Nashaqorlyq pen maskúnemdik – qoǵamǵa tóngen qaýip

Sársenbi, 21 qarasha 2012 7:14

Qazirgi tańda nashaqorlyq pen maskúnemdik tórtkúl dúnıede jahandyq qater bolyp, búgingi kúnniń bas aýrýyna aınalyp otyr. Elimizdegi iri megapolıs bolyp sanalatyn Almaty qalasyndaǵy búgingi ahýal alańdatarlyq jaǵdaıda degenimizben, ótken jylmen salystyrǵanda, esirtki tutynýshylar sany 14,2, maskúnemdikpen esepke turǵandar sany 2,8 paıyzǵa tómendegen. Esirtkiniń adam densaýlyǵy men ómirine zııandyǵy, ony emdeý jáne de ózge saýaldarǵa jaýap alý úshin Almaty qalalyq dárigerlik áleýmettik-saýyqtyrý narkologııalyq ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary, joǵary sanattaǵy dáriger Indıra KEŃESBEKOVAǴA jolyǵyp, suhbattasqan edik.

Sársenbi, 21 qarasha 2012 7:14

Qazirgi tańda nashaqorlyq pen maskúnemdik tórtkúl dúnıede jahandyq qater bolyp, búgingi kúnniń bas aýrýyna aınalyp otyr. Elimizdegi iri megapolıs bolyp sanalatyn Almaty qalasyndaǵy búgingi ahýal alańdatarlyq jaǵdaıda degenimizben, ótken jylmen salystyrǵanda, esirtki tutynýshylar sany 14,2, maskúnemdikpen esepke turǵandar sany 2,8 paıyzǵa tómendegen. Esirtkiniń adam densaýlyǵy men ómirine zııandyǵy, ony emdeý jáne de ózge saýaldarǵa jaýap alý úshin Almaty qalalyq dárigerlik áleýmettik-saýyqtyrý narkologııalyq ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary, joǵary sanattaǵy dáriger Indıra KEŃESBEKOVAǴA jolyǵyp, suhbattasqan edik.

– Indıra Qurbanbek­qyzy, áńgimemizdiqalamyzda qansha adam narkologııalyqesepte turady, olardyń qan­shasyjasóspirimder, qan­shasy áıelder degensaýaldan bastasaq.

– Búginde nashaqorlyq pen maskúnemdik qoǵamdaǵy eń kúr­deli máseleniń birine aınalyp otyr. Ásirese, keıbir jastar men jasóspirimderimizdiń ýa­qyt­sha «tańǵajaıyp ómir» syılar esalańdyq jaǵdaıdyń quly bolyp júrgen jaıy bar. Mine, bizder osy ótkir de kúrdeli máselemen kúndelikti betpe-bet kezdesip otyramyz. Ras, salys­tyrmaly túrde al­saq, bizdiń ortalyqta tirkeýde turatyn naý­qastar sany byl­tyrǵy jyldyń osy merzimine qaraǵanda 14,2 paıyzǵa tómen­dep otyr. Má­selen, nashaqor­lyqpen tirkeýde turatyn naý­qas sany byltyrǵy jyldyń birinshi jartysynda 52 452 bolsa, 2012 jyldyń alty aıynda 50 114, olardyń ishinde áıelder 2011 jyldyń 6 aıynda 5853, aǵymdaǵy jyly 5020, jas­­óspirimder byltyrǵy alty aıda 54, bıyl 11 naýqasty qurap otyr. Bular osy dertten qaıt­sem aıyǵam dep óz erik­terimen kelip tirkelgender, al tirkeýsiz esirtkiniń arbaýyna túsip, esi­nen aıyrylyp júr­genderdiń budan da kóp bolýy múmkin.

– Al maskúnemder sany she?

– Maskúnemdikpen tirkeýde turǵandar sany bıylǵy alty aıda 2,8 paıyzǵa tómendedi. Iаǵnı, 2011 jyldyń birinshi jarty jylynda 45 955, al aǵymdaǵy jyldyń alty aıynda 44 656 adam tirkeldi. Olar­dyń ishinde áıelder sany 4412. Bul 2012 jylǵa qaraǵanda 10,3 paıyzǵa tómen.

– Ortalyqqa kelip túse­tin jáne tirkeýde turatyn naýqastardy emdeýjoldary qalaı, ortalyqtyń ju­my­syna keńinen toqtala otyr­sańyz…

