Jeke ǵarysh aılaǵy
Aıdy zertteý boıynsha 2019 jylǵa kóptegen shara josparlanǵan. Zertteýmen aınalysatyndardyń qatarynda Qytaı, Úndistan jáne Izraıl bar. Tipti, olardyń biri mejeli orynǵa jetip qoıǵan.
3 qańtarda Chang’e-4 qytaılyq zertteý platformasy Yutu-2 lýnohodymen birge Aıdyń arǵy betine qonyp, tarıhı oqıǵa jasady.
Endi olardyń aldynda mynadaı mindetter tur: jerdi sýretke túsirý, topyraqty zertteý, radıoastronomııalyq baqylaý júrgizýdiń perspektıvalaryn baǵalaý, sondaı-aq munda álsiz tartylys jaǵdaıynda jerden ákelingen tuıyq ekojúıeniń damýyn qadaǵalaý.
Demek, bizdi bul mıssııanyń barysy men onyń nátıjesi týraly kóptegen qyzyqty jańalyq kútip tur, olardyń árqaısysy «alǵash ret Aıdyń arǵy betinen» degen belgimen erekshelenetin bolady.
Bir tańqalarlyǵy , Qytaı munymen toqtap qalmaıdy. Jeltoqsan aıynda Chang'e-5 jańa stansasy Aıǵa baǵyttalatyn bolady, onyń maqsaty — topyraq pen mıneraldardyń úlgilerin jınap, Jerge jiberý. Bul, árıne, tarıhtaǵy alǵashqy oqıǵa emes, biraq mundaı sharalar ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ortasynan beri ótkizilgen joq.
Úndisterdiń aǵymdaǵy onjyldyqtyń basynan bastap Chandrayaan-2 planetaaralyq stansasyn iske qosýǵa arnalǵan jospary da kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. Mıssııa sheńberinde olar aıǵa orbıtalyq jáne qoný modýlderin, lýnohod jetkizýdi josparlaıdy. Joba iske asyrylǵanda, Úndistannyń ǵarysh apparaty Jerdiń tabıǵı serigine jeńil qonatyn tórtinshi el bolady.
Alaıda, Úndistan bul jetistikke jetýde Izraılge jol bermek. Spaceil jergilikti startapy ázirlegen Beresheet qoný apparaty aqpan aıynda iske qosylýy tıis. Aıdyń magnıt órisin zertteýden basqa onyń mindetteri tizimine Izraıl jalaýyn ornatý kiredi.
О́tken jyly NASA birneshe ǵarysh apparattaryn iske qosty, endi olardyń zertteý nátıjelerin kútip otyr.
Shyǵys Jerge jaqyn aspan denesin zertteýge daıyndalyp jatsa, eýropalyqtar Kún júıesiniń aınalasyn zerttep kórmek. Qazan-qarasha aılarynda ESA ekzoplanetti zertteýge arnalǵan jańa Cheops ǵarysh teleskopyn iske qosady. Astronomdar Cheops-ty «óz álemi bar» Juldyzdarǵa baǵyttaıtyn bolady, al teleskoptan alynǵan derekter ǵalymdarǵa olardyń quramy týraly naqty qorytyndy jasaýǵa múmkindik beredi.
Marstyń qyr-syryn ashýǵa daıyn InSight zertteý stansasy jáne Parker Solar Probe zondy aǵymdaǵy jyly Kúnge josparly túrde eki márte jaqyndaýdy kózdegen.
Aıtpaqshy, oǵan NASA-nyń ózi de jaqyndaýdy josparlaǵan. Amerıkalyq ǵarysh agenttigi HǴS-ǵa óz ǵaryshkerlerin jetkizý quqyǵyn alýǵa jaqyn qaldy, osyǵan deıin munymen tek «Roskosmos» aınalysqan.
Negizinen, bul saladaǵy barlyq múmkindikter SpaceX-te bolyp shyqty. Aqpan aıynda Ilon Masktiń kompanııasy Crew Dragon ǵarysh kemesin ushýǵa jiberedi. Ol Halyqaralyq ǵarysh stansasyna jetip, onda birneshe apta ótkizip, Jerge oralý kerek.
Boeing-tiń osyǵan uqsas jobalary bar, biraq qarsylastarynan sál artta qalyp keledi. Onyń CST-100 Starliner ǵarysh kemesi naýryz aıynda ekıpajsyz jáne tamyzda ekıpajben ushýy tıis.
Negizi, SpaceX-te HǴS-qa saıahat jasaýdan da basqa josparlar bar. Osy jyly olar asa aýyr Falcon Heavy zymyran-tasyǵyshyn ushyryp, sondaı-aq bolashaqta adamdy Marsqa jetkizýge tıis ǵarysh kemesi-Starship prototıpin alǵash ret ushyrýdy belgilegen. Starship-ti synaqtan ótkizý kóktemde bastalady.
Júrgizýshisiz taksı nemese ushatyn avtokólik?
Jańa jyl derbes avtomobılderdi damytýda mańyzdy kezeń bolmaq. О́tken jyldyń sońynda álemdegi alǵashqy júrgizýshisiz taksıdiń kommersııalyq qyzmetin iske qosqan Waymo kompanııasy osy jolda úlken qadam jasady. Ony buǵan deıin jabyq testileý baǵdarlamasyna qatysqan, Fınıks (Arızona) mańynda turatyn júzdegen adam paıdalana alady, al kólikte keleńsiz jaǵdaılar týa qalǵan jaǵdaıda olardy basqarýǵa daıyn júrgizýshiler otyrady. Aıta ketetin jaıt, Waymo avtomobılderi test-alańdarda emes, trafıgi naqty kóshelerde, salondaǵy jolaýshylarmen ózdiginen qozǵalady. Qalaı degenmen de, bul – búgingi kúni tehnologııa úshin úlken serpilis. Tehnologııanyń qateligi bireýdiń densaýlyǵy nemese ómirine qater tóndirýi múmkin, sondyqtan Waymo ázirshe asyǵystyq tanytpaı otyr.
