Ekonomıka • 15 Aqpan, 2019

Qaraýsyz qalǵan Qaratóbe kenishi

328 retkórsetildi

Naqty ıesi joq nysannyń ózinen-ózi qojyrap, mate­rıaldyq múlikteri ustaǵan­nyń qolynda, tistegenniń aýzynda kete baratyny talaı dáleldengen. Osyndaı ıesizdik kórinisi anaý-mynaý emes, strategııalyq shıkizat kózderin óndirýmen aınalysatyn tutastaı bir ken ornyna qatysty bolsa she?

Mundaı jaǵ­daıda onyń materıaldyq zııanyn aıt­pa­ǵanda qor­shaǵan ortaǵa tıgizetin eko­logııa­lyq turǵydaǵy qaýip-qateri de bolmaı qalmaıdy. 

О́kinishke qaraı Baıǵanın aýdany aýmaǵynda Jarqamys eldi meke­ni tusynan 10 shaqyrym qa­shyqta ornalasqan Qaratóbe ken ornynda osyndaı ıesizdik kóri­nisi qalyptasyp otyr. Nege? Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin bárin basynan bastap aı­taıyq. Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamentinen alyn­ǵan derek­terge sáıkes «Qaratóbe Inter­neshnl Opereıtıng Kom­pa­nı» JShS 2002 jyldyń 25 ma­myry kúni Energetıka mınıstr­ligimen Qaratóbe ken ornyn­da kómir sýtegi shıkizatyn bar­laý jáne óndirý jóninde keli­simge kelgen. Kelisim negizi №954 kelisimshart ekeni departamenttegi derekte kórinis tapqan. Osy arqyly atalǵan kompanııa túgin tartsań maıy shyǵatyn quıqaly topyraqta jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyna ıe bolady. 

Kez kelgen kelisimshart oryn­­dalýymen qundy. Al onda kór­setilgen talaptar men jumys aý­qymy oryndalmasa ne úmit, ne qaıyr? Áýel bas­­ta jumysqa táp-táýir qarqynmen kirisken se­kil­di syńaı tanytqanymen, ke­ıin­nen «Qaratóbe Interneshnl Opereıtıng Kompanı» JShS-nyń ken ornyn barlaý men óndirý jónindegi jumystary qojyrap sala bergen. Qysqasy, olar jeme-jemge kelgende kelisimshart ta­laptaryn oryndamady. Osyǵan oraı Energetıka jáne mıneral­dy resýrstar mınıstri 2008 jyl­dyń 30 qańtarynda ekijaqty ke­li­simshartty buzý týraly №20 buı­ryǵyn shyǵarǵan. 
Jalpy alǵanda atalǵan kompanııa qyzmetindegi berekesizdik pen belden basýshylyq, jaýap­syz­dyq kórinisteri birer jyl ót­ken soń aıqyn kórine bastaǵan eken. Mundaı jaǵdaıda olardyń keli­simshart normalaryna qaı­shy áreketterine quqyqtyq baǵa be­rilýi kerektigi de talas týǵyz­baıdy. Sóıtip 2009 jyldan beri jer qoınaýyn paıdalanýshy­lar qyzmetiniń zańdylyǵy týra­ly máseleler ártúrli sot ınstan­sııalarynda qaralypty. Tip­ti atalǵan is Parıjdegi arbı­traj­dyq sottyń qaraýyna da engi­zilipti. Áıtse de sonyń birde-birinde túbegeıli sheshim shyǵa­ryl­­maǵan. Bul Qara­tóbe ken or­ny­nyń ıesizdikke ushyraýyna áke­lip soqtyrdy. 

Sot úderisteriniń kúrdeliligi bir taraptyń ken ornyna jumsalǵan shyǵyndarynyń qaıtarymyn talap etýinde, ekinshi taraptyń kelisim-sharttyń tolyqtaı oryndalmaýyna baılanysty ony tóleýden bas tartýyn­da jatqan sekildi. Sonyń saldarynan atalǵan kenishte munaı urlaý oqıǵalary da bolǵan. Sondaı-aq munda munaı ónimderi tekten-tek tógilip, ysyrap bolyp jatyr. 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda ken ornynda toqtatylǵan uńǵymalardyń birinen munaı aǵý dereginiń oryn alǵanyn da aıta keteıik.

Muny týra maǵynasyndaǵy tóten­she jaǵdaı desek, artyq aıtqan­dyq emes. Solaı boldy da. Sol kezde Baı­ǵanın aýdany ákimdigi oqıǵaǵa oraı tóten­she jaǵdaı jarııalady. Oǵan jer­gi­likti memlekettik organdar men maman­dan­dyrylǵan qurylymdardyń kúshteri jumyldyryldy. Sonyń nátı­jesinde munaıdyń aǵýy toqtatyldy. Birshama aýmaq lastanyp, munaıdyń odan ári taralý qaýpi tóngen edi. Áı­teýir «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shy­ǵaryp», birlese is-qımyl tanytý­dyń arqasynda oǵan jol berilgen joq.

