Botaǵaı kesenesi – Aqmola oblysy Qorǵaljyn aýdanynyń ortalyǵynan shyǵysqa qaraı Nura ózeniniń sol qaptalynda eki shaqyrym qashyqta ornalasqan. Nysan alǵash ret qazaq dalasyn kókteı sholǵan reseılik elshi-barlaýshylar F.Skıbın jáne M.Troshınniń belgileýimen, 1694 jyly ımperııalyq kartaǵa syzbasy alynǵan. 20 paraqtan turatyn osy qujatta Botaǵaı kesenesi (Bytyǵaı, Tataǵaı) «Qazaq ordasy» deıtin ataýmen tańbalanyp, oǵan «HI-HII ǵasyrlarǵa tán sáýlet eskertkishi» degen jobalaý anyqtamasy berilgen. Rasynda bul kesene elimizdegi ortaǵasyrlyq jalǵyz jádiger.
Odan keıin HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq dalasyn otarlaý maqsatynda qurylǵan «Orenbýrgskaıa pogranıchnaıa komıssııa» deıtin mekeme qyzmetkeri topograf Ivan Shangın 1816 jyly joǵarydaǵy kesenege zertteý jumysyn júrgizip, syzba jobasyn jasasa, orys barlaýshysy Demıdovtiń 1825 jyly «Sibir shekara shebin qazaq dalasyna qaraı ilgeriletý» týraly I Aleksandr patshaǵa joldaǵan jazbasynda, Qorǵaljyn óńiri jaıly keshendi túrde geografııalyq sıpattamalar keltirip, bul jerde kóne qala qırandylary da kóp ekenin eskerip, «qazaqtar qańǵyp júrgen kóshpendiler emes» degen tujyrym jasaıdy.
HIH ǵasyrdyń basynda orys ofıseri Karl Mıllerdiń tapsyrmasy boıynsha kesenege at basyn burǵan geograf maman Petr Rychkov nysannyń tolyq nobaıyn qaǵazǵa túsirgen eken, biraq bul syzba bizge jetken joq. Ony tarıhshy Tatıshevtiń eńbegi arqyly bilemiz. Odan soń 1830 jyly polkovnık Bronavskııdiń arnaıy tapsyrmasymen ınjener Sotnık Shahmatov kelip, nysanǵa kezekti zertteý júrgizip, uzyndyǵyn, bıiktigin, qabyrǵasynyń qalyńdyǵyn birin qaldyrmaı jazyp-syzyp hatqa túsirip, bul jumysyn 1841 jyly jaryqqa shyǵarǵan.
Bulardan basqa «Botaǵaı» kesenesin kózimen kórip zerttegen I.Shangın jáne Sibir áskerı okrýginiń tilmashy Nazarov deıtin adam. Nazarovtyń óziniń joljazbasynda: «Tashkentke bara jatqan jolda «Botaǵaı» kesenesin kórdim» deıdi.
Al Keńes Odaǵy tusynda qazaq ǵalymy, akademık Álkeı Marǵulan 1973 jyly arnaıy arheologııalyq top quryp, nysanǵa keshendi zertteý júrgizgen. Nátıjesinde, jádigerge «elimizdegi sáýlet-qurylys óneriniń kórnekti úlgisi» degen baǵa berilip, bul nysan kóshpeli qazaq ordasyna tán mura ekeni naqtylanǵan.
Daıyndaǵan Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
