Mádenıet kóshindegi baýyrlastyq

Juma, 30 qarasha 2012 7:45

Taǵdyrlas Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy qarym-qatynas jyldan-jylǵa nyǵaıa túsýde. Jazdyń tamyljyǵan kúnderinde Astanada Ázerbaıjannyń mádenıet kúnderi ótse, jaqynda qazaqstandyqtar Bakýge baryp qaıtty. Biz osy oqıǵanyń bel ortasynda bolǵan Túrki Akademııasynyń birinshi vıse-prezıdenti, fılosofııa doktory, akademık  Dosmuhamet Nur-Ahmetke jolyǵyp, áńgimelesken edik.

Juma, 30 qarasha 2012 7:45

Taǵdyrlas Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy qarym-qatynas jyldan-jylǵa nyǵaıa túsýde. Jazdyń tamyljyǵan kúnderinde Astanada Ázerbaıjannyń mádenıet kúnderi ótse, jaqynda qazaqstandyqtar Bakýge baryp qaıtty. Biz osy oqıǵanyń bel ortasynda bolǵan Túrki Akademııasynyń birinshi vıse-prezıdenti, fılosofııa doktory, akademık  Dosmuhamet Nur-Ahmetke jolyǵyp, áńgimelesken edik.

– Aǵa, ádette, shet memleketterde elimizdiń mádenıet kún­deriuıymdastyrylǵanda kó­bine delegasııa quramyna óner adamdary, BAQókilderi tartylyp jatýshy edi. Bul joly Túrki akademııasynyń ókilderide qatysqan eken. Siz­der Bakýge qandaı maqsatpen bardyńyzdar, ázerbaıjan hal­qyna ne usyndyńyzdar?

– Eger mádenıettiń túp-ta­myryna úńiletin bolsaq, onyń keń aýqymdy uǵym ekenin ańǵa­ramyz. О́ner, til, aýyzsha, jazbasha rýhanı dúnıelerdiń bári má­denıet uǵymyna kiredi. Ǵylym da mádenıettiń bir bólegi bolyp tabylady. Demek, Jalpytúr­ki­lik ıntegrasııa úderisi beleń alǵan shaqta osyndaı sharaǵa ǵalymdardyń da shaqyrylýy oryndy ǵoı deımin. Qazaqstan men Ázerbaıjan bir-birine tek jaqyn kórshi, dos qana emes, baýyrlas elder. Biz de óz keze­gi­mizde akademııanyń istegen iste­rin, ol jaqtaǵy ǵalymdarmen qarym-qatynasymyzdy, kezdes­ken kezdesýlerdi bárin-bárin júıelep, hattap alyp bardyq.

– Naqty aıtqanda?

– Ústimizdegi jyldyń qyr­kú­ıek aıynda túrki tildes memle­ket­terdiń ekinshi sammıti Bishkek qalasynda ótkenin bilesizder. Sol sammıtte «Túrki akademııasy halyqaralyq uıym bop qu­ry­lsyn» degen sheshim shyqqan bolatyn. Oǵan túrki tildes el­derdiń prezıdentteri qol qoı­ǵan. Biz Bakýge aldymen sol sheshimdi oryndaý úshin bardyq.

– Bakýde ótken Qazaqstan­nyń mádenıet kúnderi nesimen erekshelendi depoılaısyz? Ba­kýdiń halqy qazaqstan­dyq­tardy qalaı qabyldady?

– Táýelsizdik alǵaly, qudaıǵa shúkir, álemniń qaı túkpirinde, qaı elinde bolsa da óz elimizdiń mádenıet kúnderin ótkizip, qazaq degen halyqtyń ónerin, salt-dástúrin nasıhattap jatyrmyz ǵoı. Jáne onyń bári bir deń­geı­de ótpeıtini taǵy belgili. Mysaly, Qazaqstan týraly málimeti az Gollandııa, Belgııa sııaqty elderge biz mádenıet kúnderin ótkizý arqyly óz qundylyq­ta­rymyzdy tanyta alamyz. Al Ázerbaıjanda mádenıet kúnderi qazaq halqynyń qundylyqtaryn tanytý, tanystyrý maqsatynda ótpeıtini taǵy belgili. Nege deseńiz, ázerbaıjan halqy bizdiń mádenıetimizge etene jaqyn ári bizdiń mádenıetimizben tanys halyq. Túrkitaný ǵylymy boıynsha qazaqtar qypshaqtildi, ázer­baıjandar oǵyztildi bolyp jikteledi. Alaıda, qazaqtyń qu­ra­mynda da ejelgi oǵyz rýlary bar desek, ázerbaıjan baýyr­lar­dyń qanynda da qypshaq qany týlap jatyr. Sondyqtan mádenı kúnder eki halyqty tonnyń ishki baýyndaı jaqyndatyp ári ba­ýyrmaldyq sıpatta ótti. Bul jerde biz eki eldiń Mádenıet mınıstrleriniń arasyndaǵy tek resmı emes, azamattyq turǵy­da­ǵy qarym-qatynastyń jaqsy ekenin kórdik. Ol da áser etetini aqıqat. Bir sózben aıtqanda, bul mádenı kúnder esten ketpesteı áserli, tartymdy jaǵdaıda ótti.

