Mınıstrliktiń dabyl qaǵatynyndaı-aq bar. Sońǵy kezderi jasóspirimder arasynda oryn alǵan álimjettik áleýmettik jeliler arqyly jıi taratyla bastady. Túrkistan qalasynda qatarlastaryna álimjettik jasaǵan oqýshylardyń áreketi áleýmettik jelide tarap, jurtty dúrliktirgen oqıǵanyń «ystyǵy» basylmaı jatyp-aq Qyzylorda qalasynda mektep dárethanasynda bolǵan oqýshylar arasyndaǵy beınetaspaǵa túsirilgen oqıǵa jarııa boldy. Keıin olardyń esimderi anyqtalyp, balalar 5 jylǵa deıin bas bostandyqtarynan aıyrylýy múmkin ekendigi habarlandy. Aqtóbe oblysynda da oqýshylar arasyndaǵy tóbeles jıilegen. Shalqar qalasynda jasóspirimder muz aıdynynda sózge kelisip qalǵannan keıingi oqıǵadan soń, olardyń biri aýrýhanada kóz jumdy. Oǵan deıin daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatta bolǵan tóbelesten keıin, bir oqýshy pyshaq jaraqatyn alǵan-dy. Qaraǵandy oblysynda pısserııada oryn bermegeni úshin qurdastaryn soqqyǵa jyqqan birneshe jasóspirimniń esimi anyqtaldy. Búginde áleýmettik jeliler arqyly málim bolǵan mundaı oqıǵalar jurtty alańdatyp otyr. Al bilim berý, quqyq qorǵaý salalarynyń áreketi órt sóndirýshilerdiń qımylyn eske túsiretin sııaqty. Mysaly Túrkistandaǵy oqıǵadan soń osy máselege baılanysty jıyn jıiledi. Túrkistan qalasynda kámelettik jasqa tolmaǵan jasóspirimder arasyndaǵy qylmys pen quqyqbuzýshylyqtyń aldyn alý jáne bilim salasyndaǵy birqatar ózekti máseleler qozǵalǵan májilis ótti. Oblystyq basqarma basshylary, aýdan-qala ákimderiniń orynbasarlary men bilim bóliminiń basshylary, ishki ister departamenti men jergilikti polısııa jáne prokýratýra ókilderi qatysqan májiliste oblys ákiminiń orynbasary Málik Otarbaev barlyq jaýapty oryndarǵa arnaıy tapsyrmalar berdi. Qylmysty boldyrmaý baǵytyndaǵy jumystar kúsheıtilip, oblys ákimdigi tarapynan únemi baqylaýda bolatynyn jetkizdi.
Oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Isataı Saǵyndyqov oqýshylar tárbıesine ata-ananyń jaýapkershiligin kúsheıtý, telearnalardan arnaıy baǵdarlama ashyp, quqyqbuzýshylyqqa qarsy túsindirme jumystaryn júrgizý sııaqty oılarymen bólisti. Túrkistan oblystyq polısııa departamenti basshysynyń birinshi orynbasary Abaı Júsipov tártibi qıyn balalardy qoǵam bolyp, jaqsy baǵytqa burýǵa atsalysý kerektigin aıtyp, áleýmettik jeliler men aqparat quraldarynda zorlyq-zombylyqty kórsetetin beınematerıaldar júkteýdiń, kámelettik jasqa tolmaǵan balalardyń bet-júzin ruqsatsyz jurtshylyqqa taratýdyń da jaýapkershiligi bar ekenin eskertti. Osy maqsattaǵy jıyndy qala ákimdigi de ótkizdi. Túrkistan qalasynyń ákimi Á.О́serbaev jaýaptylardy jazalaý ǵana emes, eń aldymen osy máselege toqtaý salý qajettigin aıtyp ótti. «Osy oqıǵadaǵy quqyq buzǵan jáne zardap shekken balany árqaısymyz óz balamyzdaı sezinýimiz kerek. Júgensizdikke jol bergen oqýshylar tártibine mektep pen ata-ananyń jaýapkershiligi qatar júredi. Sondyqtan da balalardyń tárbıesin túzep, tártibin qolǵa alý baǵytynda jumysty kúsheıtý qajet», dedi qala ákimi. Al jergilikti polısııa qyzmetiniń bastyǵy, polısııa maıory B.Iаnkın árbir balanyń mekteptegi jaǵdaıyn jáne bos ýaqytta qaıda júrgendigin baqylaýdy kúsheıtý maqsatynda múmkindiginshe GPS qurylǵylaryn ornatyp, mobıldi baılanysqa qosýdy usyndy. Qazirgi tańda Túrkistan qalalyq polısııa basqarmasy, qalalyq bilim bólimi Túrkistan qalasynyń úsh mektebiniń 9-synyp oqýshylary arasyndaǵy quqyqbuzýshylyq áreketter jasaǵanyn anyqtap, tergeý jumystaryn júrgizýde.
