Qoǵamdyq talqyǵa túsken bastamany Prezıdent aldynda kótergen semeılik aqynnyń aıtýynsha, qazaq ádebıetine jańa lep ákelip, jas qalamgerlerdiń kásibı sheberligin shyńdaıtyn akademııa ashý ıdeıasy bir jyl buryn Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń janynan qurylǵan jas aqyn-jazýshylardyń keńesinde týǵan. Mereı Qart joba maquldansa, onyń ary qaraıǵy quramy men qyzmeti naqtylanatynyn, qazirgi oıy boıynsha akademııa qazaq ádebıetiniń halyqaralyq mártebesin arttyrýǵa múmkindik beretinin aıtady.
– Jas qalamgerlerge arnalǵan ádebıet akademııasyn ashý máselesi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birneshe otyrysynda, aqyn-jazýshylardyń jıyndarynda jıi kóterilip júrdi. Jas aqyn-jazýshylardyń keńesinde osy taqyryp talqylanǵanda, elimizdiń ár óńirinen jınalǵan jastar Ádebıet akademııasyn qurý týraly usynysqa toqtady. Kóp adamnyń kókeıinde «Jazýshylar odaǵy turǵanda Ádebıet akademııasy nege kerek?» degen saýal týǵany belgili. Akademııa ádebıetke bet burǵan jastarǵa álem oıshyldarynyń shyǵarmasymen jaqyn tanysýǵa, halyqaralyq deńgeıdegi mamandardan onlaın dárister alýǵa, ádebıet salasyndaǵy sońǵy tendensııalardy ıgerýge jaǵdaı jasaıdy. Qazaq ádebıetinde baıqalatyn taǵy bir másele – aýdarma salasy damýynyń kenje qalýy. Qazaq tilindegi shyǵarma áýeli orys tiline, odan aǵylshyn tiline aýdarylady. Osylaı otandyq týyndy álem ádebıetine qosylyp, sheteldik oqyrmannyń qolyna jetkenshe sóz máıegi suıylyp, sapasy tómendep ketedi. Akademııa tól ádebıetin jetik meńgergen azamattan qazaq tilindegi shyǵarmalardy ózge tilge erkin aýdaratyn maman tárbıeleýdi maqsat tutady.
Ádebıettanýshy Aıgúl Ismaqovanyń pikirinshe, ádebıet akademııasyn qurý osyǵan deıin zerttelgen eńbekterdiń nasıhatyn arttyryp, oıly shyǵarmany qalyń oqyrmanǵa jeńil tilmen jetkizýge jol ashady.
– Ádebıet akademııasyn qurý týraly bastamany qoldaımyn. О́rkenıetti elderdiń bárinde ádebıet pen ónerge qatysty osyndaı arnaýly mekemeler barshylyq.Ahmet Baıtursynov «asyl sóz» dep ataǵan ádebıet qaı zamanda da kerek. Oǵan qarap ulttyń basty rýxanı qundylyqtaryn tanýǵa bolady. Bizdiń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qazaq ádebıetiniń on tomdyǵyn, «Babalar sóziniń» júz tomdyǵyn, ádebıettaný tarıxy men álemdik ádebıettanýdyń úsh tomyn shyǵardy. Biraq qazir ondaı kólemdi shyǵarmany eshkim sóreden alyp oqymaıdy. Sıfrly dáýirde ádebı týyndylardy búgingi tilmen jetkizip, shetelge jańasha dıskýrsta tanytýdyń formalary qajet. Sondyqtan Ádebıet akademııasy zerttelip qoıǵan dúnıelerdi taratý, nasıhattaý, jańa úlgide tanystyrý maqsatyndaǵy prezentasııalyq jumystarmen aınalyssa bolady. Odan bólek, Ádebıet akademııasy jumysynan kútiletin taǵy bir erekshelik bar. Qazir maǵan kóp aqyn, jazýshylar «Jazǵanymdy qarap berińizshi», «Shyǵarmama pikirińiz qajet», «Nege durys jaza almaımyn?» «Búgingi ádebıettiń basty keıipkeri kim?» degen ártúrli suraqpen jıi habarlasady. Olardyń bárine telefonmen keńes berý múmkin emes. Jazýshylar odaǵynda jas qalamgerlerdiń jazǵanyn túzep, bilimin jetildirip, «qazir 300 bet romandy eshkim oqymaıdy, kólemin 30 betke deıin túsirińiz» dep qazirgi dıskýrs erejelerine saı usynys jasaý jaǵy aqsap tur. Akademııa qurylsa, belgili jazýshylardy shaqyryp, sheberlik saǵattaryn ótkizýge, jastardyń kásibı daǵdylaryn jetildirýge múmkindik týady.
Sarapshy óz oıyn Ádebıet akademııasynyń irgesi qalansa, oǵan Maǵjan Jumabaevtyń aty berilýi kerek degen usynyspen jalǵady.