Mádenı is-sharalar bastalmaı turyp Ázerbaıjan Jazýshylar odaǵynda boldyq. Odaq­tyń tóraǵasy Anar Rzaevpen biz­diń Mádenıet mınıstrimiz Darhan Myńbaıdyń arasynda res­mılikten tys, aǵaly-inili adamdardaı emen-jarqyn suhbat ótti. TÚRKSOI osydan bir jyl buryn «Túrki áleminiń jyl adamy» degen ataqqa Anar myrzany usynǵan eken. Al ony marapattaý rásimi jýyrda ǵana Astanada uıymdastyryldy. Anar myrza Astanaǵa bizdiń delegasııamen birge keldi.

– Joǵaryda bir sózińizde ázerbaıjan halqy bizdiń má­de­nıetimizge etenejaqyn dep aıtyp qaldyńyz. Sony tara­tyń­qyrap baıandaı ketseńiz. Ázerbaıjan halqynyń tili men dinin aıtpaǵanda, salt-dástúrinde, ádet-ǵurpynda biz­ge qandaı uqsastyqtar bar?

– Tarıhqa júginsek, oǵyzdar­dyń alǵashqy otany Jetisý bolǵandyǵyna aıǵaqtar bar. VIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap qarluq taıpalarynyń kúsheıýine baılanysty oǵyzdar Syrdarııanyń orta jáne tómengi boıyna aýa bastaǵan. Al HI ǵasyrdyń ekinshi jartysynda kúsheıgen qypshaqtar oǵyzdardy Syrdarııadan, Araldan birjola yǵystyrdy deýge bolady. Olar­dyń bir bóligi Eýropanyń shy­ǵysyna, kishi Azııaǵa bet túzese, keıbir bólikteri Qarahan áýle­tiniń qol astynda qalyp, biraz bóligi Horasan seljuq­ta­rynyń qol astyna kirse, qal­ǵandary qypshaqtarmen sińisip ketti. Oǵyz taıpalary dep otyrǵa­ny­myz qazaq, qyrǵyz, tatar, bash­qurt, ázerbaıjan, túrikpen, óz­bek, qaraqalpaq halyqtaryn tú­zýge atsalysqan túrkiler edi. Osy aıtylǵandardyń bultart­pas aıǵaǵy retinde ázerbaıjan­dar oǵyzdyń belgili tarıhı tul­ǵasy Qorqytty erekshe pir tutady, qadirleıdi. Al qazaqtar onyń beıitin Syrdyń boıynda dep uıǵaryp, sáýlettik eskert­kish te ornatty. Jáne búgingi qobyz aspabynyń avtory Qor­qyt ekenine de senimdi. Jýyrda Ázerbaıjanǵa jıi baratyn Túr­ki akademııasynyń vıse-prezı­denti Asqar Omarov qobyzdyń túpki tegi bolatyndaı aspapqa jolyǵypty. Ázerbaıjandar ony qobyztektes kıamancha aspa­bynyń arǵy tegi deıdi eken. Biraq shanaqqa qoıdyń qarny kerilgen aspap qazaqy qobyzǵa barynsha jýyq kórinedi. Qalaı bolǵanda da qos halyqtyń bi­rin­de joqty ekinshisinen tabatyndaı tarıhı aralastyqtyń tyǵyz ekendigi aıdan anyq.

Sol sııaqty, ázerbaıjandar­dyń «aıran» dep atalatyn sýsyny bizdiń shalabymyzǵa uqsas. Olardyń da tusaýkeser sııaqty rásim jasap, apyl-tapyl basqan balany «táı-táı» sózderin qaı­talaı otyryp jeteleıtini bar. Bul ǵuryp pen «táı-táı» sózi túrki halyqtarynda tek qazaq pen ázerbaıjanda saqtalǵany túrki ǵalymdarynyń nazaryn erekshe aýdaryp otyr. Qazaq aýdanynda toqylatyn kilemderge qazaqtyń qoshqar múıiz oıýy tán ekeni de etnograftardy tań qal­dyratyn jaǵdaı dep esepteımiz. Aıta berse, baýyrlastyqtyń ny­shandary kóp. Olardyń saz aspabyna qosylyp aıtatyn jyr­lary qazaqtyń termesinen aýmaıdy. Buǵan qazaqtyń terme­siniń otany Syr boıy, termeniń atalary Syrdyń súleıleri eke­nin eskersek, taǵy da oǵyzdyq ortaq taǵdyrymyz qylań berip tur.

