Aldymen atalǵan ózgeristerge toqtalaıyq. Magıstratýraǵa úmitkerler endi GMAT formaty boıynsha biryńǵaı emtıhan tapsyrady. Bul – bir. Ekinshiden, talapkerdiń tańdaýyna túsip tur, ıaǵnı budan bylaı grant magıstranttyń sońynan eredi.
Tarqataıyq. GMAT – (Graduate Management Admission Test, tikeleı tárjimalasaq, basqarý boıynsha qorytyndy emtıhan degen maǵynany beredi – A.Sh.) negizinen ekonomıka, bıznes, qarjy jáne aty aıtyp turǵandaı menedjment salalary boıynsha magıstratýraǵa túsýge nıetti talapkerlerge arnalǵan aǵylshyn tilindegi standarttalǵan test. Bul emtıhan sizdiń matematıkalyq (Quantitative), aýyzsha (Verbal) jáne jazbasha (Analytical Writing) deńgeıińizdi anyqtaıtyn bólimderden turady.
Osyǵan deıin talapkerler aǵylshyn tilinen testte oqylym, tyńdalym, grammatıka boıynsha bólimderden test tapsyrǵan, biraq matematıkalyq qabiletterge qatysty krıterııler, ıaǵnı bólim bolmaǵan. Nazarbaev ýnıversıtetiniń ókilderi GMAT testiniń metematıkalyq bólimi aıtarlyqtaı kúrdeli bolatynyn aıtady. Sondyqtan bul testti algebra men geometrııany jaqsy bilgen jaǵdaıda ǵana tapsyrǵan jón ekenin eskertedi. Al gýmanıtarıılerdiń matematıkalyq bilimi mektep baǵdarlamasynan ári aspaıtynyn eskersek, osy salalarǵa tapsyratyndar úshin (áleýmettanýshylar, sýretshiler, ekologtar, jýrnalıster jáne t.b.) ǵylymnyń aýyly birshama alys bolady degen kúdik bar kókeıde. Osy oraıda, mınıstrlikke ǵylymnyń eki iri, ıaǵnı jaratylystaný men gýmanıtarlyq baǵytyna qaraı, ózge de formatty qosa qarastyrý qajet-aq.
Ekinshiden, endi granttar ýnıversıtetterge emes, magıstranttarǵa beriledi. Ulttyq testileý ortalyǵy ótkizetin keshendik testileýdiń nátıjesinde joǵary ball jınaǵan talapkerler grant ıelenedi. Soǵan sáıkes, JOO-ny ózi tańdaıtyn bolady. «Osylaısha, «grant magıstranttyń sońynan eredi» degen qaǵıda júzege asyrylady», dedi A. Aımaǵambetov. Qýantarlyq jańalyq ári quptarlyq qadam. Alaıda bolashaq ǵalymdar jetekshisine jete mán bere me? Oǵan qanshalyqty qabiletti, bul týraly aqparat qoljetimdi me? Toqeteri, «Talapkerler óz tańdaýyn jasarda bolashaq baǵytyn aıqyndaýǵa járdemdesetin jetekshini emes, oqý ornynyń bedeline basymdyq berip ketpeı me?» degen suraq týyndaıdy. Halyqaralyq tájirıbede, ásirese Amerıkada óz erkimen ǵylym jolyna túsýdi kózdeıtin kez kelgen úmitker deńgeıi jetip emtıhannan ótkenimen, álemniń ár qıyr shetinen tańdaǵan ýnıverine tabany tııýde sondaǵy professordyń arnaıy shaqyrtý haty eskeriledi. Bul bizde jolǵa qoıylmaǵan, talapkerler kóbine oqý oryndary týraly derekterdi biledi, biraq ózine qajetti, bilikti mamannyń qaı ýnıversıtette dáris oqıtynynan derligi habarsyz. Máselen, túrkologııa nemese dintaný aıasynda izdengisi keletin talapkerdiń Almaty, Astana jáne Túrkistannan tańdaýǵa múmkindigi bar delik, álbette ol jastardyń qalasy dep Elordadaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetin tańdaıdy. Biraq onyń túsken jáne zertteıtin taqyrybyn túgel taldaǵan, maıyn ishken maman Túrkistandaǵy Iаssaýı ýnıversıtetinde bolsa she? Professordyń da, magıstranttyń da múmkindigin shektemeımiz be? Osy tusta jańa ózgeristerge qatysty qısyndy pikirdi qosa keteıik. Belgili teolog, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dosaı Kenjetaı: «Magıstratýra men doktorantýra – ǵylym joly. Ár ǵylym joly kafedranyń sehynan ótýi tıis. Al ár sehty belgili mamandar ǵana ustaıdy. Sol mamandar kimnen ǵalym shyǵyp-shyqpaıtynyn shamalaıdy. Ár maman ózine, jolyna, zertteý salasyna shákirt tárbıeleýi tıis. Al myna erejede bir jaqty ketken. Ras, jemqorlyq qaýipti. Al salaǵa qatysy joqtar magıstratýra, doktorantýra oqysa, odan ne paıda? Bul ǵylymǵa qaýipti. Bizde ózi orta jol bola ma, joq pa?», degen janaıqaıyn jetkizdi.
