Kenııa fenomeniniń jylnamasy áriden bastaý alady. Afrıkany «qara marjandary» sanalǵan el dúbirli dodaǵa 1956 jyldan beri qatysyp keledi. Á degennen kenııalyqtardyń Olımpıadada joly bola qoıǵan joq. Baıraqty básekeniń júldesin jeńip alý úshin 8 jyl kútýge týra keldi. Tokıo Olımpıadasynda (1964 jyl) Ýılson Kıprýgýt 800 metrge júgirýden máre syzyǵyn úshinshi bolyp kesip, qola medal oljalady. Aıtpaqshy, Kıprýgýttyń júgirýge jattyǵýy da erekshe. Ol túıequspen birge júgirip, árdaıym ózin shyńdap otyrǵan eken.
Izashar júırik Kıprýgýttyń baǵyndyrǵan bıigi Kenııa jelaıaqtarynyń tomaǵasyn sypyrdy. Meksıka Olımpıadasynda (1968 jyl) jelaıaq kúmispen kúptelgen-di. Al onyń áriptesteri 3 márte máre syzyǵyn birinshi bolyp kesti. Budan bólek, kenııalyq jelaıaqtar 3 kúmis jáne 2 qola júlde oljalady. Kıprýgýt bastaǵan jelaıaqtardyń sol jetistigin jerlesteri áli kúnge ańyz etip aıtady. Soltústik Amerıkadan qorjyny qampaıyp oralǵan Kenııa saıypqyrandary jarty ǵasyrdan asa ýaqytta Olımpıadanyń tup-týra 100 medalin jeńip alǵan eken. Sonyń 7-eýi boksshylarǵa tıesili bolsa, tórtjyldyq dodanyń 93 júldesin el qorjynyna Kenııa jelaıaqtary salǵan. Sonyń 31-i altyn, 38-i kúmis, 31-i qola medal.
Kenııalyqtar úshin Kıpchoge Keınonyń orny dara. Eki márte Olımp shyńyn baǵyndyrǵan, el ánuranyn tuńǵysh ret baıraqty básekede shyrqatqan jelaıaqtyń el tarıhyndaǵy úlesi eren. Keıno Mehıko Olımpıadasynda (1968 jyl) 1500 metrge júgirýden aldyna jan salǵan joq. Ol 5000 metrlik saıysqa da qatysyp, jeńis tuǵyrynyń ekinshi satysyna shyqty. Mıýnhende (1972 jyl) ótken dúbirli dodada jelaıaq 3000 metrge kedergimen júgirýge qatysyp, márege qara úzip keldi. Degenmen, 1500 metrge júgirýde synǵa túsken ol Mehıkodaǵy jetistigin qaıtalaýǵa sál jetpeı qalyp, kúmis júldeni mise tutty. Keıno 1999 jyldan beri Ulttyq Olımpıada komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarady. Ol basshylyq etkeli beri kenııalyq sportshylar Olımpıadadaǵy medal sanyn 53-ke, al álem chempıonattarynda jeńip alǵan júlde qoryn 94-ke ulǵaıtty.
Olımpııa oıyndarynda Kenııa júırikteriniń jetistikteri adam tańǵalarlyqtaı. Máselen, Barselonada (1992 jyl) ótken tórtjyldyqtyń dúbirli dodasynda úsh birdeı kenııalyq jelaıaq jeńis tuǵyryna qatar kóterildi. 3000 metrge kedergilermen júgirýde olarǵa teń keler eshkim bolǵan joq. Afıny Olımpıadasynda (2004) kenııalyq jelaıaqtar sol jetistigin taǵy qaıtalady. Ezekıel Kemboı 3000 metrlik saıysta máre syzyǵyn birinshi bolyp kesse, taǵy bir júırik Brımın Kıprýto kúmiske qol jetkizdi. Úshinshi kenııalyq sportshy Pol Koech qola medaldi qanjyǵasyna baılady. Brımın araǵa tórt jyl salyp, Beıjińde (2008 jyl) top jarsa, Kemboı orda buzar shaǵynda London Olımpıadasynyń (2012 jyl) jeńimpazy atandy.