– Sizdiń osy aıtyp otyr­ǵan áńgimelerińiz Jalpy­túr­ki­lik ıntegrasııanyńqarqyndy júrip jatqanyn kórsetedi ǵoı.

– Jalpytúrkilik ıntegrasııa osydan úsh jyl buryn Nahchyvanda ótken Túrkitektes elder­diń basshylarynyń IH sammıti kezinde jańa kezeńge ótti. Sam­mıttiń qorytyndylary boıynsha Qazaqstan, Ázerbaıjan, Qyr­­ǵyzstan men Túrkııanyń prezı­dent­teri Nahchyvan Deklarasııasy men kelisimine qol qoıdy. Kelisim boıynsha Túrkitektes elderdiń yntymaqtastyq keńe­sin qurý qolǵa alyndy. Bul bas­tamalar Qazaqstan basshylyǵy tarapynan jasalǵanymen, ony júzege asyrýǵa Ázer­baıjan ja­ǵy meılinshe qoldaý kórsetkeni belgili. Nátı­jesinde Túrki keńe­si qurylyp, onyń tuńǵysh bas­shylyǵy tizgi­nin qolǵa alǵan elimiz bul organdy jalpytúr­kilik kirigý úderi­sin úılestiretin tetikke aınal­dyrýǵa umtyldy desek, atalmysh Keńes qazirde Bakýde or­na­lasqan Assambleıa ju­mysyn, Túrkııadaǵy Aqsaqal­dar keńesin, Ýnıversıtetter oda­ǵy men TÚRKSOI uıymda­rynyń qyz­met­terin úılestirýde. Kelesi jyl­dan bastap halyq­aralyq már­tebemen jumys is­teı­tin Túr­ki akademııasy men Túr­ki máde­nıeti men murasy qo­rynyń ju­mystary da osy Túrki keńesiniń qaraýynda bolmaq. Bul endi jal­pytúrkilik ıntegrasııa bary­syn­daǵy resmı málimetter.

Osy turǵydan alǵanda qazaq eliniń Bakýde ótken mádenı kún­­­deri osy úderistiń bir bólshegi sııaqty áser qaldyrdy. О́ıtkeni, olar bul mádenı kúnderdiń bir ret qana ótip, odan keıin toqtap qalýyn qalamaıdy, kerisinshe, osyndaı sharalardyń kóptep ótkizilýine múddeli. Buny biz ázerbaıjan halqynyń shynaıy yqylas-nıetinen baıqadyq. Jal­py alǵanda, men osy Jal­py­túrkilik ıntegrasııany álem­degi eń bir shynaıy, tabıǵı ıntegrasııa dep túsinem, solaı baǵalaımyn. Munda tarıhı tamyry bir, dini bir, tili uqsas halyqtar bir odaq aıasynda jınalýda. Olardy qarjylyq nemese saıası-áskerı múddelestik bi­rik­tirip turǵan joq.

– Bakýde ótken mádenı kún­­der aıasynda bizdiń elimizden qandaıónerpazdar bardy? Olar ázerbaıjan halqynyń jú­re­gi­ne qalaı joltapty? Osy týraly qysqasha aıtyp ótseńiz.

– О́nerpazdardyń ishinde bizdiń zamandasymyz, KSRO-nyń eń sońǵy halyq ártisi dep aıtýǵa bolatyn Álibek Dinishevtiń bol­ǵanyn ózimiz maqtan tuttyq. Ol Músilim Magomaevtyń ázerbaı­jandar súıip tyńdaıtyn birne­she ánderin oryndady. Mádenı kúnder aıasynda elimizdiń «Gúl­der» ansambli óner kórsetti. Bul jolǵy bir erekshelik retinde, Mádenıet mınıstrligi uıymdas­tyrǵan «El ishi – óner kenishi» jobasy boıynsha júzden júı­rik, myńnan tulpar shyqqan, eli­mizdiń túkpir-túkpirinen jınal­ǵan birneshe talantty ul-qyz­dar­dyń Bakýde óner kórsetip, ázerbaıjandardyń súıispen­shi­li­gine bólengenin aıtýǵa bolady. Ázerbaıjandar óte sezimtal ke­ledi eken. Jaqsy óner kórsetken ártister men bıshilerimizdiń esh­qaısysy da qoshemetten qur qal­ǵan joq. Árıne, elde júrgende ónerpazdarymyzdy jetkilikti baǵalamaı jatatynymyz bar ǵoı. Al syrtqa shyqqanda qazaq­tyń rýhyn, minezin, dilin tanytatyndaı dárejede óner kórse­tetin ónerpazdarǵa kádimgideı ishiń jylıdy eken. Bul turǵyda biz ózimizdiń ónerpazdarǵa rıza boldyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıgúl SEIILOVA,

«Egemen Qazaqstan».