Dástúrli qazaq medısınasy degen ataýdan nege úrkemiz?
Beısenbi, 29 qarasha 2012 7:40
Jýyrda bir jıynǵa qatysyp, sonda dárigerler týraly aıtylǵan myna bir oıdy kókeıge túıip ketip edik. «Bul – árbir qarapaıym adam óz aýrýynyń anyqtamasyn da, emin de ınternetten izdep taba alatyn zaman. Sondyqtan dáriger bolýdyń jaýapkershiligi burynǵydan da kúsheıdi». Oǵan qazirgi tańda elimizdiń qaıbir qalasynda da jekemenshik emdeý mekemeleri sanynyń artyp kele jatqanyn qossańyz, rasynda halyqtyń qalaı emdelemin dese de tańdaý quqy bar ekenin baıqaısyz.
Beısenbi, 29 qarasha 2012 7:40
Jýyrda bir jıynǵa qatysyp, sonda dárigerler týraly aıtylǵan myna bir oıdy kókeıge túıip ketip edik. «Bul – árbir qarapaıym adam óz aýrýynyń anyqtamasyn da, emin de ınternetten izdep taba alatyn zaman. Sondyqtan dáriger bolýdyń jaýapkershiligi burynǵydan da kúsheıdi». Oǵan qazirgi tańda elimizdiń qaıbir qalasynda da jekemenshik emdeý mekemeleri sanynyń artyp kele jatqanyn qossańyz, rasynda halyqtyń qalaı emdelemin dese de tańdaý quqy bar ekenin baıqaısyz. Biz sondaı jekemenshik emdeý mekemeleriniń biri – elordadaǵy «Qazaq shıpagerleriniń ǵylymı-zertteý, oqytý jáne emdeý ortalyǵy: «Nur» shıpajaı qoǵamdyq birlestiginiń» jaýapty dárigeri Amantaı Ábıdenulymen áńgimelesken bolatynbyz.
– Amantaı aǵa, elordadaǵy «Nur» shıpajaıyn da, Qytaıdan kelgen qandastar ashqan basqa ortalyqtar týraly da estýimiz bar. Sizderdiń emdeý ádisterińiz jergilikti jurtqa tańsyq qoı, sol úshin aldymen shıpajaılaryńyz nesimen erekshe, qandaı ádis-tásilderdi qoldanasyzdar degen turǵyda saýal qoıǵym kelip otyr.
– Shıpajaı ashylǵaly eki jyl boldy. Bizde ýkol, sıstema, ota degen uǵymdar atymen joq. Naýqasqa tabletka dárilerdi de bermeımiz. Qazirgi eń birinshi qoldanyp jatqan emimiz – bulaý. Qazynyń maıyna deneni orap tastap, osy arqyly naýqastyń denesindegi sýyqty shyǵaramyz. Ýqalaý (massaj) arqyly da túrli aýrýlarǵa em jasaımyz. El arasynda «altyn ıne» atalǵan ınelerdi de qoldanamyz. Bul sozylmaly aýrýlardyń kóbine kómektesedi. Demikpe, asqazan aýrýlary, jartylaı saldaný, júıke júıesine qatysty syrqattar, julyn qysylýy sııaqty aýrýlarǵa osy ıne kómektesedi. Sondaı-aq, qarapaıym shammen jylý ótkizý arqyly emdeımiz. Dástúrli medısınada muny fızıoemdeý dep ataıdy. Negizi bul ádisterdiń barlyǵy bir-birimen jalǵasty túrde iske asyp jatady. Kez kelgen syrqat bizdiń ortalyqta on-on eki kún jatyp keshendi túrde em qabyldaıdy.
– «Altyn ıne» saldyryp, sol arqyly qulan-taza aıyǵyp ketken birneshe adamdy bilýshi edik. Nege «altyn ıne» dep atalady? Ol ınelerdiń adam aǵzasyna qaýipsizdigi qanshalyqty?