Úshinshi jaıt, «Bilim alýǵa daıyndyǵy» jáne 2 salalyq pánder boıynsha beriletin suraqtar mazmuny túbegeıli ózgerip ketpese, bul talaptar buryn da bolǵan. Jemqorlyqty joıýdy maqsat etken mınıstrlikke laıyqty usynystar da aıtylyp jatyr. Sonyń biri – barmaq basty, kóz qystyǵa jol bermeýge baǵyttalǵan jumysty jarym joldan qaldyrmaı, mamandyq boıynsha suraqtardy daıyndaýdy da JOO quzyrynan alyp tastaý týraly usynys. Sonda ondaǵy ákki mamandar suraqtardyń jaýaptaryn óz adamdaryna bermeıdi degen senim bar. Árıne, bul usynys qabyldansa, atalǵan jumys Ulttyq testileý ortalyǵyna júkteledi.
Endi ǵylymnyń dańǵyl joly – doktorantýrǵa keleıik. Mundaǵy emtıhan formatynda ózgerister joq. Alaıda aǵylshyn tilin biletini týraly halyqaralyq sertıfıkat (IELTS, TOEFL jáne t.b.) talap etiledi. «Doktorantýra boıynsha shet tilinen test endi Ulttyq testileý ortalyǵy arqyly ótkizilmeıdi. Sondyqtan doktorantýraǵa túsemin dep nıet bildirýshiler osy baǵyt boıynsha daıyndalýlary tıis», dedi mınıstrlik ókili.
Buǵan deıin atalǵan halyqaralyq sertıfıkattar bar bolǵan jaǵdaıda qujattarmen birge ótkizse, talapker aǵylshyn tilinen avtomatty túrde ótetin, eger bolmasa, Ulttyq testileý ortalyǵy daıyndaǵan emtıhandy tapsyratyn. Al endi bul – doktorantýrada mindetti. Sertıfıkatyń joq pa, ǵylymnyń da esigi jabyq. Máseleniń mánisi sertıfıkattaǵy shektik balda bolyp tur. Doktarantýraǵa tapsyrý úshin IELTS 6.0 bolý kerek. Onan tómeni jaramaıdy. Endi bir mysal, qolynda 6 baldyq IELTS sertıfıkaty bar talapker qaı ýnıversıtetti tańdaıdy: sheteldik pe, álde otandyq pa? Álbette shekara asady. Múmkindigi bar ma? Bolǵanda qandaı! Sebebi álemniń kóptegen beldi ári bedeldi oqý oryndary 6 baldy qanaǵat tutady. Tipti altyǵa jetkizbeı-aq shetelge ketýge bolady. О́ıtkeni «Bolashaq» baǵdarlamasynyń, aıtalyq, jýrnalıstıkaǵa túsý talabynda 5,5 ball kórsetilgen. Sonda elimizde doktorantýranyń bola ma? Bul – birinshi másele. Ekinshisi onan da salmaqty. Nólden bastaǵan adamǵa ketetin kemi 4-5 jyl ýaqyt ta, jumystan keıin kelip daıyndalýǵa qajet qajyr-qaırat ta, aıyna bolmaǵanda 20 myńnan 4-5 jyl jumsalatyn qarajat ta, testti tapsyrýǵa beriletin 50 myń teńge de túk emes, asa alańdatatyny – tildi myqty meńgergen maman ǵylymnan aqsap tursa da múmkindigi bar, kerisinshe óz salasyn shemishkeshe shaqqan adam shet tiline shorqaq bolsa, ǵalym atana almaıtyny. Másele... Bul da – bir jolǵa qoıýdy talap etetin túıtkil.
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