Rıo Olımpıadasy kenııalyq júırikterdiń jasyndaı jarqyldaǵan baıraqty básekesine aınaldy. Atalǵan dodada el qorjyny 6 altyn, 6 kúmis, 1 qola júldege ulǵaıdy. Orda buzar shaǵynda Elıýd Kıpchoge marafonǵa júgirýden aldyna jan salǵan joq. Rıoǵa deıin Elıýd eki Olımpıadaǵa qatysyp, kúmis jáne qola medal ıelengen bolatyn. Kıpchogeniń izin ala 800 metrge júgirýden Devıd Rýdısha ekinshi márte Olımp shyńyn baǵyndyrdy. Brazılııada Vıvıan Cherýıottyń da baǵy jandy. Londonda kúmis pen qolany mise tutqan Cherýıot Rıoda ańsaǵan altynyna qol jetkizdi.
Kenııalyq atletterdiń baǵyndyrǵan biregeı belesteri álem chempıonatynda da jetip-artylady. Atalǵan eldiń jelaıaqtary 5 márte jeńis tuǵyryna qatar kóterildi. Úsh shaqyrymǵa kedergilermen júgirýden 1997, 2007 jáne 2015 jyldary ótken álem chempıonattarynda kenııalyq jigitter eshkimge des bermeı, búkil medaldi ózderi ıelendi. 2015 jylǵy Beıjińde ótken týrnırde tipti márege tórtinshi bolyp kelgen de sol eldiń óreni edi.
Aıtpaqshy, Qytaı astanasyndaǵy básekede Kenııa 7 altyn, 6 kúmis, 3 qola júlde jeńip alyp, jalpy esepte tuńǵysh ret top bastady. Jigitterden qalyspaıtyn Kenııa boıjetkenderi 2011 jyly 10 000 metrge júgirý jáne marafon saıystarynda oq boıy ozyp kelip, eki jarysta 6 medal oljalady.
Álem birinshilikterinde altyn alý Kenııa jelaıaqtary úshin túk emes. Tipti, altyn medaldi qos-qostap ustap qaıtatyndar kóp. Máselen, Asbel Kıprop, Mozes Kıptanýı, Ýılson Kıpketer úsh ret álem shyńyn baǵyndyrsa, Vıvıan Cherýıot pen Ezekıl Kemboı 4 dúrkin álem chempıony atanǵan. Jalpy Kenııa jeńil atletıkadan álem chempıonatyna 1987 jyldan beri qatysyp, 140 medal (55 altyn, 48 kúmis, 37 qola) jeńip aldy. Jeńil atletıka boıynsha jalpy esepte Kenııa qazir 2-orynda tur.
Álem birinshilikterinen bólek dóńgelengen dúnıeniń ár túkpirinde marafon týrnırleri ótip turatyny belgili. Atalǵan báıgede de Kenııa júırikteri shashasyna shań jýytpaıdy. Álemdik marafon dep atalatyn alty básekede Kenııa jelaıaqtarynyń jetken jetistigi ushan-teńiz. 1988 jyldan beri uıymdastyrylyp kele jatqan Boston marafonynda atalǵan eldiń jelaıaqtary 32 márte jeńis tuǵyrynyń bıiginen kórindi. Chıkago men Nıý-Iork qalalaryndaǵy marafonda da olardyń mereıi ústem boldy. Alǵashqy báıgede kenııalyqtar 21 ret altyn medal jeńip alsa, Nıý-Iorkte 20 márte jeńis toıyn toılady. Berlın marafony da kenııalyqtardyń oza shabatyn dodasynyń biri. Atalǵan jarysta jelmen jarysqan Kenııa júırikteri 19 ret máre syzyǵyn birinshi bolyp kesti.
2013 jylǵy jarysta qaıtalanbas biregeı oqıǵa boldy. Erler arasyndaǵy básekede márege alǵash bolyp jetken 5 sportshynyń bári Kenııa oǵlandary edi. Áıelder arasyndaǵy marafonda da shyǵys afrıkalyqtardyń aıy ońynan týyp, altyn men qola medaldi qanjyǵasyna baılady. Turmysy tómen, halqynyń sany kóp Kenııa osylaısha jelmen jarysqan jelaıaqtarynyń arqasynda ataǵy kúlli álemge taralyp, dańqy asyp tur.
