Aýdarma • 24 Qańtar, 2019

Nıý-Iork Taıms: Tuıyqsý muzdyǵy túgesilip barady

445 retkórsetildi

Jazdyń jaıma shýaq kúnderiniń birinde Qazaqstandaǵy eń úlken qala – Almatydan joǵaryraq ornalasqan Tuıyqsý muzdyǵy shekten tys erip jatty. Muzdyqtyń juqarǵan erneýinen aqqan jylǵa tómen qaraı quldılaı jóneledi. 

Ben K.Solomon, «Nıý-Iork Taıms»

Henrı FAÝNTEIN,

«Nıý-Iork Taıms» 

Anglııadaǵy Redıng ýnı­ver­sıtetiniń muztanýshysy Marıa Shagedanova Tuıyqsýdy tekserýge kelgen. Bul áreketin ol jıyr­ma jyldan beri jasap keledi. Shartaraptaǵy eń uzaq zerttelgen muzdyq retinde Tuıyqsý klımat ózgerýiniń álem muzdaryna áserin anyqtaýǵa kómektesedi. 

Qazaqstan Geografııa ıns­tı­tý­tyndaǵy áriptesterimen birge Shagedanova Almatydan 24 sha­qyrym soltústikke qaraı oıly-qyrly jolǵa shyq­ty. 
Jol Keńes dáýirinen qalǵan zertteý stansasyna baryp tire­ledi. Mekeme Tuıyqsý sekildi bir kezde dáýirlep turǵan edi. Zert­teýshiler muzdy oıyp, ishinde qal­dyrylǵan quraldardaǵy esepterdi tirkemekshi. 

Byltyr jazǵy erý maýsy­mynyń sońynda komanda mú­she­leri muzdyń bıiktigin ólsheıtin arnaıy belgi qaldyrǵan bolatyn. Bir jyldan keıin ınstıtýt zertteýshileriniń biri Nıkolaı Kasatkın men Shagedanova hanym erigen muz kóleminiń ózgergenin baıqady. Erý maýsymynyń aıaqtalýyna áli birneshe aı bar ekenine qaramastan, Tuıyqsýdyń keı bólikteri bir metrge deıin juqaryp ketken. 

Muzdyqtar ǵasyrlar boıy jaýyp, ábden nyǵyzdalǵan qar­dan qalyptasqan. Tıan-Shan ta­ýynyń osy bóliginde olardyń qalyńdyǵy 300 metrge deıin jetedi. Jazda baıaý erip, ózen sýy­na aınalady. Qysta jaýatyn qar men jazda erıtin muzdyń kólemi birdeı emes. Alaıda jahandyq jylyný saldarynan erigen muzdyń kólemi jaýǵan qardan asyp túsip, muzdyqtardyń jyldan-jylǵa azaıýyna ákelýde. 

Eki jarym shaqyrymǵa sozylyp jatqan Tuıyqsý jyl ótken saıyn kemip, juqaryp barady. Zertteý stansasy 1957 jyly salynǵan kezde Tuıyqsý júzdegen metr qashyqta jatqan bolatyn. Qazir muzǵa jetý úshin bir saǵat boıy soqpaq jolmen jaıaý júrýge týra keledi. Alpys jyldyń ishinde muzdyq 1 shaqyrymǵa deıin qysqarǵan. 

Qazaqstannyń ońtústik shy­ǵy­­syn­daǵy taýlarda bolyp jat­qan oqı­ǵa shartaraptyń túkpir-túkpirin­de kez­desedi. Grenlandııa men Antarktı­kadaǵy muz jabyndaryn qospaǵanda álemdegi sha­mamen 150 000-ǵa jýyq muzdyqtar jer betiniń 500 000 sharshy shaqyrymyn alyp jatyr. Sońǵy qy­ryq jylda on­daǵy muz qabaty 20 metr­ge juqarǵan. 

Sondaı-aq olardyń kóbi qys­qaryp bara jatyr. And taýlary men Soltústik Amerıkadaǵy Seń­gir taýlaryndaǵy sha­ǵyn muz­dyqtar áldeqashan joıylyp ketken. Tipti parnıktik gaz shyǵarý kólemi kúrt kemise de, álemniń ár túkpirindegi muzdyqtardyń azaıýyna jetkilikti jylý bólinip úlgerdi. 
Mundaı jahandyq jylyný prosesi teńiz sýynyń kóbeıýine ákep soǵady. Al ol óz kezeginde sý elektrin óndirýge áser etedi. Joı­qyn tasqyndar men selder paıda bolady. О́zender men eko­júıe­lerdi buzady. Al munda, Tıan-Shan­da jahandyq jyly­ný adamdar men aýyl sha­rýa­shy­lyǵyn qamtamasyz etip otyr­ǵan sýǵa keri áser etýi múmkin. Tu­ıyqsý erigen saıyn jylǵalar aǵysqa aınalyp, jer betinen kanaldar qazyp alady. 

Tuıyqsý muzdyǵynan aqqan sý kele-kele Kishi Almaty óze­nine quıady. Osy jáne basqa da muzdyqtardan sý alatyn ózender qalanyń aınalasynda aǵyp jatyr. Olar aımaqtaǵy eki mıllıon halyqty aýyz sýmen, sondaı-aq egistik alqaptaryn sýmen qamtamasyz etip otyr. 

Shagedanova jáne onyń árip­testeri Kishi Almaty men basqa ózenderdegi sýdy zerttep júr. Ondaǵy sýdyń bári erigen muzdan kelmeıdi. Keı bóligi jańbyr sýynan, qardyń erýinen jınalady. Keı klımat modelderine súıensek, keleshekte mundaı jaǵdaı ulǵaıa túsýi múmkin. Budan bólek qatqan taý shyńdarynan, muz­dyq­tar astyndaǵy muzdar men alyp qoıtas bólikterinen erigen sý da ózen­derge quıady. 

