Eń birinshi orynda – muǵalimderdiń zeınet jasy máselesi. Rasynda, qazir bilim salasyndaǵy reforma, kezdesetin qarama-qaıshylyqtar, jergilikti organdardyń jaýapsyzdyǵy men zańdy oryndamaýy, «Sıfrly Qazaqstan» jobasy aıasynda engizilip jatqan, ásirese kundelik.kz elektrondy jýrnalyn toltyrý máselesi júıkeni juqartyp jibergeni ras. Bul týraly keıinirek toqtalamyz. Muǵalimderdiń ishinde zeınet jasyna jetpeı zeınetke shyǵyp bir-eki jyldan keıin ómirden ótken ustazdarymdy kórgende, bir jaǵynan taǵdyr shyǵar degenimmen, oılanýǵa týra keledi. Sondyqtan muǵalimniń zeınet jasyn qysqartý – kezek kúttirmeıtin másele.
Ekinshi orynda – materıaldyq-tehnıkalyq baza. «Bilim týraly» zań boıynsha mektepterdi kerek-jaraqpen qamtamasyz etý – jergilikti atqarýshy organnyń enshisinde. Mektepterge keńse taýarlary, prınter, kompıýter jóndeý, kartrıdjderdi aýystyrý, tipti oǵan sııa quıýdy da jergilikti atqarýshy organ «Bilim týraly» zańynyń 6-babyna sáıkes berýi tıis. Biraq bul kóp jerde berilmeıdi, zań oryndalmaıdy. Bálkim sotqa berip, zańdy quqyǵymyzdy talap etý kerek shyǵar.
Úshinshi orynda turǵan másele – muǵalimderdiń baspasózge jazylýy týraly. Bul týraly burynnan aıtyp kelemiz. Muǵalimdi gazetter men jýrnaldarǵa eshkim májbúrlep jazdyra almaıdy. Májbúrlegen adam zań aldynda jaýapty. Bul elimizdiń Konstıtýsııasy boıynsha jeke azamattardyń quqyqtaryna qol suǵý jáne kemsitýshilik sıpatta qarastyrylady. Qylmystyq kodeks boıynsha jaýapqa tartylady. Májbúrlegen adam bul úshin bas bostandyǵynan da aıyrylýy múmkin. О́kinishtisi, biz zańǵa júgine bermeımiz. Baspasóz máselesi tikeleı muǵalimniń ózine baılanysty.
Tórtinshi orynda turǵan – senbilikter. Bul – Keńes Odaǵynan qalǵan sarqynshaq ádetterdiń biri. Ol kezde muny aqsha únemdeý úshin jasaıtyn. Qazir jetpeıtin aqshanyń ornyn jabý ma deısiń. Qarsylyq joq, tazalaǵysy kelgender bara bersin, biraq sabaqtan tys ýaqytta. Sonymen qatar mekteptiń mańaıynyń shóbin julý sııaqty «qyzmetter» de qosylyp ketken. Jumys berýshi muǵalimmen jasalǵan kelisimshartta kórsetilmegen jumysqa muǵalimderdi jegýge quqyǵy joq. Sonymen qatar bul týraly Ata Zańymyzda, Bilim týraly zańda kórsetilgen. Endi muǵalim ózi talap ete almasa, aıtpasa kim kináli? Pedagog qyzmetkerlerdi óz qyzmetimen baılanysy joq jumystarǵa salýǵa tyıym salynǵan. Mereke (demalys) kúnderi kezekshilikke qoıý da zańǵa tompaq keledi. Qoıylǵan adamǵa qosymsha aqsha tólený kerek nemese basqa kúnder esebinen demalys berilýi kerek.
Besinshi orynda – qaǵazbastylyq. Mınıstrlik qaǵazbastylyq azaıady degenimen, jańartylǵan mazmundaǵy bilim berý reformasy qaǵazdy azaıta almaı otyr. Burynǵydan eki eselendi desek te bolady. Sabaq saıynǵy formatıvti baǵalaý, bólimdik jıyntyq baǵalaý, toqsandyq jıyntyq baǵalaý, t.b. qaǵazdy kóbeıte túspese azaıtqan joq. Ázirge muǵalimder ınternette NZM daıyndaǵan osy dúnıelerdi tapsyryp júr. Internetten muǵalimder ǵana emes, oqýshylar da alýdy úırendi. Jıyntyq baǵalaýdy ár muǵalim negizi ózi de jasaýyna bolady. Biraq ýaqyttyń tapshylyǵy qolbaılaý bolyp turǵany.
