2017 jyly óńirde esirtki zattaryna táýeldi 630 naýqas tirkeýge alynsa, byltyr bul kórsetkish 750-ge jetken. Osylaısha «qatarǵa» jańadan 120 nashaqor qosylǵan. Narkologııalyq dıspanserdiń bólim meńgerýshisi Galına Andreeva sıntetıkalyq esirtkige essiz qumarlyqtyń syryn bylaı túsindiredi. Birinshiden, kámeletke tolmaǵandardyń psıhıkalyq sana-sezimi tolyq qalyptaspaǵandyqtan, jaqsy men jamannyń parqyn aıyra bermeıdi. Dámin bir ret qana tatyp kóreıinshi degen áýesqoılyq sezim minez-qulyqty kilt ózgertip jiberýi qazir-aq. Ekinshiden, naryqta geroın tapshy, al sıntetıkalyq esirtkiniń baǵasy edáýir tómen.
Bylaı qarasań, esirtkige, sıntetıkalyq psıhıkalyq belsendi zattardyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres jumystary júıeli júrgizilip jatqan sııaqty. Jedel-profılaktıkalyq sharalar barysynda ondaǵan oqý ornynda bir myńnan astam jasóspirimniń qatysýymen dárister men áńgimelesýler ótkizilgen. Esirtkige elitip, esin joǵaltqan, týra joldan adasqan jandardyń azapqa toly ómirinen syr shertetin derekti fılmder, beınetaspalar kórsetilgen. 57 fakt áshkerelenip, jarty tonnaǵa jýyq esirtki zattary tárkilengen. Sıntetıkalyq esirtkilerdi taratýmen shuǵyldanyp, tabys kózine aınaldyrǵan 50-den astam saıt jabylǵan. Soǵan qaramastan esirtkige táýeldilik nege kemimeı otyr degen zańdy saýal týyndaıdy. Adam densaýlyǵyna, qoǵamǵa keltiretin orasan zalalyn bile tura onyń saýdasy qazir áleýmettik jelilerde qyzyp tur. Ásirese, esirtki satatyn saıttardy jarnamalaýshylar qý qulqynnyń qamy úshin eshnárseden taıynbaıtyn tárizdi. Polıseıler saıttardyń meken-jaılary kórsetilgen graffıtıdi úıler men aýlalardyń, garajdardyń qabyrǵasyna jazyp júrgen 22 jastaǵy qyz balany qolǵa túsirgenderin aıtady. Kózdi baqyraıtyp qoıyp, eshnárseden qaımyqpaı júrýiniń sebebi onyń jaýabynan túsinikti bolǵan. Sóıtse, adam aǵzasyna joıqyn kúshpen áser etip, onyń sońy ólimge aparatyn qoǵam keselin nasıhattaǵany úshin nashaqorlarǵa esirtki tegin beriledi eken. Ol esirtki saıttarynyń júzden astam meken-jaıyn jazyp úlgergen. Mine, eshnárseden taısalmaýdyń, ımenbeýdiń, ıaǵnı «kózsiz batyrlyqqa» barýdyń kózi qaıda jatyr deseńshi! Petropavl qalalyq ishki ister basqarmasy esirtki bıznesine qarsy kúres bóliminiń qyzmetkerleri qoǵamdyq uıymdar, jurtshylyq bolyp jumylmaı jeke-dara áreketterden eshteńe ónbeıtinin alǵa tartady. О́ıtkeni, alypsatarlar zamanaýı taratýdyń qıturqy joldaryn bes saýsaqtaı meńgerip alǵan. Internet-saıttardy óte sheber paıdalanady. Klıentter tartý úshin esirtkige táýeldilerdi jaldap, ózderi tasada qalady. Kez kelgen jasóspirim smartfon arqyly «spaısqa» tapsyrys bere alady. Olardyń naqty jáne vırtýaldy qorshaǵan ortasyn anyqtaý, baqylaý jaǵy da kemshin. Mektepten tys bilimdi uıymdastyrý máselesin sheshýde problemalar az emes. Zańdyq turǵydan qoldanylatyn sharalar da pármensiz. 10 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salynady, bolmasa on kúnge qamaýǵa alynady. «Is bitti, qý kettiniń» keri. Bul pikirdi «Impýls» balalar-jastar klýbynyń pedagog-uıymdastyrýshysy Natalıa Kapýstına da qoldaıdy. Besikten beli shyqpaǵan jasóspirimderdiń nashaqorlyqqa tez beıimdelýi ony da qatty tolǵandyrady. Sıntetıkalyq esirtkiniń orny tolmas ókinishterge soqtyratyn qaterin tilmen aıtyp jetkizý qıyn. Búginde qara naryqtaǵy dástúrli esirtki zattaryn «dızaınerlik», taǵy basqa túrleri yǵystyryp shyǵarýda. Kúshi joıqyn, ýly, zárli. Ony tutynǵan adam bir jyldyń ishinde sý túbi qurdymǵa ketip tynady. «Petropavl qalasyndaǵy 21 balalar men jasóspirimder klýbynda bar-joǵy 4 myńdaı bala jattyǵady. Oryn tar. Kóbine sebebinen góri saldarymen kúresýge beıilmiz. О́skeleń urpaqtyń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaýda qoǵamdyq kúshter men uıymdardyń belsendi, birlesken tegeýrindi is-qımyly ǵana senimdi qorǵan bola alady», deıdi ol.