Munaı tekten-tek rásýa bolyp ári ekologııalyq qaýip týǵyzyp jatqan kezde joǵaryda aıtylǵandaı tize qosyp, qoıan-qoltyq birlese qı­myl­­daýdyń paıdasy mol boldy. QR Energetıka mınıstrligi men Aqtóbe oblysynyń ákimdigi jáne arnaıy Kúzet uıymy arasynda yn­ty­maq­tas­tyq týraly kelisim jasalǵany kúr­meýi qıyn istiń ońǵa basýyna sep­tigin tıgizdi. Mundaǵy bas­ty maq­sat tótenshe jaǵdaı aýmaǵynda ekolo­gııa­lyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne Qaratóbe ken ornyndaǵy munaı urlaý derekterine tosqaýyl qoıý bolatyn. Búgingi kún bıiginen qaraǵanda bul qadam ózin-ózi tolyǵymen aqtady deýge bolady. 

Árıne tógilgen munaı ónimderin tolyq joıý, lastanǵan topyraqty tazartý jáne ken ornyndaǵy jeras­ty sýlarynyń odan ári lastanýy­na jol bermeý isin tolyqtaı sheshýge bul jetkiliksiz edi. Osy oraıda Aqtóbe oblysy boıynsha Eko­lo­gııa departamenti tarapynan oblys ákimdigi men Geologııa jáne jer qoınaýy komıtetine, sondaı-aq Ishki ister mınıstrliginiń Tótenshe jaǵ­daı­lar komıtetine birneshe dúrkin hat­tamalyq ótinishter joldanǵan. Soǵan sáıkes 2017 jyldyń 17 qań­ta­rynda Energetıka birinshi vıse-mı­nıstri Maqambet Dosmuhambetov arna­ıy keńes ótkizip, tógilgen munaıdy ret­teý men onyń saldaryn joıý jáne las­tanǵan aýmaqty tazartý jóninde bir­qatar sharalar qolǵa alyndy. Aq­tóbe oblysynyń ákimi Berdibek Sapar­baevtyń 2017 jyldyń 14 naýryzyndaǵy ókimimen arnaıy komıssııa quryldy. Komıssııa jumysynyń qorytyndysy boıynsha Qaratóbe ken ornynda 25 129 sharshy metr jer teliminiń las­tanǵany anyqtaldy. Tógilgen munaıdyń boljamdy kólemi 500 tek­she metrden astam ekeni belgili boldy. Atalǵan komıssııa tógilgen mu­naı ónimderin bos rezervýarlarǵa jı­naý jumystarymen de aınalysqan. Sóı­tip 645,2 tekshe metr munaıǵa sý jáne mehanıkalyq qospa túrleri ara­lasqan jerasty baılyǵyna akt jasalyp, ol qorǵaý men kúzet agenttigine tapsyrylǵan. 

Osy kezde Ekologııa departamenti bas­tamashy bolǵan bir ilkimdi isti aıta ketýdiń de oraıy kelip tur. Depar­tament «Altıes Petroleým» JSSh-nyń kómegimen jınalǵan ári lastanǵan topyraqty ónerkásip polıgonyna tasymaldaýdy uıymdastyrǵan. 

− Mundaǵy maqsaty – jer telimin tolyqtaı ári tereń tazartý edi, − dedi oblystyq Ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary Erbolat Qojyqov. Sondaı-aq ol tógilgen mu­naı ónimderiniń munaı daıyndaý qon­dyrǵylarynyń tehnologııalyq ólshemderge sáıkestik sapasyn anyq­taýǵa «QazaqTúrikmunaı» JShS eleý­li kómek kórsetkenin aıtty. 

Taǵy bir jaıt, 2016 jyly Qara­tóbe ken ornynda apat bolǵandyǵy jyǵylǵanǵa judyryq bolyp tıgendeı. Osy oqıǵadan keıin jaı jáne kúrdeli jóndeýler júrgiz­gen jaǵ­daıda da mundaǵy uńǵymalar­dyń iske jaramaıtyndyǵy belgili boldy. Sonda ne isteý kerek? Bul úshin mundaǵy 32 uń­ǵy­ma konservasııalaýǵa qoıyl­ǵan. Ony «BatysQazJerQoınaýy» ón­di­ris­tik departamenti jasaǵan joba­laý-smetalyq qujattarǵa sáıkes «Aqpan» JShS júrgizgen. