Turqy esik pen tórdeı, shoqtyǵy bıik qula aıǵyr úı jyqqandaı alapat ekpinmen omyraýlaı soqqan. Ol azdaı at ústindegi kókparshyny saq etkizip tistep aldy. Bul bolsa taqymyndaǵy salmaǵy alpys kıloǵa taıaý serkeden aıyrylyp qaldy. Áýeli et qyzýmen baıqamaǵan, keıin qarasa kıimi dal-dul, qoltyqtan tómen qabara qaraýytyp qantalap ketken eken. Onyń ústine qabyrǵasy da synypty.
Vıktor endi kókparǵa qatyspaıtyn shyǵar desti jurt. Aıdyń-kúnniń amanynda aıǵyrdyń aýzynda shaınalyp mertikken soń beti qaıtar dep boljaǵan. Alaıda kelesi kókpar oıynynda Qazaqstannyń eki márte chempıony, sport sheberi Vıktor Tımofeev astyndaǵy júırigin oınaqtatyp taǵy shyqty. Sóıtse, kókpar oıynynyń er-azamattyń jan dúnıesin baýrap alatyn, ózine ǵashyq etetin ǵalamat kúshi bar eken ǵoı.
Mundaı sezim el rýhanı jańǵyrǵaly, ótkenniń ónegeli murasyn tiriltkeli talaı balanyń kókireginde júr. Átteń sony qolamtanyń shoǵyndaı úrlep, lapyldata jandyryp jiberý jaǵy kem.
– О́zim on jasymnan beri at ústindemin, – deıdi kókparshylar komandasynyń kapıtany Ashat Buhpabaev, – mynaý irgedegi Jaltyrkól aýylynda týyp-óstim. Er toqymdy jastanyp, ákemmen birge mal baqtym. At jalynda ósken soń halqymyzben ǵasyrlar boıy birge jasasyp kele jatqan ónerin jalǵaǵyń keledi. Qazirgi kúni qala balasymen qatar aýyl balasy da áljýazdanyp ketti, qaýqary kem, qaıraty az degen pikir aıtylyp jatady ǵoı. Olaı emes, bilekti, júrekti balalar órtenge ósken shópteı qaýlap jetilip keledi. Tek solardy ulttyq úrdisimizge birtaban jaqyndatyp, halqymyzdyń qasıetin boıyna sińirý kemshin. Áıtpese, tárbıeniń tetigi ózimizdiń ulttyq qazynamyzda jatyr emes pe? Máselen, kókpar oıyny.
Jas býynda ynta-yqylas bar eken delik, endigi keregi kókparǵa minetin at. Kez kelgen qylquıryqtyń kádege jaraı bermeıtindigi belgili. Beli bekem, sıraǵy jýan sińirli, úrkip-jasqanýdy bilmeıtin jylqy balasy kerek. Bul dodaǵa túskende. Opyr-topyr bolyp jatqan dodashylardy qaqyrata jaryp shyqqan komandalasynyń taqymyndaǵy serkeni dopsha qaǵyp alyp, atqan oqtaı zyrqyraı shabatyny da qajet. Biraq sonyń bári tabyla qoıar ma?
– Kókparshy balalardyń taqymyna tatıtyn at tabý qıyn. Tabylǵan atty jas balasha mápelep, jyl boıy baǵýyń kerek. Shyǵyny jemshóbin qosa eseptegende, aıyna shamamen qyryq myń teńgeniń kóleminde. At tabyldy delik, endigi keregi kókparshynyń yńǵaıly, berik kıimi. Máselen, saptama etik. Onyń qonyshynda qorǵanys qursaýy bolýy mindetti. Áıtpese, es ketip, jan shyǵatyn jantalasta janamalaı soqqan kókpar aty sıraǵyńdy kúlparsha etip syndyryp ketpeı me? Kókpardyń et toqymy da ózgeshe bitimdi – at ábzeli. Erdiń qasynda tórt saýsaǵyń syıatyn, qarsylasyńmen taqymdasa tartysqan kezde demeý, tireý etetin saǵasy bolady. Bizdiń ólkede mundaı er-toqymdar joq. Jaıdaǵy jaramsyz. Tirese tartysqanda at artyna op-ońaı opyrylyp túsesiń. Al kókparshynyń erin ońtústikten aldyramyz, – deıdi komanda kapıtany. – Osynyń bárin kókparǵa degen qumarlyq jeńedi. О́zge qamqorlyq bolmaǵan soń ózimiz talpynyp, birdi birge qurap saıysqa qatysyp júrmiz.