Ben K.Solomon, «Nıý-Iork Taıms»

Shagedanova jáne basqa zert­teýshiler ózen qaınaryn anyq­taý úshin sýdyń úlgilerin saraptamadan ótkizedi. Olar aǵystyń qanshalyqty ózgergenin tirkeý úshin aǵyndy esepteıdi. 

Ýaqyt óte kele ózenderdiń qansha­lyqty ózgeretinin boljaý úshin olardyń qaınary qaıdan keletinin anyqtaý mańyzǵa ıe. Muzdyqtyń erýi alǵashqyda aǵyndy ulǵaıtýy múmkin. Alaıda ýaqyt óte kele mundaı prosess aqyrǵy núktege jetip, erigen sý azaıa beredi. 

«Aqyrynda olar qazirgideı sýmen qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan sýdyń basy-qasynda júrgender úshin osy aqyrǵy núktege qashan jetetinin bi­lý mańyzǵa ıe», deıdi Sıýrıhtegi Shveı­­­sarııa federaldy tehno­logııalyq ıns­tı­týtynyń zert­teýshisi Mattıas Hýss. 

Al Qazaqstandaǵy muzdyq­tar­dan aqqan sý keleshekte azaıa beredi. Sony­men qatar Ortalyq Azııadaǵy basqa muzdyq­tar da zııan shegedi. Ásirese ońtústik aımaqtarǵa jahandyq jylyný qat­ty áser etedi. Munda Azııa­daǵy alyp ózen­der basseınin qam­tamasyz etip otyr­ǵan sansyz muzdyqtar bar. Tıbet ústirti bo­ıynda, Gımalaıda, Qaraqo­rym qyrattaryndaǵy muzdyqtar sany myńdap sanalady. Al ondaǵy ózenderge táýeldi turǵyndardyń sany júz mıllıonnan asady. Osy jaqtan Pákistandaǵy Úndi, Úndistandaǵy Gang, Qytaıdaǵy Sary jáne Iаnszy, Ońtústik-Shy­ǵys Azııa­daǵy Mekong ózenderi bas­taý alady. 

Germanııalyq konsaltıng kom­panııa FutureWater-dyń gıd­rologi Artýr Lıýtstyń aıtýynsha, ýaqyt óte ke­le joǵaryda atal­ǵan ózender de muz­dyq­tardyń sheginýiniń zııanyn kóredi. Áıtse de, árqaısysyna ártúrli ýaqytta áser etýi múmkin. Máselen, Úndi ózeni qaınaryn jańbyr maýsymynda jınalatyn sýdan alatyn Gangqa qaraǵanda, muzdyqtyń erýine kóbirek táýeldi.  

«Taýlardan keletin sý kó­leminiń sha­ma­men 2050 jyldarǵa qaraı kóbeıý yqtı­maldyǵy jo­ǵary», deıdi doktor Lıýts. 

Al Qazaqstanda sýdyń azaıýy kóp uzamaı bastalýy múmkin. Eldegi fermalarda sýdy saqtap, ónimdilikti arttyratyn tamshylatyp sýarý sekildi jetildirý jumystary, qarjy jáne bastama kóp emes. Alaıda Qazaqstan úshin eń bastysy – muzdyqtardan bas­taý alatyn ózender sýy azaıǵan kezde sýdy tıimdi basqarý me­nedj­menti qajet. 

Fermer Alekseı Gorbatýktyń Al­ma­tydan 40 shaqyrym qashyq­taǵy Qaraoı degen  jerde 150 gek­tar jeri bar. Ol tam­shylatyp sýarý ádisin qoldanǵysy keledi. Onyń sý shyǵynyn azaıtýǵa kómek­­tesetinin de biledi. Sondaı-aq uzaq mer­zimde aqshasyn únemdep, egistiginen kóbi­rek ónim alatyn edi. Biraq ádis – óte qymbat. 

Gorbatýktyń jaǵdaıy doktor Hýss­tyń aıtqanyn eske túsiredi. «Taýlar men muzdyqtardan kele­tin sýdyń azaıýy – basty másele emes. Eń negizgi suraq sý­dy qalaı tıimdi qoldanýǵa tikeleı qa­tys­ty», deıdi ol. 

Maqalany aýdarǵan 

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»

«Nıý-Iork Taıms»​​​​​​​

Sońǵy jańalyqtar

Betperde kıgen kóktem - 3

Tanym • Búgin, 17:30

Qazaq operatory Týrınde bas júlde aldy

Qazaqstan • Búgin, 17:29

Atyraý: Úsh adamnan koronavırýs tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 17:18

Kóktem - órttiń órshıtin shaǵy

Aımaqtar • Búgin, 16:32

Indeksasııa qalaı júrgiziledi?

Qarjy • Búgin, 16:23

Tastarǵa jan bitirgen sýretshi

О́ner • Búgin, 15:38

Ýálıhan QALIJANOV. Koronavırýs

Ádebıet • Búgin, 15:28

Meni kórseńder, qashyńdar!

Ádebıet • Búgin, 15:26

Alkogol ónimderi koronavırýstan qorǵaı ma?

Koronavırýs • Búgin, 15:24

Talap barshaǵa birdeı

Aımaqtar • Búgin, 15:17

Kóksheniń kólderindegi kók muz juqardy

Aımaqtar • Búgin, 15:13

1 sáýir: Almatyda indettiń 24 oshaǵy bar

Koronavırýs • Búgin, 15:11

ASA reıtıngi jańartyldy

Sport • Búgin, 14:08

Uqsas jańalyqtar