Sondyqtan Mańǵystaý turǵyndary teńizde oryn alǵan árbir irili-usaqty jaǵdaıǵa salǵyrt qaraı almaıdy. Buǵan deıingi ıtbalyqtardyń jappaı qyrylý oqıǵalary, teńizdegi jer silkinisteri men teńiz túsiniń ózgerýi, sondaı-aq teńizdegi ken oryndarynyń ahýaly aımaq turǵyndarynyń nazarynda. Teńiz jaǵasyndaǵy jurtty kezekti ret alańdatqan oqıǵa – aıdynda sheteldik kemelerdiń qaldyrylýy bolatyn.
2016 jyly bortynda 930 tonna munaı qaldyqtary − munaı ónimi, qaldyq maı, taqtatas sýlary, mazýt tógilgen topyraq sııaqty qoqys tıelgen reseılik «Araks» kemesi Quryq aýylyna 35 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Peschanyı múıisinde teńiz jaǵalaýynan 100 metr jerde qaıyrda turyp qaldy. Zákiri úzilgendikten qaıyrlap qaldy delingen tankerdiń ekıpajy sýda izi bilinbeı, zym-zııa ǵaıyp bolǵan.
17 qap jáne 11 dana eki júz lıtrlik mazýttalǵan bóshke, sondaı-aq 130 tonna lastanǵan sý (munaı ónimderi) men 500 tonna ballast tıelgen kemedegi júktiń joǵary qaýiptiligi qazaqstandyq tarapty biraz ábigerge saldy. Bir qyzyǵy, bastapqyda kemeniń ıesi tabylmady. Iesin izdep ýaqyt joǵaltý orny tolmas ókinishterge soqtyrýy múmkin bolǵandyqtan, ıaǵnı teńizdiń ekologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin, 2017 jyly bıýdjetten 39,2 mln teńge bólinip, tazalaý jumystarynyń 50%-yn konkýrstyq negizde «BatysMunaıTrans» JShS qolyna aldy.
Tanker turalaǵan soń arada úsh aı ótkende Aqtaý jáne Baýtıno porttarynyń teńiz ákimshiligi Mahachkala jáne Astrahan teńiz porttaryna hat joldaǵan soń ǵana sý kóliginiń Reseı Federasııasynyń «Trans Kaspıı» mekemesine tıesili ekendigi anyqtaldy. Atalǵan mekemege hat jazylǵanymen, jaýap bolmaǵan. Az ǵana ýaqyttan soń, kemege ıelik etetin mahachkalalyq kompanııanyń óz jumysyn toqtatqandyǵy aıtylǵanymen, artynsha ıesi tabyla ketken kemeni odan ári tazalaý jáne metall synyǵy retinde bólshekteý jumystaryn júrgizý úshin 2018 jyly 29 maýsymda reseılik «Sýdohodnaıa kompanııa Transkaspıı» ashyq aksıonerlik qoǵamynan satyp alý-satý kelisimshartyna sáıkes «Batys Energy Group» JShS aldy. Mańǵystaý oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Dúısen Qusbekovtiń málimetinshe, «Batys Energy Group» JShS munaı qaldyqtaryn túgeldeı tazartyp, qazirgi kezde kemeni bólshektep kesý jumystaryn júrgizýde jáne mamandar sózine saı kemeden teńizge, qorshaǵan ortaǵa eshqandaı ekologııalyq qaýip tónip turǵan joq. Alaıda 2018 jyldyń sońynda aıaqtalýy tıis jumystar aýa raıynyń qolaısyzdyǵy saldarynan sozyla túsken.
Keme ıesin tappaı daǵdarǵan kezde Mańǵystaý oblysy ekologııa departamenti, port ákimshiligi syndy quzyrly organdar tarapynan keme tazartylǵan soń, kemeni alýǵa kelgen ıesinen ótemaqy óndiriletindigi, al ıesi tabylmaǵan, tipti alýǵa kelmegen jaǵdaıda belgili bir ýaqyttan soń kemeni menshikteý jumystary zańǵa saı júzege asyrylatyndyǵy aıtylǵan bolatyn.
Nátıjesinde ıesi tabyldy, biraq qazaqstandyq tarap olardan qaýipti júk tıelgen kemeni el aýmaǵyna zańsyz tastap ketkeni úshin jaýap alyp, aıyppul salýdyń, kemeni alyp ketýin nemese tazalap berýin, zııandy qaldyqtardy zararsyzdandyrý, joıý máselesin talap etýdiń ornyna sheteldikter kerek emes dep qaldyryp ketken kemeni satyp alyp, tazalap álekke qaldy. Satyp alýshylardy kemeni metall bólshekterine bólip, ony satyp paıda tabý qyzyqtyrady desek te, onyń paıdasynyń ketken shyǵyndy óteı alatynyna senim joq. Bastapqyda tıisti oryndar aıtqan ótemaqy nemese menshikteý sharalary júzege aspaı, ıesi adyra qaldyrǵan kemeni satyp alý qanshalyqty durys?