Aıtpaqshy saıys demekshi, kókparshy balalardyń taǵy bir aıtqan tilegi bar. Ol jarysqa jıi qatynasý. О́zara qanshama jattyqqanymen, shyn sheberlik shynaıy jarysta shyńdalmaq. Al jarysqa barý úshin de astyndaǵy attaryn tasý, as-sýy, jolaqysy degendeı qanshama shyǵyn. Bul shyǵyndy komanda kapıtany Ashat Buhpabaev pen ulttyq ónerdiń janashyrlary, jergilikti jigitter Qaırat Alypqashov, Asylhan Ábdildın, Qydyrhan Ahmetbekov tárizdi azamattar kóterip alady eken.
– Bizge qaraǵanda ońtústik óńirde kókpardyń qatty damýynyń bir sebebi, ol jaqta salym jıi ótkiziledi, – deıdi Ashat Buhpabaev. – Bizdiń óńirde sırek. Sırek bolǵan soń da nasıhaty kem. Jıi bolsa ár aýyl-aımaqtyń kókireginde oty bar jastary kórip, osy bir aqsúıek ónerge qumartar edi. Biz keı-keıde sırek ótkiziletin oıynnyń ózine qarajatymyz jetispegendikten qatysa almaı qalyp jatamyz. Al qatysqan jerimizde júldesiz qaıtqan emespiz. Memleketten fýtbol, hokkeı oıyndaryna qyrýar qarjy bólinedi ǵoı. Kókparǵa nege bólmeske?
Shynynda da, Ashat Buhpabaev basshylyq jasaıtyn kókparshylar komandasy 2017 jyly oblystyq jarysta top jarǵan. Talaı márte mereıleri ústem bolǵan kil marqasqalar. Olardyń qatarynan Qazaqstan Respýblıkasynyń sport sheberleri Ádil men Aqylbek Amangeldınderdi, sport sheberi Vıktor Tımofeevti ataı ketýge bolady. San saıysta kózge túsken Vıktordy Soltústik Qazaqstanǵa qolqalap shaqyryp júr eken. Komanda kapıtany bolashaǵyna sara jol ashylǵaly turǵan sátte baǵyn baılamaıyn degen bolar, ruqsat etipti. О́zderine kerek bolsa da. О́zderi qurǵan otaýdyń bir ýyǵyn bosatyp alaıyn dep tursa da. On segizge jańa tolǵan talapty da talantty kókparshynyń dodadaǵy dýly sáti jańa bastalyp keledi emes pe?
Kókparshylardyń aıtýyna qaraǵanda, ulttyq ónerdi ulyqtaý jaǵy syn kótermeıdi. О́zderiniń usynystary da bar. Máselen, aýdandyq sport bólimine tym quryǵanda bir shtat bólinip, jalǵyz kókpar ǵana emes, Alashqa tán bar sportty damytýǵa yqpal etilse. Áıtpese, óz ónerimiz ógeı bolatyndaı zaman emes qoı.
Kókjaldyqqa baýlıtyn, ult ulandarynyń kósegesin kógertetin kókpar ónerin damytýǵa kóńil bólinse. Kóńilmen qosa azyn-aýlaq qarajat ta. Sonda kenjelep qalǵan bul óner sóz joq damıtyn edi.
– Kókpar attary bizdiń óńirdegi jylqynyń ishinen tabyla ma? – dep suradyq ulttyq oıynnyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken janashyrynan.
– Árıne, – deıdi komanda kapıtany. – Qazir el ishinde jylqy basy kóbeıip keledi. Júzden júırik, myńnan tulpar shyqpaı ma?
– Qazaqy jylqynyń ishinen de tabylyp qala ma? Qazir keıbireýler «qazaqy jylqy soǵymǵa ǵana jaraıdy» dep júr ǵoı.
– Júırik nege shyqpasyn? Qazir qazaqy jylqynyń baǵy janyp keledi ǵoı.
Kókparǵa jan bitirsek, jylqynyń ǵana emes, jigittiń de baǵy janar edi.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy,
Arshaly aýdany