– Ortalyqtyń basqa emdeý mekemelerinen aıyrmashy­ly­ǵy – emdeý tártibi úsh baǵytta júrgiziledi. Birinshisi – medı­sı­nalyq problema, ıaǵnı naý­qastardy emdeý, sa­ýyq­tyrý jáne aldyn alý, ekinshisi – áleýmettik jaǵynan qorǵaý, úshinshisi – quqyqtyq másele. Ony qalaı túsinýge bolady deısiz ǵoı. Or­talyq dáriger­leri naýqastardy emdeýmen qatar ishki ister organdarymen, oqý bólimderi­men, bas­qa da mekemelermen, qoǵamdyq uıym­darmen tyǵyz baılanysta ju­mys atqarady. Búginde aýdan­dyq, qalalyq ákimdik­terde  nasha­qorlyq já­ne esirt­ki bız­nesi­men kúres jó­ninde arnaıy komıssııa qu­rylǵan. Komıssııa­nyń tór­aǵa­sy Almaty qalasy ákiminiń orynbasary S.Seıdýmanov. Onyń mú­shelerine dá­rigerler, úkimettik emes uıym­dar, bilim berý basqarmasy, JOO, ishki ister organdary­nyń ókilderi kiredi. Qazir mun­daı komıssııa qa­lanyń árbir aýdanynda ju­mys is­teýde.

Ortalyq negizinen 360 tósekke arnalǵan. Oǵan qosa jansaqtaý bóliminde 6, ýaqyt­sha beıimdeý jáne ýytsyzdandyrý bóliminde 30 tósek bar. Shtattaǵy 663 qyzmetkerdiń 158-i dáriger bolsa, onyń 98-i narkolog-dáriger, 257-i medbıke, 154-i kishi medbıke. Or­talyqtaǵy 12 bólimshede qala turǵyndaryna óz erkimen kelip tegin emdeletin erler men áı­elderge arnalǵan bólimshe men aqyly bólimshe bar. Sondaı-aq naýqasty májbúrli túrde emdeıtin 175 tósektik bólimshe jumys isteıdi. Onyń 15 tósegi áıelderge arnalǵan. Bul jerde jatatyn naý­qas­tardy tek sot­tyń sheshimimen ishki ister organynyń qyz­metkerleri áke­ledi. Munda olar alty aıdan eki jylǵa deıin emdeledi. Bó­limshege jeke kúzet qoıylǵan.

Taǵy bir aıta keterlik jáıt, bıylǵy jyly Almaty qalalyq qorǵanys ister jó­nindegi bas­qar­masy áskerge shaqyrylýshy­lardy tekseretin dárigerlik-me­dısınalyq ko­mıs­­­sııanyń qura­myna de narkolog mamandardy tartyp otyr. Onda 8 narkolog-dáriger 6 aı boıy qorǵanys is­teri jónindegi basqarmalar ja­nyndaǵy medısınalyq komıssııa quramynda jumys isteıdi. Áskerge shaqyrylýshylar aýdan­­dyq, qalalyq áskerı me­dısı­nalyq komıssııadan ótken soń, Qarýly Kúshter qataryna attanar aldynda sońǵy ret taǵy da narkologııalyq testten ótedi. Bıylǵy jylǵy kóktemgi sha­qyrylym kezinde 39 áskerge shaqyrylýshy medısınalyq komıssııadan ótpeı, olar bizdiń ortalyqta ári qaraı tekse­rilip, emdelýge jiberilip, ba­qy­laýǵa alyndy.

Ortalyq qyzmetine 1,5 mln.-nan asa halqy bar qala úshin táýlik boıy qyzmet kórsetetin eki saraptaý ka­bıneti de kiredi. Munda ishki ister organdary, jol ınspektorlary qalada bolǵan barlyq jol kólik apa­tynyń júrgi­zýshilerin tú­geldeı saraptamadan ótkizedi.

– Indıra Qurbanbek­qy­zy, máselen, sizdiń orta­lyq­qa naýqasty alypkeldi delik, odan keıingi taǵdyry qalaı jalǵasady?

– Emdeýdiń tártibi birneshe kezeńnen turady. Birinshisi, dári-dármekpen, ekinshi kezeń – psıhoterapııalyq em, odan ke­ıin saýyqtyrý kezeńi. Emdelip shyqqqan naýqas odan keıin ortalyq janyndaǵy ambýla­torlyq qyzmette baqylaýda bo­­lady, ıaǵnı dıspanserlik esep­­ke alynady. Onda mas­kú­nemder 3 jyl, nashaqorlar men toksıkomandar 5 jyl esepte turady. Eger osy ýaqyt merziminde remıssııa bolsa, onda baqylaýdan múldem alynyp tastalady. Árıne, osy dıspanserlik ýaqyt araly­ǵyn­da bizdiń dárigerler tek naý­qaspen ǵana emes, olardyń otbasymen de jumys jasap, aqyl-keńes beredi.

– Ortalyq tek emdeýmen ǵana emes, aýrýdyń aldyn alý sharalaryn da qaras­tyratyn shyǵar. Osy ba­ǵyt­ta qandaı naqty ju­mystar atqarylýda?

