Depýtat sheteldegi arhıvterdiń eń mańyzdy bóligi ornalasqan elder men basty nazar aýdar aýdarylý kerek máselelerdi atap ótti.
«Sheteldegi arhıvterdi Qazaqstanǵa ákelýdiń qamyn jasaýda basty nazarda ustaıtyn eldiń biri — Qytaı. Jazba tarıhynyń uzaqtyǵymen jáne saqtalǵan qyrýar tarıhı arhıvterdiń moldyǵymen erekshelenetin Qytaı elinde Saqtardan, Ǵundardan, Úısinderden qalǵan muralar, qazaq ultyna qatysty derekter óte mol.
Atap aıtqanda, Pekındegi gýgún murajaıynda, sıan, Ishki Mońǵolda (Ordos, Hýt-Hot), Shınjııańda (Turfan, Úrimji, Altaı, Ile) qazaqqa jáne qazaq ultyn quraıtyn etnostarǵa qatysty qanshama derekter jatyr. Qytaıdy aıtsaq, kóbimizdiń kóz aldymyzǵa tarıhı jazbalar elesteıdi. Alaıda, Qytaıdaǵy jartas sýretterindegi, máńgitastardaǵy, kóne eskertkish, kóne qorymdardaǵy qazaqqa jáne qazaq ultyn quraıtyn etnostarǵa qatysty zerttelmeı jatqan taqyryptar az emes. Úısin qabirleriniń deni jáne eń úlkenderi Shınjııańdaǵy Ile óńirinde jatyr» - dedi ol.
Sonymen qatar kóne zamanda jaýqazyndarymyzǵa arqaý bolǵan ıdeıanyń astaryna tereńinen úńilý kerektigin alǵa tartty.
«Imperator Tań taı-szýn eskertkishiniń janyndaǵy Túrkilerge qatysty músin, balbaltastarǵa biz áli tolyq nazar aýdarǵanymyz joq. Besinshi ǵasyrda ǵundar qurǵan memleket — Shııa patshalyǵyna qatysty derekterdi zerttep, olar ne úshin Chańán (chanan) qalasyn Astana jasady, ne úshin Chańánda jylqynyń músinin ornatady? «Attyń ǵundy tarpýy» degen músinge arqaý bolǵan ıdeıanyń tarıhı astary ne? – degen máselelerge ulttyq tarıhymyz turǵysynan tolyq úńile almadyq.
XVIII-XIX ǵasyrdaǵy Sın patshalyǵynyń muraǵattaryndaǵy qazaq tarıhyna qatysty jazba derekter óte mol. Tek Qytaıdaǵy birinshi tarıhı muraǵatynda saqtalǵan qazaq tarıhyna qatysty qujattardyń jalpy sany 7000 – nan asady. Qazirge deıin sonyń 3/1 ǵana jaryq kórdi deýge bolady.
Sın dınastııasy kezindegi arhıvterdiń kóbi aldymen mánjýr tilinde jazylyp, keıin Qytaı tiline aýdarylǵan. Qytaıdaǵy arhıvterdi aqtarýda tek Qytaı tilin bilý azdyq etedi. Kerisinshe Qytaı tilin, kóne Qytaı jazýyn jetik bilýimen qatar, mánjýr tilin biletin maman aýadaı qajet. Jańa qytaı jazýymen aýdarylǵan arhıvterdi Qytaı óz múdesine beıimdep aýdaryp jiberedi. Sondyqtan túp nusqany qaraý kerek».
Sóz sońynda depýtat Qytaıdaǵy tarıhı derekterdi suryptaýda 5 naqty máseleni kóterdi.
«Birinshiden, Qazaqstandaǵy jáne Qytaıdaǵy tarıhtan habary bar, qytaı, mánjýr tilderin jetik biletin mamandardy uıymdastyryp, olardyń Qazaqstan tarıhshylarymen tize qosa jumys jasaýyna múmkindik berý kerek. Bulardyń arasynda til mamandary, mádenıet zertteýshileri, arheologtar bolsa, tipti quba qup.
Ekinshiden, Qazaqstanǵa Qytaı arhıvterindegi derekterdiń ishinarasy orysshadan aýdaryp alý jolymen jetti. Alaıda, Reseı zertteýshileri Qytaı arhıvterindegi qazaq rý, taıpalarynyń atyn óz bilgenderinshe oqyp, óz tiliniń fonetıkalyq zańdylyqtaryna beıimdep jazdy. Ony keıin qazaq tiline aýdarǵanda, kóbiniń óńi ózgerip, ataýlar ár túrli alynyp ketti. Mine osy qatelikterdi túzetý jáne ejelgi etnostardyń atyn, kisi esimderin durys alý úshin tarıhı jazbalardaǵy ıeroglıfti erte zamandaǵy fonetıkasyna qaıtaryp, qazaq tiline qaıta aýdarýdy oılastyrǵan jón. Aýdarý barysynda qazaq tiliniń fonetıkalyq ózgeristerin eskerýdi de nazardan qaǵys qaldyrmaǵan durys.
Úshinshiden, «Qytaı tarıhnamalaryndaǵy qazaqqa qatysty derekter», «26 tarıh» - sııaqty Qytaı qazaqtary aýdarǵan nemese Qazaqstanda aýdarylyp, aınalymǵa túsken derekter Qytaı tarıhnamalaryndaǵy derekterdiń azǵantaı bóligi ǵana. Al beıresmı tarıhnamalardaǵy, ordanyń qupııa shejirelerindegi derekter tipten kóp. Olar boıamasyzdyǵymen, shynaılyǵymen qundy. Sonymen qatar, bul jazbalarda tilimizge qatysty derekter de az emes.
Tórtinshiden, Qytaıdaǵy jazba derekterge ǵana súıenip qalmaı, kóne qorymdarǵa, qabirlerge, máńgi tastarǵa, tarıhı eskertishterge, tipti jer attaryna deıin zertteý júrgizip, olardyń jazbasha deregin, fotosýret, beınebaıanyn birge jınaqtaý kerek. Bul Jerde úkimet aralyq kelisim jasap, Qytaı-Qazaqstan arheologtary birlesken ǵylymı zertteý ekspedısııasy uıymdastyrylsa jáne Úısin qabirleri sııaqty tarıhı oryndarǵa arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizse, nur ústine - nur bolar edi.
Besinshiden, Qytaıdaǵy arhıvterge, tarıhı jádigerlerge úńilgende kóne dáýirge baılanysty derekterdi shıánnán (sıan), al orta ǵasyrdan bergi derekterdi Pekınnen izdegen durys. Turfan, Dýnhýan óńirlerindegi myń úılerden Ulybrıtanııaǵa áketilgen tarıhı muralardy da Qytaı tarıhyndaǵy derekterdiń bir bóligi retinde zertteýdi de qarastyrý kerek» - dedi ol.