– Qazirgi tańda tek altynnan jasalǵan ınelerdi kezdestirý qıyn. Sondaı-aq, altynnyń paıyzy joǵary ıneler de sırek qoldanylady. Qoldanystaǵy ınelerdiń kópshiliginde shamaly ǵana mólsherde altynnyń, qalǵan 70-80 paıyzynda kúmistiń, mystyń, bolattyń qospalary bar. Qytaı tarıhynyń ejelgi patshalyq dáýirinde osy ıneler tek altynnan jasalǵan eken. «Altyn ıne» ataýy sodan qalǵan. Inemen emdeý Tıbetten, ıaǵnı Gımalaı halyqtarynan kelgenimen, Qytaı qolǵa alyp, arnaıy ǵylymı akademııalar ashyp, damytyp, óziniń tól medısınasy sııaqty týma tásili etip aldy.
Qaýipsizdigine keler bolsaq, bul ınelerden eshqandaı da aǵzanyń zııan shekpeıtini baıaǵyda dáleldengen. Qytaılar tipti esh jeri aýyrmasa da jumysqa yntasyn, ómirge qushtarlyǵyn oıatý úshin jylyna bir ret ıne saldyryp turady.
Jalpy, ınemen emdelýdiń nátıjesi baıaý bolýy múmkin. Biraq, óte jaqsy nátıje beredi. Shyǵysta tunyq tájirıbe negizinde dáleldenip, emniń qaınar kózi retinde saqtalǵan 700-ge jýyq em núktesi bar. Bul núktelerdi qan júıesiniń syrtyndaǵy merıdıandar arqyly izdep taýyp, ınelerdi dál osy núktelerge salý kerek.
– Sonda sizder Shyǵys medısınasy men qazaqtyń dástúrli em-domyn qatar qoldanatyn boldyńyzdar ǵoı.
– Elordadan osyndaı ortalyq ashýdaǵy negizgi maqsatymyz – eń aldymen qazaqtyń dástúrli em-domyn qazirgi zamanmen ushtastyryp, emdeý tájirıbemizde qoldaný edi. Qazir sony jasap ta jatyrmyz. Endi arasynda Shyǵystyń osy ınemen emdeý tásilin de qoldanyp turamyz. Qytaıdaǵy qazaq medısınasyn osynda jańǵyrtý týraly usynysty aıtyp, ortalyqtyń ashylýy úshin eńbek sińirgen bizdiń basshymyz Erlan Mamythanuly degen azamat.
– Ol jaqta qazaq medısınasy degen uǵym bar ma?
– Aspan asty elinde qytaı, tıbet, mońǵol, uıǵyr medısınasy degen medısına túrleri damyǵan. Sonyń ishinde qazaq medısınasy uǵymynyń da shoqtyǵy bıik dep uıalmaı aıtýǵa bolady. Sondaǵy Qaırat Baımolla, Músilim Súgirbaı, taǵy da basqa qazaqtyń zııaly dárigerleri el ishindegi synyqshy, emshi, otashy, táýipterdiń em-domdaryn, eń bastysy, qazaq shıpagerleriniń atasy – О́teıboıdaq Tileýqabylulynyń eńbegin nysanaǵa alyp, 18 tom kitap jazyp shyqqan. Bul ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń orta sheni. Sodan alǵash ret Qytaıda qazaq medısınasynyń abyroıyn kóterip, qazaqtyń óz emdeý ádis-tásilderiniń de eshbir ulttan kem bolmaǵandyǵyn dáleldeý úshin 1985 jyly tuńǵysh yntaly top quryldy. Olar Altaı qalasynan qazaq aýrýhanasynyń ashylýyna yqpal etti. Mine, odan beri de otyz jyldaı ýaqyt ótip ketti. Irgetasy bekem qalanǵan, muraty bıik sol aýrýhana áli de múltiksiz jumys jasap jatyr. Oǵan qosa Úrimjidegi medısına ýnıversıtetinde arnaıy bir fakýltettiń qazaq medısına fakýlteti atalatynyn da aıta ketkim keledi. Altaıdaǵy medısına kolledjinde de qazaq medısınasy mamandyǵyna arnaıy mamandar daıarlaıdy. Biz elordada ortalyq ashpaq nıette bolǵanymyzda eń aldymen Altaı qalasyndaǵy qazaq aýrýhanasynyń úlgisi este boldy. Osyndaı emdeý ornyna aınaldyra alsaq qoı dep nıettendik. «Musylmandyq áste-áste» demekshi, ol josparymyz da kele-kele iske asyp qalar.
