Bir jylda 108 myń adam ajyrasqan

«Neke jáne otbasy» týraly zańnyń 2-baby bylaı bastalady: «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy, ana, áke jáne ba­la memlekettiń qorǵaýynda bo­lady». Shynynda solaı ma? Qo­ǵamdyq damý mınıstrligi Jastar jáne otbasy isteri komıtetiniń sarapshysy Ińkár Ǵıbadatqyzy «Otbasy máselelerin memle­kettik turǵyda qarap, ony she­shý­diń joldaryn júıeli jolǵa qoıyp otyrýdy óz minde­tine alǵan mekeme buǵan deıin bolmady», deıdi. Onyń aıtýynsha, atalǵan komıtetti qurý – elimizdegi otbasylardyń memleket qorǵaýynda ekenin aıǵaqtaıtyn naqty qadam.  

Byltyr shildede qurylǵan komıtet birshama jumys atqa­rypty. Sonyń bir parasy – otba­sylardyń shańyraǵy ortasyna túsýine túrtki bolǵan faktilerdi aıqyndaý. Bul úshin vedomstvo túrli áleýmettik sa­ýaldama júrgizgen. Sarapshynyń sózin­she, otbasynyń jaı-kúıin obek­tıvti jáne sýbek­tıvti, ıaǵ­nı syrttaı ári ishteı ba­ǵa­laýǵa bolady eken. Bul má­se­­le­niń mánisi odan da tereń­de ekenin kórsetedi, óıt­keni jo­ǵaryda keltirgen kór-
­setkishke ilikpegenimen, irge­si ishteı sógilgen otbasylar qan­shama? Áleýmettik saýalda­ma qorytyndysy boıynsha jas otbasylardyń 71 paıyzy tur­ǵyn úı, al 60 paıyzy qar­jy­lyq jaǵdaıdan qınalady. Mi­ne, sha­ńyraqtaǵy shattyqtyń buzy­lýyna basty sebep. Alaıda olar muny nekelesýdiń aldynda da bildi ǵoı, erli-zaıyptylardyń bir kese qara sý men jarty nan­­dy bólip jegeni jónindegi áńgi­meleri ásheıin qurǵaq sóz bo­lyp qalǵany ma? Sóıtsek, taǵy bir túıt­kil bar eken, jo­ǵarydaǵy eki máse­leniń aldyn alý úshin otaǵasy da, otanasy da jumysta, tipti bir-birine jy­lý bólýge múmkin­dikteri joq. Muny da saýal­dama nátıjesi kór­setip otyr, jas juptardyń 30 paıyzdan as­tamy otbasyna laıyqty kóńil bólýge ýaqyt jet­peıtinin atap ótken. 

Ajyrasý ońaı ma?

AHAJ-dyń tirkeýine kóńi­limiz toq, biraq sottyń otbasyna ja­ny ashı ma? Aıyrylysýdyń az-aq aldynda turǵan erli-zaıypty qaıta qol ustasýǵa qan­shalyqty qaýqarly? Tıisti orynǵa habar­lastyq. Joǵarǵy sot­tyń bas­tamasymen Astana qa­­la­synyń Almaty aýdandyq so­tynda «Ot­­basylyq sot» qanat­qaqty jobasy 2018 jyldyń qyrkúıek aıy­nan jumysyn bas­tady. Atal­ǵan sotta 2 sýdıa jumys isteıdi jáne olar ajyrasý, alıment óndirý syndy tek neke-ot­basylyq isterdi qaraýǵa ma­mandandyrylǵan. «Sýdıa isti qarap qana qoımaıdy, bas­ty us­tanym retinde er­li-zaıyp­tylardy qaıta tabystyrýǵa kúsh salady. Iаǵnı, mindetti túr­de sotqa arnaıy tartylǵan psı­ho­­logtyń kómegine júginýge ke­­ńes beredi. Eń bastysy, erli-za­ıyp­tylardy tatýlastyrýmen aıaqtalǵan ister sany kún sanap artyp keledi», deıdi sot ókili.

Astana qalasy Almaty aýdan­­­­­dyq sotynyń sýdıasy Maıa Tólegenqyzy qanatqaqty joba aıasynda ajyrasýǵa qatysty 230 istiń qaralǵanyn aıtady. So­nyń 42 paıyzy turmystyq zorlyq-zombylyq sebebinen ajy­rasýǵa bel baılaǵan. Al aryz­­­­danýshylardyń 28 paıyzy se­­nimsizdik saldaryn alǵa tart­qan. 9 paıyzy is júzinde birge tur­maıtyndar, sony qujat bo­ıynsha da birjaqty etkisi kelgender. Kezinde qaǵazdaǵy neke qa­jet bolǵan nemese basqa jaqqa qo­nys aýdaryp izin sýytqandar men nekeli adamy baryn umytyp, óz jaıyna ketkender. 7 paıyzǵa jýyǵyna ishimdik pen esirtkige táýeldiliktiń kesiri tıgen. 6 pa­ıy­zy qarjylyq jaǵdaıdyń se­bebinen aıyrylysqysy kelgen. Kóbine jalaqyny, ortaq kiristi bólise almaıtyndar men nesıe alyp tólemegender. 5 paıy­zy áleý­mettik jaǵdaıdy alǵa tart­qandar, ádette turǵyn úı jaǵy­nan zardap shekkender. 3 paıyzy qumar oıyndar men býkmekerlik keńselerge kirip ketip, shyǵa almaı júrgenderden birjola basyn arashalaǵysy kelgender.

