Dóńgelek ústel barysynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalalary áńgime arqaýy bolyp, qazaq dúnıetanymynyń basty uǵymdarynyń biri – «jol» kategorııasy arqyly tarqatyldy. «Jol» uǵymynyń etnolıngvıstıkalyq, tarıhı, quqyqtyq, mádenı, sharýashylyq jáne fılosofııalyq qyrlary sóz bolyp, Qazaq eliniń aldaǵy damý kezeńine dúnıetanymdyq tuǵyrnama qalyptastyrý joldary paıymdaldy.
Alqaly basqosýǵa Qazaqstannyń Máskeý qalasynda bilim alyp júrgen doktoranttary, magıstranttary, stýdent jastary men elshilik qyzmetkerleri qatysty.
Dóńgelek ústelde dáıekti baıandamalar jasalyp, erkin pikirlesýge jol ashyldy. Eń bastysy, jıyn qorytyndysy boıynsha birqatar usynys jasalyp, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri jelisi negizinde, qazaqtar shoǵyrlanǵan Reseı, Mońǵolııa, Qytaı, Iran, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan sııaqty kórshi elderde, ásirese kúnnen-kúnge eýroazııalyq yntymaqtastyǵymyz nyǵaıyp kele jatqan Reseı Federasııasynda, máselen, Orynbor qalasynda «N.Á.Nazarbaev atyndaǵy Eýrazııalyq ıntellektýaldyq mektep-ınternat» orta bilim berý mekemesin ashý usynyldy.
Ekinshi, memlekettiń bes negizgi belgisi boıynsha qazaq memlekettiliginiń kóne dástúrin kórsetetin «Balbal tas» (aýmaǵy), «Shejire» (halqy), «Qarý-jaraq palatasy» (áskeri), «Orda» (memlekettik bılik) jáne «Teńge saraı» (salyq-qarjy júıesi) murajaılar keshenin Astana qalasynda ashý qajettigi aıtyldy.
Sondaı-aq qazaq halqynyń ótkeni men búginin jáne keleshegin bir arnaǵa toǵystyratyn «Qazaq joly» dúnıetanymdyq júıesin qalyptastyrý qajettigi sóz boldy.
«Jol» uǵymyna akademııalyq maǵyna berý kerek
Nurlan ASQAROV, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń doktoranty, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty:
– «Jol» uǵymy – qazaq dúnıetanymyn tutastaı qamtı alatyn birden-bir irgeli kategorııa. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń baǵdarlamalyq maqalalarynyń ózeginde de «ult jolyn» izdeý dástúri jatyr. Muny biz fılosofııalyq másele retinde qarastyryp otyrmyz. Tórt kezeńnen turatyn «jol» uǵymynyń maǵynalyq evolıýsııasyn tarqatar bolsaq, tamyry tereń arhetıp hám túsinik ekendigin baıqaýǵa bolady. Birinshi, kóne túrki jazba eskertkishteri kezeńi (Yrq bitig, Orhon-Enıseı jáne t.b.), ekinshi, ıslam kelgen kezeń (Ábý Nasyr ál-Farabı «Baqytty bolýdyń joldary», M.Qashǵarı «Qutty bilik», J.Balasaǵun jáne t.b.), úshinshi, Qazaq handyǵy kezeńi (aqyn-jyraýlardyń muralary, bı sózi jáne t.b.) jáne tórtinshi, Alash Orda qozǵalysy kezeńi («Aıqap», «Qazaq» sııaqty ulttyq basylymdardaǵy izdenister).
Sondyqtan «Jol» uǵymyn bólek qarastyryp, oǵan akademııalyq maǵyna berý bizge bolashaqqa baǵdar bola alady.
Jıyn ótkizýge ne túrtki boldy?
Qazybek DAÝTALIEV, Reseı Úkimeti janyndaǵy Zańnama jáne salystyrmaly quqyqtaný ınstıtýtynyń doktoranty:
– Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda «ata-baba» uǵymynyń 15 ret qaıtalanýy kezdeısoq emes, kerisinshe, bul ulttyq dúnıetanymdaǵy bolmys pen etıka uǵymdaryna maǵyna berýde jetekshi kategorııa hám ónegelik ustyn (ımperatıv) bola alatyndyǵyn bildiredi. Bir sózben aıtqanda, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalalarda aıtylǵan jetekshi oılar myzǵymas dúnıetanymdyq júıege ulassa degen nıetten týyndap otyr. Sebebi «ata-baba amanaty» atalatyn moraldyq ımperatıv pen «uıat bolady» kýlti («chame culthe») qazaq dúnıetanymynyń, ıakı Qazaq jolynyń irgeqalaýshy fılosofııalyq máseleleri. Aıtalyq, «abyroı» nemese «namys» uǵymdarynyń túsinigin ashý úshin mindetti túrde joǵaryda aıtylǵan eki irgeqalaýshy kategorııany qatystyrmasa tól dúnıetanymymyzǵa saı uǵym shyqpaıdy. On túrli oıshyl on túrli anyqtama berip bet-betine ketedi. Sol sebepten atalǵan kategorııalar oı sabaqtastyǵyn, urpaqtar úndestigin bir jerge jııa alatyn dúnıetanymdyq júıe qurýshy kúshke ıe. Dúnıetanym demekshi, toǵyz taraýly «Qazaq joly» kelesideı etıkalyq máselelerdi qamtıdy: 1) keń jol, 2) amanat joly, 3) rýhtanym joly, 4) ádilet joly, 5) ar joly, 6) abyroı joly, 7) meıirim joly, 8) bitim joly jáne 9) qut joly.
Mazmundy baıandamalar jasaldy
Sáken NURBEKOV, Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń doktoranty, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty:
– «Bolashaq» baǵdarlamasymen Máskeýde bilim alyp jatqan bir top doktoranttar men magıstranttar eki jyldan beri beıresmı formattaǵy «Qazaq joly» ınttellektýaldyq klýbyn quryp, eldiń damýyna qatysty oılarymyzdy ortaǵa salyp, talqylap otyrýdy ádetke aınaldyrdyq.
Bul alǵashqy resmı otyrys bolǵandyqtan, jıynda negizinen «Qazaq joly» ıntellektýaldyq klýbynyń músheleri baıandama jasady. Atap aıtar bolsaq, M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ doktoranty Nurlan Asqarov «Qazaq dúnıetanymyndaǵy «jol» uǵymynyń maǵynalyq evolıýsııasy (qazaq halyq aýyz ádebıeti men kóne jazba eskertkishteri mysalynda)», M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ doktoranty, tarıh ǵylymynyń kandıdaty Sáken Nurbekov «Jibek joly: taýarlar joly, ıdeologııalar men saıası múddeler», Reseı Zańnama jáne salystyrmaly quqyqtaný ınstıtýtynyń doktoranty Qazybek Daýtalıev «Jol» fılosofııasy hám qazaq dúnıetanymynyń absolıýtine izdenis», K.A.Tımırıazev atyndaǵy RMAÝ-MAShA doktoranty, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty Jomart Kemeshov «Qazaqtyń dáýleti – tórt túlik mal: ata kásiptiń tájirıbesi men ony damytýdyń joldary», Reseı SIM Dıplomatııa akademııasynyń magıstranty Muqtar Baımaǵulov «Qazaq jastarynyń joly – «Elge qyzmet» jobasy» degen taqyryptarǵa túren salyp, mazmundy baıandamalar jasady. Aldaǵy otyrystardy dóńgelek ústel formatynda máskeýlik JOO-da ótkizýdiń jaı-japsary qarastyrylýda.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
