et óndirýshilerdiń áldeneshe jıynynan qatysqanyn aıtady. Sol jıyndarda tek nesıe men sýbsıdııa máselesi ǵana kóteriledi eken. Álemniń biraz memleketin et ónimderimen jarylqap otyrǵan Avstralııada mundaı jıyndarda óte aýqymdy máselelerge nazar aýdarylady. Mysaly, álemdik rynokta kezdesetin kedergilerdi joıý joldary. Avstralııanyń ózi álemniń AQSh, Qytaı, Japonııa, Koreıa, Malaızııa tárizdi 11 memleketimen erkin saýdaǵa kelisimjasasa da, bul taqyryp basym baǵytqa ıe. Kelesi kezekte Gonkong, Indonezııa, Indııa tárizdi memleketter tur. Halyqaralyq rynokty zertteýge aıryqsha nazar aýdaryp, qyrýar qarjy bólip otyr. Olardyń bul talpynystary nátıjesiz de emes. Qazirgi kúni osy memlekettiń et óndirýshiler assosıasııasy óz ónimderin satýǵa 600 mıllıon AQSh dollarykóleminde kontrakt jasaǵan. Onyń 180 mıllıony ınvestorlardyń enshisinde. Fermerlerine mal sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı jańalyqtardy izin sýytpaı jetkizip otyrady. О́z ónimderin shetelde jarnamalaýǵa basa kóńil bólinedi. Tutynýshynyń talap-tilegin de jiti zerttep, eskerip otyrady. Qaı tutynýshynyń qandaı etke tábeti shabatynyn, qansha jegisi keletinine deıin biledi. Osylaısha qyrýar tabys taýyp otyryp, biz nazar aýdara bermeıtin máselelerge de kóńil bólýde. Aıtalyq, ekologııa jaıy. Baǵymdaǵy qara maldan mýtan gazy bólinedi. Sondyqtan, olar qazir mal basyn kóbeıtýge emes, qolda bar maldan molyraq ónim alýǵa tyrysýda. Sosynǵysy – kadr máselesi. Sheteldikter sharýanyń alǵa basýy eń aldymen, kadrdyń daıyndyǵyna baılanysty ekendigin jaqsy biledi.
Bizde kerisinshe mal jaıyn jaqsy biletin, halyqtyq tájirıbe men álemdik ozyq tehnologııany ıgergen maman túgili, tehnıka tilin jetik biletin mehanızator tabý qıyn eken. Jastar kóp turaqtamaıdy. Birer aı jumys istegennen keıin aýdan nemese oblys ortalyǵyna ketip qalady.
–Sý ishken qudyǵymyzǵa túsirmesek te, osylaı aıtýǵa týra keledi,–deıdi seriktestik dırektorynyń orynbasary,–árıne, jalpy halyqqa topyraq shashýdan aýlaqpyz. Tek jastardyń boıyndaǵy kúsh-qýat, ynta-yqylas jalyndap turmaǵan soń qıyn eken. Qazir «alma pis, aýzyma tús» deıtin zaman emes qoı. Bizdiń kásiporynda jumys istemese de, óz tirlikterin qaýzaıtyn kez keldi emes pe?!
Bordaqylaý alańy Mamaıdaǵy asyl tuqymdy tabynnyń tólimen tolyqtyrylady. Jergilikti jerdegi malsaq qaýymnyń baǵymyndaǵy qara maldyń sińire býdandastyrylǵan tóli de sep. Mal mamandarynyń pikirinshe, jergilikti tuqym asyl tuqymmen býdandastyrylǵan kezde tórtinshi tóli taza qandy asyl tuqymǵa aınalady. Bul jergilikti halyq úshin óte tıimdi áreket. Máselen, tuqymy azyp ketken jergilikti qara mal qanshama shyǵyn shyǵaryp, eki jyl baqqanda, 250-280 kelige áreń jetedi. Al, asyl tuqymmen býdandastyrylǵan soń eńbekteri janatyndyǵy anyq. Máselen, bordaqylaý alańy jergilikti sharýa qojalyqtarynan óz talaptaryna saı keletin buzaýdy satyp alǵan kezde tirideı salmaǵynyń ár kelisi úshin 650 teńge tólemaqy tóleıdi. Oǵan memleket tarapynan ár kelige 200 teńge sýbsıdııa tólenetinin eskerseńiz, sharýa qojalyǵy utyp shyǵady. Sonda tirideı salmaqtyń ár kelisi 800 teńgeniń tóńireginde aınalady. Al, alyp-satarlar aýyldan qara maldyń taza etin osy shamada alyp jatyr. Mine, osylaı eseptegende bordaqylaý alańyna tapsyrylǵan tóli úshin eki ese paıda tabady. Aýyldyq okrýgtiń turǵyndarynyń qolynda 6381 bas qara mal bar. «Bekqoja», «Jaısan», «Aınur», «Ábilhan» tárizdi sharýa qojalyqtary mal basyn kóbeıtýde. Osy baǵymdaǵy maldy tegis asyldandyrsa, oń bolar edi. Demek, kompanııa quramyndaǵy bul ujymnyń aýyldyń eńsesin kóterýge septigi tıip jatyr dep aıtýǵa ábden bolady.
