Búgingi Altaıdy tórt memleket tórt jaqtan emip jatyr: Qazaqstan, Qytaı, Reseı, Mońǵolııa. Desek te Altaıdy túrkilerdiń altyn besigi ataımyz. Nege? Sebep jalqy: Altaıdy qaýmalaı qorshap, sol alyp taýdan, onyń qoınaý-qolatynan, ózen-kólderinen tirlik talqandaryn aıyryp júrgenderdiń barshasy qazaq! Bul – bir. Ekinshi: osy sońǵy jyldary (jıyrma shaqty jyldar tóńiregi dep alaıyqshy) Altaıdyń qazaqstandyq bóligin halqymyzdyń klassık jazýshysy, jerlesimiz Qalıhan Ysqaq óz shyǵarmalarynda Tór Altaı dep atap, qazaq toponımıkasy úshin óte bir sony jańalyq alyp kelip edi. Basqalardy bilmeımin, meniń óz basym nendeı pálsapa aıtpasyn, qandaı máseleni kótermesin jekebas paıdasyn múldem oılamaıtyn, tek eli men jeri úshin keýdesinen shybyndaı jany pyr etip ushyp ketkenshe eńbek etýden áste taıynbaǵan, jalǵan dúnıede Altaıyn ǵana jyrlap, sony ǵana júreginiń tórinen bir márte bolsyn tómen túsirmeı ótken qaıran aǵamyzdyń myna oqys áreketine qatty rıza bolǵamyn. Alaıda rýhanııattan talqanyn aıyryp júrgen biraz jurt, onyń ishinde ǵalymdary da, jýrnalısteri de, jazýshylary da bar, solar: «Oıbaı da oıbaı, týyrlyǵymyzdy jaý shapty! Ejelden О́r Altaı edi. Ánimiz de, sánimiz de sol ataý edi. Qalıhan sol túsinik-shymyldyǵymyzdy dar-dar aıyryp, ózinshe jańalyq ashqan bolypty. Tór Altaı degendi estip turǵanymyz osy...» desip, nesin aıtasyz, kúllisi qazaq tiliniń etımologııasymen aınalysyp júrgendeı, kóshelisı qalypty.
Jalpy basynda qaýzap ketkenimizdeı, Altaı tórt memleketke ortaq. Reseıdegisi – Taýly Altaı, Mońǵolııadaǵysy – Mońǵol Altaıy, al Qytaı men Qazaqstandaǵysy ortaq – О́r Altaı atalady. (Qytaımen ortaq bolý – qaýip!). Táýelsizdikke deıin jurtymyz Altaıdy daýlaǵandy qoıyp, qazaq ekendiginiń ózin kórpeniń astynda kúbirlep, áreń aıtyp júrdi emes pe bir-birine. Jaraıdy, ol «jıenshar» áńgimeni qoıa turaıyn. Endi, jańaǵy Altaıdy jiliktep kep jibersek, onyń 60 paıyzǵa jýyǵy Reseı óńirinde jatyr eken. Qazaqstandaǵysy on paıyzdan aspaıdy. Sonda, Altaı túrkilerdiń altyn besigi bolsa, onyń basym bóliginiń Reseıde jatýy qalaı? Jaýap taǵy da jalqy: Altaı basqynshylardyń taqymynda ketken! Kemeńger Qalıhan kókemizdiń alapat órtke qanatymen sý sepken qarlyǵash syndy, Altaıdyń qazaqstandyq pushpaǵyn Tór Altaı dep shyryldaýynyń basty sebebi – túrkilerdiń jeruıyq mekeni ózgelerdiń menshigi bolyp ketpesin, Altaıdyń ortalyǵy, tóri, kindik-epısentri Qazaqstanda jatyr degendi álemge áıgileý, túsinikterine kirgizý, qulaqqaǵys etý edi. Naryq tilimen sóılesek − Altaıdy sertıfıkattaý bolatyn. Sony nege túsine almaı júrmiz? Nege máseleniń baıybyna barmaı, jeldi kúngi bóriniń artynsha shýyldadyq? Negizinen, jer-sýlardyń atqa ıe bolýy – bir ǵasyrdyń ǵana sharýasy emes únemi toqtaýsyz, úzdiksiz júrip jatatyn konveıer syndy úrdis. Ol úrdis tek HVIII nemese HIH ǵasyrlarǵa deıin ǵana jumys jasap kelip, onan keıin tirligin toqtatady degen sóz emes. Tipti HHI nemese HHII ǵasyrlarda da jańa ataýlar paıda bolyp jatýy ábden múmkin. Odan nege úrkemiz? Oqyralanbaı, qaıta áp-ádemi, aıdyndy da aıbyndy at taýyp bergen Ysqaqovtaı arýaqtymyzǵa alǵys aıtýymyz kerek edi ǵoı. Máselen, anaý joly shýy men dýy Shyǵysty biraz dúbirge salǵan Zyrıan taqyrybyn alaıyqshy. Ol jerdiń Zyrıanov kelmeı turyp-aq qazaqsha ataýy bolǵany ras. Alaıda ol hattalyp-shottalmaǵan. Júre-bara halyqtyń sanasynan óshken. Endi kelip Altaı atap jatyrmyz. Onyń buryn Zyrıan atalǵany eki urpaq aýysqan soń múldemge umytylady. Sol sııaqty Altaıdyń qazaqstandyq bóligin Tór Altaı dep ataýǵa kóshsek, keleshekte qazaq degen ult bolatyn bolsa, sol dáýirlerde ómir súretin urpaqtarymyz: «Altaıdyń ıesi de, kıesi de bizbiz. Nege deseńizder bizder, qazaqtar, Altaıdyń Tórinde turamyz!» dep tóńirekterine asqaq qaraıtyny, kókirekterinde judyryqtaı júrekteri soǵyp turǵanda Altaıy úshin shybyndaı jandaryn sadaǵalaıtyny shyndyq. Bizder rýhanı jańǵyrýdy, ulttyq patrıotızmdi urpaqtar boıyna osylaı sińirsek erekshe myqty, irgesi sógilmeıtin ult bolamyz, aǵaıyn!
Álibek QAŃTARBAEV,
jazýshy-pýblısıst
О́SKEMEN