Osy ýaqytqa deıingi barlyq qaralǵan istiń 58 paıyzy ajyrasýmen aıaqtalsa, qalǵan 42 pa­­ıyzynda neke saqtalǵan. M.Tó­­­leý­hanqyzy: «Biz barlyq aryz berýshilerge ar­naıy te­gin psıhologııalyq ke­ńes alý kerektigin aıtamyz. Jo­ba aıasynda psıhologtarmen me­m­o­ran­dýmǵa otyryp, tegin qyzmet kórsetýdi qolǵa alǵanbyz. Kóbi barady, biraq bas tartatyndar da bar. Psıhologqa barǵan er­li-zaıyptylardyń 89 paıyzy ta­týlasqan», deıdi. Osy joba eli­mizdegi barlyq sot júıesine engizilse, ájeptáýir nátıjege qol jetkizemiz degen úmit bar. 

Neke buzylǵannan keıin de buzylatyn talaptar bar

Otbasy máseleleri kóbine ajyrasýmen aıaqtalyp qalmaıdy. Bul ýshyqqan jaǵdaıdy ári qa­raı jalǵaıdy. Elimizde týý kór­­setkishi tómendegen. Tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqtar, ne­ke buzylǵannan keıin bolatyn kıkiljińder men áleýmettik jaǵdaıǵa qatysty ózekti jaıttar kún tártibinen túspeı tur. Sta­tıstıkalyq málimetterge súıen­sek, 2018 jyly 41 paıyz­ neke buzylǵan. Ajyrasýdan Pav­lodar, Soltústik Qazaqstan oblystary aldyńǵy orynda, al 2009-2017 jyldardaǵy res­pýblıkalyq kórsetkish tó­men túspegen, jyl saıyn ósip otyr­ǵan. Soǵan saı 2014-2017 jyl­dardaǵy bala týý kórsetkishi tó­men­degen. 

Osyndaı nátıjelerdi anyq­taǵan Qoǵamdyq damý mı­nıstr­­ligi janyndaǵy komıtet Otba­syn damytý men qoldaýdyń 2019-2024 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy jobasyn jasady. Qujatta buzylǵan neke úle­sin 2030 jyly 25 paıyzǵa tó­men­detý josparlanǵan, sonyń ná­tıjesinde bala týý kórsetkishi jo­ǵarylaıdy dep kútilýde. Bu­dan bólek, komıtet ulttyq men­talıtetti eskere otyryp, otbasy tárbıesiniń biryńǵaı res­pýblıkalyq ádistemesi jobasyn ázirlemek.

Astana qalalyq «Qazaqstan áıelderi qaýymdastyǵy» qoǵam­dyq birlestiginiń prezıdenti G.Amanjolqyzy otbasy másele­leriniń aldyn alýǵa jáne sheshýge baǵyttalǵan zańnamalar bar ekenin, Qazaqstanda 2030 jyl­ǵa deıingi otbasylyq jáne gen­derlik saıasat tujyrymdamasy qa­byl­danǵanyn degenmen, onyń oryndalý jáne júzege asyrylý barysyndaǵy tıimdi tetikterdiń tapshylyǵy kórinip turǵanyn aıtty. «Nekeni buzý kezinde jáne odan keıin kezdesetin qıyndyqtar men keleńsizdikterdiń jyldan-jylǵa artýy – sonyń aıǵaǵy. Máselen, sot ajyrasqan jup­tyń ortaq balasyn anasynda qal­dyr­ǵanymen, ákesine kórip, kez­desip, tárbıesine aralasyp turýyna sheshim shyǵarady. Bi­raq bul oryndalmaıdy. Bú­ginde ákelerdiń 30 paıyzy anasynda qaldyrylǵan balalarymen qarym-qatynas jasaı almaǵandyqtan sotqa qaıta jú­ginýge májbúr bolǵan», deıdi ol. Osyǵan oraı qoǵamdyq uıym erli-zaıyptylar neke­sin buzý kezinde balanyń turǵy­lyq­ty jerin anyqtaý men kezdesý tártibin belgileý úshin ba­la­­lar men ata-analarǵa áleý­mettik-psıhologııalyq jáne psı­hologııalyq-pedagogıkalyq zertteýler júrgizý jónindegi ereje jobasyn daıyndap, arnaıy mamandar men sarapshylardyń talqysyna usyndy. Bul bir­qatar máseleni ońtaıly sheshýge septigin tıgizedi, dedi G.Aman­jolqyzy. 