Sharýa qojalyǵy baǵymyndaǵy on bas sıyrdan on buzaý aldy eken delik. Kóktemde týǵan buzaýdy kúzdi kúni bordaqylaý alańyna tapsyryp jiberse, qysqy mashaqatynan qutylar edi. Bordaqylaý alańynyń basymdyǵy, ondaǵy mal azyǵynyń ártúrliligi men jetkiliktiligi. Sharýa qojalyǵynda ondaı múmkindik joq qoı. Olardyń qolynda saban men shóp qana bar. Jemdi taba alsa ǵana beredi. Onyń ústine baǵasy da sharyqtap tur. Demek, eń yńǵaılysy qara maldy birtindep asyldandyryp, buzaý kúıinde tapsyrý. Bordaqylaý alańyndaǵy qara maldyń árqaısysy táýligine orta eseppen bir keli salmaq qosýda. Mundaı kórsetkish jergilikti malsaq qaýymnyń túsine de enbeıdi.
Bul aradaǵy bir soıyldaı másele, tóńirektegi aýyldardyń mal tuqymyn asyldandyrýǵa áli de jete mán bere qoımaı otyrǵandyǵy. Iаǵnı, ózderiniń aldynan ashylǵan múmkindik qaqpasyn kóre almaı otyr. Biz osy jaıdy naqtylap bilmek bolyp bordaqylaý alańy ornalasqan Málik Ǵabdýllın aýyldyq okrýginiń ákimi Janna Ábilqasovaǵa qoıǵan edik. Ákimniń aıtýynsha, ótken jyldary birer azamat talpynys jasaǵanǵa uqsaıdy. Ýájinen uqqanymyz, aldaǵy ýaqytta bul máseleni myqtap nazarǵa alý kerektigi. Al, seriktestik bul oraıda arnaıy baǵdarlama qabyldaǵan. Asyl tuqymdy buqalardy jalǵa beredi. Jeke sharýaǵa emes, toptasqan sharýa qojalyqtaryna. Jalǵyz-aq talap, býdandastyrylǵan tólderin bordaqylaý alańyna tapsyrady. Joǵaryda biz aıtqan mal baqqan qaýymǵa óte tıimdi baǵamen. Sonda eki jaq ta utysqa shyǵady.
Mal baqqan qaýym úshin mańyzdysy – mal azyǵy. Kompanııanyń 47156 gektar jeri bar. Onyń 46520 gektary jaıylymdyq jer bolsa, 631 gektarǵa mal azyǵyna qajetti daqyldar egedi. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń barlyǵy shetelden ákelingen. Mal azyǵyn taratatyn agregattar da. Qazirgi kúni kásipkerler óz jeke bastaryn ǵana oılaıdy degen pikir qalyptasyp otyrǵandyǵyn synalap aıta ketken de jón. Bul arada olardyń basyn jónsiz jel sózden arashalap alatyn da jaı bar. Máselen, osy bordaqylaý alańynda basshylardan basqasynyń bári aýyl turǵyndary.
–Kúzetshiden bastap mal mamandaryna deıin osy aýyldyń turǵyndary, – deıdi Danııar Kenjeǵulov, – qazirgi jýyq elýge jýyq adam eńbek etip jatyr. Ortasha eńbekaqylary – 100-120 myń teńgeden aınalady. Bizge deıin eki qolǵa bir kúrek tappaı otyrǵan turǵyndar úshin táp-táýir tabys qoı. Aralarynda osy jumys bastalǵaly úzilis salmaı jumys istep kele jatqandary da bar. Olardyń qatarynan vettehnık Jaslan Meńdibaevty, bordaqylaý alańynyń meńgerýshisi Nurlan Ysqaqovty, operator malshy Andreı Kornoýshkın tárizdi azamattardy ataı ketýge bolady.
Kásiporyn ótken jyly úsh eńbekkerine úı salyp bergen eken. Bıylǵy jyly taǵy da 4-5 úıdi satyp alyp jóndep, malsaq qaýymnyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýdy mejelep otyr. Aýyldaǵy orta mektepke, qarttarǵa qol ushyn berip turady. Alańda jumys isteıtin adamdardyń jem-shóbine, otyn-sýyna qaraılasady. Ol degenińiz tup-týra jarty aýyl. Qysta jol tazalaýdy da óz mindetterine alǵan.
Osylaısha, is oń jolǵa qoıylǵannan keıin bordaqylaý alańyna bereke bitip tur. Jalǵyz alańǵa ǵana emes, irgedegi aýylǵa da juǵysty.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