Halqynyń sany kóp demekshi, Kenııa jelaıaqtarynyń ózindik qupııasy bar. Eldegi jeńimpaz jelaıaqtardyń basym bóligi eldegi bir taıpanyń ǵana urpaǵy ekenin bilesiz be? Dál osy suraqty Anglııanyń beldi bilim ordasy Lıds ýnıversıtetinde oqyp júrgende Kenııadan shyqqan Nıkson esimdi grýppalasym qoıǵan edi. Kózimdegi tańdanysty baıqap, jaýap bere qoımasymdy túsingen ol shashasyna shań juqtyrmaıtyn kil jelaıaqtardy tárbıeleıtin jelaıaq taıpa týraly áńgimelep berdi.
Aýzymen qus tistegen júırikterdiń kóp shyǵýyna baılanysty Kalenjın taıpasyn bylaıǵy jurt «jelaıaqtar taıpasy» dep atap ketken. The Atlantic basylymynyń málimetine súıensek, Kenııa chempıondarynyń tórtten úshi sany 4,5 mıllıonǵa jýyq Kalenjın taıpasynyń oǵlandary eken. Joǵaryda aıtylǵan Kıpchoge Keıno sekildi qaharmandar da osy taıpanyń urpaǵy sanalady.
Qashyqtyqqa jarysýdan aldyna qara salmaǵan kenııalyqtar fenomeni ǵylymı zertteý «obektisine» de aınalyp úlgergeli qa-shan. Keıbir ǵalymdar júıriktiń sebebin tamaqtanýdan izdese, kelesisi bıologııalyq jaratylysyna kóńil bólgen. Máselen, 2000 jyly Danııadaǵy Sport ǵylymy ınstıtýtynyń ǵalymdary uzaq ýaqyt Kalenjın taıpasynyń ókilderin baqylap, olarda ottegige qanyq qyzyl qan túıirshikteri mol ekenin ańǵarǵan. Taǵy bir zertteýdiń qorytyndysy júıriktikti turǵyndardyń aıaqtary qusqa uqsas bolýymen baılanystyrady. Amerıkalyq NPR onlaın basylymy taratqan aqparat boıynsha, kalenjındikterdiń jelaıaqtyǵyna taıpadaǵy adam denesine jasalatyn ǵuryptar áser etýi yqtımal.
Ǵalymdar ózderiniń túrli boljamdaryn usynyp, Kalenjın qupııasyn ashýǵa áli talpynyp keledi. Áıtse de, The Atlantic gazetiniń pikiri áldeqaıda qulaqqa qonymdy. Kalenjın taıpasynyń qupııasy týabitti talant pen jankeshti jattyǵýdyń arqasy ekeni anyq.
О́ıtkeni Kenııada jelaıaqtardy ázirleıtin mektepterde tamasha jaǵdaı jasalǵan. Júgirýge qajetti qural-jabdyqtar, densaýlyqty baqylaıtyn qurylǵylar – saqadaı saı. Mektepterdiń túgelge jýyǵy kásibı bapkerlermen qamtylǵan. Ara-tura Vıvıan Cherýıot sekildi álem jáne Olımpıada chempıondary Kenııa órenderine bar bilgenin úıretip, tájirıbesimen bólisedi.
Osy oraıda, Devıd Rýdıshanyń áreketi kópke úlgi bolarlyq. Ol kil júırikterdi baptaıtyn Iten qalasyndaǵy Sant-Patrık mektebiniń shákirtterimen birge jattyǵyp, jeńil atletıkanyń qyr-syryn úıretedi. Elestetip kórińizshi. Mektepten syrtqa shyqqan shákirt aýlada tal egip júrgen úsh dúrkin álem chempıony, Olımpıadanyń kúmis jáne qola júldegeri Ýılson Kıpketerdi kóredi. Al Barselona Olımpıadasynyń (1992 jyl) chempıony Mate Bırır men kúmis júldegeri Rıchard Chelımo mektep zalynda demalyp otyrady. Bul Sant-Patrık mektebindegi shynaıy jaǵdaı. Osydan keıin Kenııa órenderi jelmen jarysyp júıtkimeı qaıtsin.
Tórtkúl dúnıeni moıyndatqan talanttardy kórip ósken órender solarǵa qarap boı túzeıtini anyq. Qalaı desek te, Kenııa jelaıaqtarynyń jetistigi alash balasyna da úlgi bolarlyqtaı.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