2019 jyly General Motors júrgizýshisiz taksıdiń qyzmetin iske qosýdy josparlap otyr. Ol San-Fransıskoda iske qosylýy múmkin, biraq Waymo-men salystyrǵanda aýqymy jaǵynan kishirek.
Naryqta osy baǵytta jumys istep júrgen Ford jáne Uber sııaqty basqa da iri oıynshylar bar, árıne. Alaıda, aǵymdaǵy jyly olardan tek synaq barysy týraly jańalyqtardy kútýge bolady. Ford ázirge servısti iske qosýǵa asyǵar emes, ol bul jumysty 2021 jyly júzege asyrmaq nıette. Al ekinshi kompanııa aldyńǵy jylǵy bolǵan apattan keıin sál eseńgirep, ázirge tek testen ótkizýge daıyndalýda.
Volkswagen bolsa, osy jyly Intel-men birlesip Izraılde avtonomdy taksı qyzmetin qurýdy josparlap otyr. Alaıda bul jobanyń bastamasy ǵana, ony iske asyrý kelesi onjyldyqtyń enshisinde.
Qazirgi oqıtyn jańalyǵyńyz sizge fantastıka bolyp kórinýi múmkin, biraq ushatyn avtokólikter 2019 jyly shyn máninde paıda bolady. Mundaı múmkindikti amerıkalyq Terrafugia kompanııasy ýáde etip otyr. Ol ushatyn mashınalardy ázirleý jumystarymen aınalysady, nátıjesinde ol jerde ǵana emes, aýa arqyly da qozǵala alatyn, jınalmaly qanattary bar ushaqqa uqsas Transition kólik quralyn jasap shyǵarǵan. Onyń ústine, bul kompanııanyń quqyǵyn Jol qozǵalysynyń qaýipsizdigi ulttyq basqarmasy (NHTSA) men AQSh-tyń Federaldyq azamattyq avıasııa basqarmasy (FAA) rastaǵan.
Aǵymdaǵy onjyldyqtyń basynan beri Terrafugia Transition-niń naryqqa shyǵýyn birneshe ret keıinge qaldyrdy, biraq qazir ony Zhejiang Geely Holding Group qytaı kompanııasy qarjylandyrady, ıaǵnı ýádeniń oryndalýyna tolyq negiz bar degen sóz.
10 jyl ishinde Google ushqyshsyz avtokólikteri 16 mln kıllometrdi testileýden ótkizdi.
5G dáýiri
Bul jyl álemdi uıaly baılanys tehnologııasynyń besinshi kezeńi – 5G dáýirimen tanystyrady. Alaıda onyń taralý prosesi uzaqqa sozylady.
«5G-di engizý birshama ýaqytty talap etedi. Al mobıldi ınfraqurylymdy jetildirý jumystary ári qaraı jalǵasa beredi, sebebi «bar nársemen» jumys isteý emes, jańa dúnıelerdi oılap tabýymyz kerek», — dedi World Wide Technology kompanııasynyń jelilik sheshimder baǵytynyń jetekshisi Nıl Anderson.
AQSh, Eýropa jáne Qytaıdyń iri operatorlary 5G-di aǵymdaǵy jyly engizý josparyn belgilep qoıdy. Al Ýkraınaǵa bul tehnologııanyń kelýi – aldaǵy 365 kúndiktiń emes, shamamen besjyldyq máselesi.
Bir elder ınternettiń jyldamdyǵyn arttyrýmen álek bolyp jatsa, al bireýleri oǵan jalpy qol jetkizýdiń amaldaryn jasap baǵýda. Web Foundation uıymynyń málimdeýinshe, álemdegi 3,8 mlrd adam ınternetke qol jetkize almaı otyr. Bıyl osy máseleni sheshý jolynda birneshe jobalar iske asyrylady. Osy maqsatta Kenııada Loon sharlary ushyrylady. Bul – Waymo sııaqty Google-diń jobalarynyń biri. Ol ınternet taratýǵa arnalǵan sharlardy jasap shyǵarýmen aınalysady jáne jaqynda Kenııada alǵashqy kommersııalyq jobasyn iske asyrmaq. Eger bári oıdaǵydaı bolsa, Loon afrıkalyq elderdiń ortalyq bóligin Internetpen qamtamasyz etedi.
Jalpy, álemdi ınternetpen qamtamasyz etýge tek Google ǵana emes, SpaceX te nıetti. Biraq Ilon Masktiń kompanııasy tek bir aýdannyń ǵana máselesin emes, keń aýqymdy qamtýdy josparlaýda. SpaceX kompanııasy Starlink jobasy aıasynda Jerdi jahandyq ınternetpen qamtamasyz etýdi jer serikter jelisimen júze asyrmaq. Qazirgi ýaqytta SpaceX synaqtan ótkizýge eki jerserikti iske qosqan. Degenmen jaqyn arada Starlink-ten budan da iri jobalar týraly jaqsy jańalyqtar estýimiz ábden múmkin.
Qarlyǵash QURAMYS,
«Egemen Qazaqstan»