– Sizder osy ortalyqty asharda naqty kedergiler bolǵan joq pa? О́ıtkeni, ózińiz bilesiz, bizde qazirgi dástúrli medısınamen qazaq medısınasy emes, halyqtyq medısına ataýy qatar atalady.
– Bizge quzyrly oryndardan naqty kedergiler bolǵan joq. Ádilet mınıstrligi tirkedi. Qazir ortalyǵymyzda 7-8 dáriger, eki medbıke jumys istep jatyr. Osyndaǵy bir halal keshenniń 3-shi qabatynda otyrmyz. Aıtaıyn degenim, keshenniń ıesi Jansaıa Danııarqyzy degen kisi de bizdiń isimizdi qoldap, barynsha kómektesýde. Áıtse de mol qarajat bolmaǵandyqtan, birden Altaıdaǵy úlken aýrýhananyń úlgisin jasaý qıyn. Odan keıin ózińiz joǵaryda aıtqandaı, eldiń sanasyna halyqtyq medısına degen uǵym ábden qalyptasyp qalǵandyqtan, qazaq medısınasy degenge qarsy adamdar da boı kórsetip jatady. Olar eger qazaq medısınasy aıtyla bastasa, Qazaqstandaǵy basqa da etnostar óz medısınalaryn dáripteı bastaıdy degendi alǵa tartady. Biz olarǵa mundaǵy negizgi halyqtyń qazaq ulty ekenin, onyń óz medısınasy bar ekenin, ásirese, dárilik shóptermen emdeýde oq boıy ozyq turǵanyn, buǵan О́teıboıdaqtyń «Shıpagerlik baıany» anyq dálel bolatynyn aıtyp túsindire almaı jatamyz. Tipti Qytaıda qazaq medısınasy damyp kele jatqanda, qazaqtyń óz elinde nege jeke dara damymaýy tıis dep tańyrqaıtynymyz bar.
– Siz Altaıdaǵy aýrýhana týraly aıttyńyz. О́zderińizdiń sol mekememen baılanystaryńyz bar ma?
– Iá. Jýyrda bizdiń basshymyz sol aýrýhanaǵa baryp, kelisim-shart jasasyp qaıtty. Sonyń negizinde olar bizge álgi 18 tom kitapty kırıllısaǵa aýdaryp, jetkizip beretin boldy. Oǵan qosa onda qoldanyp jatqan emdeý ádisterin bizdiń mamandardyń paıdalanýyna ruqsat berdi.
– Osy oraıda ózińiz týraly da aıta ketseńiz.
– Arǵy jaqtan atamekenge oralǵanyma 18 jyl boldy. Mamandyǵym súıek aýrýlarynyń dárigeri. 1978-1984 jyldar aralyǵynda Úrimjidegi medısına ınstıtýtynda emdeý mamandyǵy boıynsha bilim aldym. On jyl Úrimjide, bir jyl Beıjińde jumys istedim. Qazaqstanǵa kelgen soń Almatydaǵy Dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń ordınatýrasynda oqydym. Qazir «Nur» shıpajaı qoǵamdyq birlestiginde moıyn omyrtqa, súıekke qatysty kez kelgen aýrýlardy emdeýde jaýapty dárigermin.
– Áńgimeńizge rahmet. Isterińiz jemisti bolsyn.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