60 myń jalǵyzilikti áke bar 

Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreligi akademııasynyń prorektory N.Razzak sot ádil sheshim shyǵarýda psıhologtardyń róli mańyzdy ekenin aıtqan. О́ıtkeni sot nekeni buzý kezinde aradaǵy balany kimde qaldyratynyn sheshý úshin psıhologtar júr­gizgen saraptama nátıjesine súıe­nedi. Al sarapshy-psıholog N.Krasnıkova atalǵan ereje jobasynyń psıhologtar úshin qajetti ádistemelik kómekshi qural bola alatynyn aıtady. Ma­man mundaı máselelerden álemdegi damyǵan elderdiń qalaı jol tapqanyn zerttepti. Osy taqyryp tóńireginde sheteldik tájirıbelerdi tizip ótken ol Qa­zaq­standa ózge eldermen sa­lys­tyrǵanda «Áke bedeliniń» bar ekenin jáne onyń jyl sa­ıyn joǵarylap kele jatqanyn jetkizdi. Kámeletke tolmaǵan balalar kóbine ajyrasý kezinde ákesimen qalýdy qalaıdy eken. Osy tusta taǵy bir problema qy­lań beredi. Mamandardyń máli­metinshe, búginde  60 myńǵa jýyq jalǵyzilikti áke bar. Sonymen qatar sarapshy ákelerge kórsetil­gen áleýmettik kómektiń biri re­tinde erlerdiń de dekrettik de­malysqa shyǵa alatynyn alǵa tartty. Alǵash Shvesııada paıda bolǵan bul zańnama bizde de keń taralyp keledi. Máselen, 2017 jyly 23054 áke bala kútimine baılanysty demalysqa shyqty, soǵan sáıkes laıyqty járdemaqy taǵaıyndaldy. Bul turǵyda analar men ákelerdiń quqyǵy teń. Alaıda mundaı aqparattan áli de habarsyz ákeler qatary kóp kórinedi. 

«Ata-anamdy qalaı qosa alamyn?»

Bizdiń mentalıtette psıhologtan kómek suraý – kópshilikke búginge deıin jat. Osy oraıda, muqtaj jannyń mamannan qanshalyqty kómek suraıtynyn bilmekke bel býdyq. «111 senim telefony» qyzmetiniń psıholog-keńesshisi A.Mataeva: «Men kú­nine 10-15 adamǵa keńes be­remin. Otbasyndaǵy qarym-qa­tynas máselesimen habarlasatyndar kóp. Basym bóligi – ózi­mizdiń baýyrlar», deıdi. Ma­man­nyń málimetinshe, balalar da jıi habarlasady. Olardyń áńgimesiniń ishindegi eń júrekti aýyrtatyny – óz-ózine qol salatynyn aıtatyny. Psıholog-keńesshige óz tájirıbesinen eń kishi qabyldaýshysyn aıtýdy ótin­dik. Eki kún buryn 7 jasar qyz bala qońyraý soqqan. Ata-ana­sy eki aı buryn ajyrasyp ketipti. Ony mazalaıtyn má­sele: «Ákemdi saǵynamyn. Alaı­da anam ruqsat bermeıdi. Olardy qalaı qosa alamyn?»  Al jasóspirimder kóbine alǵashqy mahabbattan joly bolmaǵanda 111 nómirin teredi eken. 

2016 jyldyń qarashasynda iske qosylǵan qyzmet barlyq otandas­tarymyzǵa táýlik boıy de­malyssyz qu­qyq­tyq jáne psı­hologııalyq kómek kórsetedi. Ne­gizgi baǵyty – otbasylyq, onyń ishinde balalarǵa qatysty qu­­­qyq­tar týraly konsýltasııa berý. Jeli kúnine 700-800 qońyraý qabyldaıdy, onyń 75-80-i nátıjeli qońyraýlar. О́tken jyly 270530 qońyraý túsken, onyń 9 029-ymen sapaly baılanys ornatylyp, laıyqty jumys júrgizilgen. 

Sóz sońynda myna bir túıindi oıdy qosa ketkimiz keledi, ýkraın pedagogi Sýhomlınskıı: «Ot­­ba­syny jasaıtyn jáne ny­ǵaıtatyn kúsh – mahabbat. Áke men she­sheniń, áke men balalardyń, ana men balalardyń ózara, senimdi, adal, shyn berilgen mahabbaty. Alaıda mahabbat basqa bir jaqtan, syrttan keletin shabyt nemese tań shapaǵy emes. Ma­habbat degenimiz – orasan zor eń­bek» degen eken. 

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»