Sóıtsek, sheteldikter tastap ketken kemeni satyp alyp, tazartýymyz jalǵyz bul emes eken. 2015 jyldyń qarasha aıynda Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda Quryqtan 30 shaqyrymda qaırańǵa turyp qalǵan Iran Islam Respýblıkasynyń «TIBA» atty kemesi júksiz jáne ekıpajsyz sol jerde búginge deıin tur. Atalǵan kemeni de ırandyq «Mýalem ınsýrans kompanııasynan» satyp alǵan otandyq jeke kásipker oǵan aldymen tazalaý jumystaryn júrgizip, sonan soń metall synyǵy retinde bólshekteý quqyna ıe. Sondaı-aq qaı elge tıesili ekendigi jáne tıegen júgi jaıly aıtylmaıtyn «Kaspıan Dredjıng end Marın Kontraktors» kompanııasyna tıesili taǵy bir keme Kaspıı teńiziniń Qazaqstan jaǵalaýynda qaıyrlap tur. Uzyndyǵy 63,4 metr, eni 16 metrlik «NAM-2017» atty alyp keme Qaraqııa aýdanyndaǵy «Adamtas» qaýmaly jaǵalaýynda Aq Maıakqa jaqyn teńiz ishin «meken etken». Bul kemeni de metall synyǵy retinde bólshekteý jáne tazalaý jumystaryn júrgizý úshin jergilikti «QazAzOılServıs» JShS atalǵan kompanııadan kelisimshartpen satyp aldy.
Mańǵystaý oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy bul eki keme boıynsha eshqandaı ekologııalyq qaýip tónip turmaǵandyǵyn aıtady.
Kemelerdiń teńiz jaǵalaýyna kez kelgen tustan jaqyndaı bermeıtini belgili. «Aıaǵyn ańdyp basyp» degendeı, keme kólemi, onyń sý túbine ketetin bóliginiń uzyndyǵyn esepteı otyryp, keme túbi men teńiz jaǵalaýynyń tereńdigi sáıkes keletin jerlerge ǵana ruqsat etiledi. Teńizdiń orta tusy emes, kez kelgen jaǵaǵa jetkende tereńdigi naqtylanbaǵan aýmaqqa túbi tıip qaıyrlap qalý qaýpinen saqtanyp, tusaýly attaı kibirtiktegen kemelerdi artynan ıterip, aldynan súıreseń de keltire almasyń anyq. Sonda bul úsh kemege aıdyń kúnniń amanynda taıaz jaǵaǵa kelip qaıyrlaıtyndaı ne kún týdy?! Alda-jalda tabıǵat qubylystarymen jel aıdap, tolqyn ysyryp jaǵalaýǵa ákeldi degenniń ózinde, menshik ıesi bolyp tabylatyn memleketterdiń, kompanııalardyń alyp ketýge asyqpaıtyny, tipti izdegende túlkibulańǵa salyp taptyrmaıtyny nelikten? Bir kezde kerek bolmaǵandyqtan qaldyryp ketken nemese alyp ketkisi kelmeıtin, ıaǵnı qajetsiz dep joqqa shyǵaryp tastaǵan qoqys-kemelerin puldap satýǵa tıisti me?! Kerisinshe, bóten memlekettiń aýmaǵyna múlkin, ekologııaǵa qaýip tóndiretin asa ýly qaldyqtardan quralǵan júgi bar kemelerin qaldyryp, jergilikti basqarýshy oryndar, tıisti salalyq basqarmalar men departamentter, porttar ákimshiligi, tipti elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń aralasýymen memlekettik deńgeıde ábigerge salǵany úshin olar jaýapty bolyp, shyǵyndy óteýi kerek qoı.
Shúkir, Qazaqstan kemesiz emes. Jyl saıyn teńizge elimizdiń teńizdegi shekarasyn qorǵaý maqsatynda Oraldaǵy «Zenıt» keme qurastyrý zaýytynda qurastyrylǵan shekaralyq kemeler túsirilip jatyr. Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portynda aýyr júkterdi tasymaldaıtyn tankerler bar. Bular tehnıkalyq turǵyda áli talaı jetilip, zamanaýı jetistiktermen jańǵyra túsetini, elimizdiń teńizdegi kóliktik qajettiligin óteıdi dep senemiz.
Demek bireýlerdiń qaldyryp ketken qańsyǵy bizge tańsyq bolatyn orny joq. Álde, bul satyp alyp, ózimiz tazartýdan basqa amal joqtyqtyń, «betpaq jeńdi» deıtindeı dármensizdiktiń keri me?
Iá, Mańǵystaýda kemeler nege qalǵan... Paıdasy kúshti bolsa nege qalǵan?!
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