– Árıne, ortalyq qyzme­tine aldyn alý sharalary kire­tindikten, mamandarymyz ondaı jumyspen de aınalysady. Dáris oqyp, semınar, dóńgelek ústelder jáne aksııalar uıym­dastyryp, t.b. sharalar ótki­zedi. Balalar, jasóspirim­der­men jumys isteıtin narkolog-dárigerler mektep ınspektorlarymen tyǵyz qarym-qaty­nasta. Sondaı-aq, ata-analar jınalysyna qatysyp, úgit-nasıhat júrgizedi. Sonymen qatar, anonımdi túrde anketalar toltyrtyp, testten ótki­zedi. Bul shara tek mektep oqýshylary arasynda ǵana emes, JOO-da uıymdasty­ry­lady. Máselen, esirtkiniń adam ómiri men densaýlyǵyna zııan­dyǵyn, bir adasqan soń úıirine qaıta qosylyp, qatarǵa ilinip ketýdiń ońaı emestigin jas­tarǵa túsindirý maqsatynda esirtkige qarsy kúres aılyǵyn jarııaladyq. «Shyndyq jeńe­di, esirtki óltiredi» uranymen ótken aılyq Qazaqstan qala­laryn túgel qamtydy. Respýblıka saraıy aldynda uıym­dastyrylǵan «Bolashaq úshin bıle!» is-sharasy osy aılyq aıasynda ótkizildi.

– On bes jylǵa jýyq tek osy salada qyzmet istep kele jatqan kásibı maman-dáriger retinde aıtyńyzshy, osy keseldiń sebebi, túpki negizi nede dep oılaısyz?

– Men aıtar edim, bul jerdegi basty másele otbasynda. Eger ata-anasy balasyna durys tárbıe berýmen qatar, ózderi de úlgi bolyp, urpa­ǵynyń bolashaǵyna nemketti qaramaı, qashanda baqylaýda ustap, ata-analyq meıirimin tógip otyrsa, bala teris jolǵa túspeıdi. Árıne, qaı ata-ana balasyn temeki tartýǵa, ishim­dikke, nashaqorlyqqa úıretedi deısiz. Olardyń bári qyzyǵý­shylyqtan, tek «bir ret tartyp kórsem, bir ret iship kórsem» degen áýestenýshilikten bastalady. Temeki de nıkotınge táýeldiliktiń bir túrine jatady. Búginde emhanada temekige táýeldilikke ambýlatorlyq em júrgiziledi. Balanyń júrgen ortasyna, jora-joldastaryna da kóp baılanysty. Taǵy bir sebep – jastardyń jumys istemeı, bos sandalyp júrýi. Al esirtkini bir-eki tartyp, bir-eki ret ıne salǵan soń qalaı táýeldi bolǵanyn ózderi de bilmeı qalady. Sosyn ne isteıdi? Esirtki satyp alý úshin kez kelgen qylmysqa barady. Al ata-ana baıǵus ony is nasyrǵa shaýyp, asqynǵan jaǵdaıda óte kesh biledi. Eger der kezinde, aýrý asqynbaǵan kezde ákelip jatqyzsa, onda em de tıimdi bolar edi.

– Mundaı jaǵdaıǵa kó­bine qandaı jastar urynýda?

– Buryndary mundaı jaǵ­daılar kóbinese ata-anasy to­lyq emes otbasylarynda jıi kezdesetin. Solaı desek te, qazir qorqynyshtysy, tárbıe­li, zııaly otbasylarynyń balalary da osy jolǵa túsýde. Qazir jasqa da qaramaıdy, 15-40 jasqa deıingiler kelip jatyr. Jıi keletinder 18-35 jas­taǵylar. Ortalyqta na­sha­qor, maskúnemdermen qosa, sozylmaly asqynǵan naýqas­tar­dy emdeıtin 40 tósektik soma­tı­kalyq bólimshe jumys isteıdi.

– Osy kúrdeli máselemen kúndelikti betpe-bet kelip otyrǵanda qandaı problemalar aldyńyzdan jıi shyǵyp jatady?

– Problema deısiz be? Jas­tar arasynda nashaqorlyqty anyqtaý testi búginde tek erik­ti ári anonımdi túrde júr­giziledi. Kezinde burynǵy qala ákimi V.Hrapýnov mundaı tes­tileý tek adamnyń óz erkimen ǵana júrgi­zilsin degen qaýly shyǵarǵan-dy. Sol qaýly áli de kúshinde. Oılańyzshy, kim óz erkimen kelip nasha­qorlyqtan test ótki­zedi deısiz. Eger jastar shoǵyr­lanǵan mekemelerde, JOO, bilim berý salasynda mundaı testi jappaı min­det­tep ótki­ze­tin bol­saq, onda aýrý­­dyń aldyn alyp, erte anyq­­tap, der kezinde emdeýge qol jetkizer edik. Qazir bizder ne isteımiz? Tek qana baryp dáris oqımyz. Kóp bolsa, bir­di-ekili jeke menshik oqý oryndary bizderge tekst ótki­zýge kelisim berer. Sondyqtan osy máseleni tek qana dári­gerler emes, JOO-lar oryndary óz taraptarynan bastama etip kóterip, bizben belsendi túrde jumys jasap otyrsa, bul aýrýdy joıyp tastamasaq ta, azaıtýǵa múmkindik týar edi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».