Altynshy másele – kundelik.kz saıty arqyly toltyrylatyn elektrondy jýrnal máselesi. Keıbir jerler ekeýin de toltyryp otyr. Bul jobany tikeleı muǵalim qaltasyn qaǵýǵa kelgen be dersiń. Shet aýdan túgili qalanyń irgesinde turyp ınternet máselesi sheshilmegen jerler bar. Internet izdep sabylǵan muǵalim. Keıbiri óziniń qalta telefonynan kirip, keıbiri basqa jaqtan áriptesterin kómekke shaqyrýǵa májbúr. Onyń ústine reıtıng qýalaý degen taǵy bar. Nege muǵalim kúndelikke kirgisi kelmeıtin ata-ana men oqýshynyń (jaǵdaıy kelmeýi de múmkin) ornyna kirip kloýn bolýy kerek?! Elektrondy kúndelikke kirmeıtin ata-ana úshin jýrnalǵa túsindirme jazýy kerek? Burynnan aıtyp kelemiz, aldymen mektepterdiń jaǵdaıyn jasaý kerek.
Jetinshi – jumys aptasy týraly. Qazir mektepterde bes kúndik jumys aptasy. Muǵalimder úshin alty kúndik jumys aptasy. Zań ne deıdi? Muǵalimniń aqsha tólenip otyrǵan saǵaty – 18 saǵat. Basqa eshteńege tólenbeıdi (qosymsha jumysy bolmasa). Aptasyna 40 saǵat jumys ýaqyty delik. 18 saǵat astronomııalyq saǵatqa tolmaıdy. Osy ýaqyttyń ishine muǵalimniń mektepte júrgen ýaqyty (úzilis) jınalystarǵa qatysýy, dápter tekserý, sharalarǵa qatysýy, úıde sabaqqa daıyndalǵany, túnniń ortasyna deıin uıqy kórmeı elektrondy jýrnaldy toltyrýy, barlyǵy osy 40 saǵattyń ishine kiredi. Sonda muǵalimniń jumys ýaqyty 40 saǵattan asyp ketedi. Al dırektorlar bolsa senbi kúni de muǵalimderdiń mektepte júrgenin qalaıdy. 5 kúndik sabaq dep 8 saǵat sabaqty 5 kúnde «qylqynyp» ótkennen góri 6 kún ótken áldeqaıda jeńil. Sondyqtan mektep dırektorlary da oılanýlary kerek.
Bilim salasynda kóldeneń kók attylardyń medal saýdasyna tyıym salý kerek.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mektepterdi ákimdikterden bólip alsa degen de usynys jıi kóterilip júr. Sonda barlyǵyn ákimdikke ysyra salyp otyrmas edi. Ákimdik te mektepke qarap tegin jumysshy izdep «ulymas» edi. Sonymen qatar bıyldan bastap mektep dırektorlaryn saılaý bastamasy da kóterilip jatyr. Durys, degenmen mektep dırektoryn muǵalimderge saılatý kerek. Muǵalim saılaǵan dırektor ákimderden góri muǵalimderdiń jaǵdaıyn oılaıdy.
Endi bir másele – attestasııalyq testileý máselesi. Testileýmen muǵalimniń dárejesin ólsheıtindeı muǵalim aqparat tasymaldaýshy emes, ol – oqytýshy! Kóringenniń proektisinde, qujatynda kórsetilgen dúnıeni bilýge mindetti emes. Árkimniń óz metodıkasy, negizge alyp otyrǵan aqparat kózderi bar. Muǵalimniń kásibı sheberligi, óziniń metodıkasyn dáleldeýi kerek. Sondyqtan biliktilikti testileýmen ólshegen durys emes. Qazirgi zamanda aqparat kúnde ózgeredi. Kez kelgen aqparatty árkim ár jerden ala alady. Muǵalimnen terobaıttyq fleshka jasaǵandy doǵaratyn ýaqyt jetti.
Jańartylǵan mazmundaǵy bilim berý júıesi qaǵazǵa kómip qoıdy. Bas kótertpeıdi. Kereksiz jaqtaryn siz bolyp, biz bolyp alyp tastaýdy talap etýimiz kerek. Osylaı jalǵasa berse, taıaý ýaqytta mektepte muǵalim tappaı qalýymyz da yqtımal.
Meıirjan TEMIRBEK,
«Muǵalim mártebesi» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy
Shyǵys Qazaqstan oblysy