Osyndaı jıyndardan keıin, joǵaryda aıtylǵan jumystar buǵan deıin múlde júrgizilmegen be degen de oı keledi. Iá búkil bir mınıstrlik, tıisti salalar dabyl qaǵatyndaı ózekti másele qyzýy qatty órtti elestetedi. Oqýshylar arasyndaǵy oqıǵalar zerttelip, kináliler jaýapqa tartylar, álimjettik jasaǵandar tıisti jazasyn alatyny jáne anyq. Osy «órttiń» aldyn alýǵa bolatyn ba edi? Keleńsiz oqıǵalardyń oryn alǵanyna kináli – búginde jıyn ótkizip, dabyl qaǵyp jatqan bilim salasy men quqyq qorǵaýshylar ǵana emes qoǵam, onyń shinde ata-analar da deıtinińiz málim. Qatelespeısiz. Balanyń ortamen, ıaǵnı úlken-kishimen qarym-qatynasy, ulttyq salt-dástúrimizdi bilýi, saqtaýy jalpy tárbıesine qatysty másele «Egemen Qazaqstan» gazetinde talaı ret kóterilip, qundy oı-pikirler men utymdy usynystar jarııalanǵan da bolatyn. О́kinishtisi taǵylymdy dúnıelerdi keıbir ata-analardyń qaperge almaýy, bala tárbıesine salǵyrt qaraýy búgingideı olqylyqtyń oryn alýyna ákelip otyr. "Adamzat balasy zańnyń emes, salt-dástúrdiń "quly" bolǵan kezde baqytty ómir bastalady" depti bir oıshyl. «Ult dástúri – zańnan bıik», degen eken belgili qoǵam qaıratkeri, zańger Naǵashybaı Shaıkenov. Keshegi oqıǵalardan keıin úlkenin ardaqtaǵan, salt-dástúrin saqtaǵan, tekti ulttyń urpaǵy tym usaqtalyp bara ma degen oı keledi. Qazaqtyń kez kelgen ulttyq ádet-ǵurpynda kisilik, adamgershilik, meıirim bar. Al búginginiń balasy áli jetkenniń basynan teýip, qatygezdenip bara jatqany ókintedi. "Tyıym kórmegen baladan teksiz shyǵady. Tekteý adamdy ádeptilikke úıretedi". Mine, qazaqtyń tól tárbıesiniń ozyq úlgisi. "Uıat bolady" men "obal boladyny" balasynyń sanasyna táı-táı basqannan, alǵash byldyrlaı bastaǵannan sińirip kelgen qazaq búginde tyıym men tekteýdi umytty. Qazirgi bala jaltaq qoǵamnyń jaǵympaz adamdarynan qandaı tárbıe kórip otyr? Kórseter ónegemiz qaısy? Osynyń bári, aınalyp kelgende, ulttyq minez-bolmysymyzdy joǵaltyp alǵanymyzdyń kesiri. Dástúrli nanym men senimge moıynusynbaǵan soń, salt-dástúrdi saqtamaǵan soń kórgensizdikke boı aldyryp, tatýlyqty qatýlyqpen iritip júrmiz. Baıaǵy baýyrmal kóńil, qazaqy qaıyrymdylyq joq. Qýlyq pen sumdyqtyń qudyǵyna súıregen qýaıaq, sumaýyz bolyp baramyz. О́zekti órtegen osy oılar kóńilge tynym, júrekke maza bermeıdi», deıdi akter Bekjan Turys «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde oı bólisip.
Tektilik týraly elimizdiń bas gazetinde jarııalanǵan tanymdy dúnıeler muǵalimder úshin, ata-analar úshin de jáne solar arqyly sanasyna sińiriletin jasóspirimder úshin qundy. Keshegi keleńsiz oqıǵalardyń keıipkerleri men ata-anasy, tipti muǵalimderi gazet-jýrnal oqymaıdy-aý degen oı keledi osyndaıda. Qazaqtyń «alma sabaǵynan alys túspeıdi», «túbine qaraı butaǵy, tegine qaraı urpaǵy», «tekten nár alǵan tozbaıdy», «tulpardyń tuıaǵy, suńqardyń qııaǵy», «teginde bar tektilik», «tektilik tuqym qýady», «tekti jerdiń tulpar uly», «tegi myqty», «tegi taza», «tegine tartqan», «asyldyń qıyǵy», «tektiniń tuıaǵy», «jaqsynyń kózi», «asyldyń synyǵy» degen naqyl sózderi tektiliktiń mán-maǵynasyn asha túsedi. Babalarymyzdan jetken «ózi bolǵan jigittiń – ata-tegin surama», «jamannan jaqsy týsa – teńi bolmas, jaqsydan jaman týsa – emi bolmas» degen paıymy da kóp jáıtti ańǵartady. Endeshe keshegideı oqıǵalarǵa qatygezdenip bara jatqan, álimjettikke beıim bala kináli me, álde... Kinálini taýyp, jazǵyrý emes, maqsatymyz ata-analarǵa oı salý ǵana edi.
Aıtpaqshy, áleýmettik jelilerde «súıinshi» suraǵandaı bolyp, oqıǵany jarysa «bólisip» jatqandardyń sosıologııa ǵylymyndaǵy "Verter sındromyn" umytpaǵanyn, eskergenin qalaıtyndar kóp. Psıhologtar bul sındrom boıynsha, bir ret jasalǵan jaýyzdyq aktisi aqparat quraldarynan keńinen aıtylyp, jazylyp, kórsetile berse, qanipezer áreket domıno ádisimen eldiń ár qıyrynan qylań berip, ulaspalyǵa aınalatynyn aıtady. Al, áli oń-solyn tanymaǵan jasóspirimniń eliktegish-solyqtaǵysh keletini málim. Bul oraıda, ókinishke qaraı, ǵalamtor, onyń ishinde keıbir saıttar jarııalanymy – osy tektes teris yqpaldar men agressııa nemese qarapaıym jaýapsyzdyqqa úıretetin jerge aınalyp otyr. Sondyqtan psıholog mamandar qatygezdikti kórsetetin oqıǵalar týraly aqparat jarııalaýda jaǵdaıdy jan-jaqty saralap baryp sheshim qabyldaýǵa keńes beredi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