Esirtki bıznesine qarsy kúres basqarmasynyń basshysy, polısııa podpolkovnıgi Jandos Basybaev sıntetıkalyq esirtki satatyn 60-tan astam elektrondyq resýrsqa tusaý salynǵanymen, bul taqylettes sharalar jańa ınternet paraqshalaryn ashýǵa kedergi bolmaı turǵanyn jetkizdi. Stýdentterdiń belsene qatysýymen ótkizilgen «Biz esirtkige qarsymyz» aksııasy barysynda bir kúnniń ishinde júz silteme joıylypty. Ol ázirge tek qabyrǵalardaǵy graffıtılerdi boıaý arqyly ǵana eńserip júrgenderin, sıntetıkalyq esirtkilerge qarsy kúres máselesi zańnamalyq deńgeıde qarastyrylǵanyn qalaıdy. О́ıtkeni, jastardy jappaı jaýlap jatqan alypsatarlarǵa pármendi tosqaýyl qoımaı bolmaıdy. R. degen 17 jastaǵy qala turǵyny esirtkiniń dámin osydan 4 jyl buryn tata bastaǵan. Aldymen jeńil-jelpisinen bastap, úırene kele áserli túrlerine kóshken. Osymen narkologııalyq dıspanser esigin úshinshi márte ashýyna týra kelgen. «Júrek qaǵysy mınýtyna 140-qa deıin soǵyp, birneshe ret ólim aýzynan qalǵan. Jalǵyz ǵana armany – densaýlyǵyn túzep, adam qusap ómir súrý. Eń qıyny onyń psıhıkalyq minez-qulqyn qalpyna keltirý», deıdi dárigerler. Baıaǵy ákki deldardar oǵan esirtkini qaryzǵa da usynyp, esh bultara almaıtyndaı táýeldiliktiń toryna ábden shyrmap tastaǵan.
Byltyr 263 adam esirtki tutynsa, 52-si sıntetıkalyq túrlerimen áýestengen. 13-i — kámeletke tolmaǵan balalar. Eń qorqynyshtysy, spaıs, kannabıs, t.b. túrleriniń aǵzaǵa óte qaýipti ekenin bile tura shegýge qumar. Deni áýesqoılyqpen ınternet paraqshalary men siltemelerine enip, esirtki taratatyndardyń tobyna tap bolǵan. Jýyrda tártip saqshylary sıntetıkalyq esirtki salýshyny quryqtady. Ony tintý kezinde 30-dan astam túıinshek tabylǵan. Kúdikti onyń ishinde ne bar ekenin bilmedim dep qansha jaltarsa da ǵalamtor arqyly jumys istep kelgeni dáleldendi. Tapsyrmany ǵalamtor arqyly alǵanyn, esirtkini jasyratyn oryndaryn aıtyp bergen. 200 myń teńge aıyppuldan esi kirip, túzelip ketse, bir sári. Burynǵy «ánine» qaıta bassa, qanshama jastyń obalyna qalary belgisiz.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