– Akademııa qurylsa, oǵan Maǵjan Jumabaevtyń esimi berilgeni durys dep esepteımin. Maǵjan – ult, salt-dástúr, bala tárbıesi jańa zamanda qalaı iske asýy kerektigin qazaq tilinde jazǵan tuńǵysh ǵalym, «Pedagogıka» degen úlken ǵylymı-zertteý kitabynyń avtory. Onyń synı ádebıettaný zertteýleri áli kúnge osy saladaǵy eńbektiń qalaı jazylýy kerektigin kórsetetin úlgi bolýdan qalǵan joq. Ol – Abylaıhan, Kenesary bastaǵan búkil ulttyq qozǵalys batyrlaryn alǵash ádebı keıipker etken aqyn. Keńes Odaǵy tusynda ómir súrgen tarıhshylar jazbaǵan Baıan batyrdyń kim ekenin, onyń jońǵarǵa qarsy kúreste qandaı tarıhı ról atqarǵanyn Maǵjan Jumabaevtyń shyǵarmasynan tanydyq. XX ǵasyr basynda Maǵjandy Tolstoı bastaǵan Máskeýdiń saıası, ádebı, ǵylymı ortasy tanyp, V.Brıýsov ony «Qazaqtyń Pýshkıni» dep baǵalaǵan. Túrkııada Maǵjannyń «Men jastarǵa senemin» óleńin jatqa biledi. Aqynǵa qoıylǵan alǵashqy eskertkish te Ankarada tur. Al Qazaqstanda «Abaıdan keıingi aqyn» dep Álıxan Bókeıxan men Axmet Baıtursynuly moıyndaǵan Maǵjannyń atynda birde-bir mekeme joq. Sondyqtan Ádebıet akademııasy jobasy qoldaý tapsa, oǵan Maǵjannyń atyn berý ádildiktiń ornaǵany bolar edi.
Oljas Qasym ádebıet akademııasy týraly bastama qazirgi qalamgerlerdiń kókeıindegi máseleni qozǵady dep esepteıdi. О́rkenıetti elderdiń bárinde ádebıetke qoldaý kórsetetin uıymdar baryn tilge tıek etken aqyn, álem tájirıbesinen birneshe mysal keltirdi.
– Alǵashqy ádebı akademııalardyń tarıhy 1600-jyldardan bastalady. Polshada mundaı ádebıetke qamqor uıymnyń negizi 1930 jyly qalandy. Germanııadaǵy álemge áıgili Gete ınstıtýtyn bilmeıtin jan kemde-kem. Eki jyl buryn Ázerbaıjan eline barǵanbyz. Onda qazaq aqyndarynyń eńbegi aýdarylyp, antologııa bolyp basylyp edi. Sol kezde eńbek jolyn endi bastaǵan qalamgerlerdiń mártebesin arttyryp, olarǵa ádebı bilim beretin Ázerbaıjannyń jas jazýshylary odaǵynyń jumysymen tanysqanbyz. Ádebıet úıinde Ázerbaıjan folkloryn zertteıtin, jańa zaman ádebıetiniń máselelerin kóteretin, ony damytýǵa baǵyttalǵan arnaýly baǵdarlamalarmen jumys isteıtin seksııalar baryna kýá boldyq. Osydan-aq kórshi túrkitildes elderdiń tyń bastamalar jóninen bizden kósh ilgeri ekenin baıqaýǵa bolady. Meniń oıymsha, Ádebıet akademııasy týraly usynys búgin ǵana talqyǵa shyǵarylmaı, áldeqashan qurylyp, qazir jumysy jandanyp jatýy kerek edi. Ádebıet akademııasy qurylsa, qazaq ádebıeti álemdik arenaǵa kóterilip, Abaıdan bastap, qazirgi jas býynǵa deıin jańa keńistikke qulash sermeıtin edi. Bul úshin bizge álemniń ádebı qaýymdastyǵy moıyndaıtyn tulǵalar, menedjerler men ádebı agentter qajet. Qazir jas jazýshylardyń kóbi shet tilin bilmeıdi. Sondyqtan akademııada álemniń keń taralǵan on shaqty tilin oqytatyn, qalamgerdiń qyzyǵýshylyǵyna qaraı zertteý baǵytyn belgileıtin seksııalar qurylsa deımin.
Jazýshy Beksultan Nurjekeev ádebıet zańdylyǵyn bilmeıtin jastar kóp ekenin, Ádebıet akademııasyn qurý osyndaı qalamgerlerge jaqsy mektep bolatynyn aıtady.
– Kóp jastar ádebıet zańdylyǵy men teorııasyn bilmeıdi. Ádebıet teorııasy talantsyz adamnan jazýshy jasaı almaıdy, árıne. Biraq kez kelgen ónerdiń ózindik zańy bolady. Kóbi sony saqtamaıdy. Máseleni jazý tásili men oqyrmanǵa jetkizý joldaryn ádebıet teorııasyn oqý arqyly ǵana tabady. Ádebıet akademııasy osyndaı mektep bola alady. Onda jastar bireýdiń shyǵarmasyn talqylap, oǵan pikir aıtý arqyly mashyqtanady. Shyǵarmanyń nanymdylyǵy, oqyrmanǵa áser etý joldary túsindiriledi. Ádebıet akademııasynda belgili qalamger, jazýshylar óz shyǵarmashylyq jolyn aıtyp, jastarmen tájirıbesin bólisýi kerek. Aldymyzdaǵy aǵalardyń kóbi óziniń jazýshylyq sheberhanasyn ashyp ketti. Biz sóz etip otyrǵan akademııa sol murany jınaqtap, keıingi urpaqqa jetkizýi tıis, – dedi.
Ádebıet akademııasy týraly aıtylar pikir men oǵan artylǵan úmit mol. Ár jazýshy búgingi batyl bastamany qazaq ádebıetiniń qazirgi máselelerin sheship, tynysyn keńeıtetin úlken mektepke aınalady dep senedi. Endeshe memlekettik qoldaý jastardyń qaýyrsyn oıyna qanat bitiredi, otandyq týyndylar jańa deńgeıge kóteriledi dep senemiz.
Injý ASQARBEK
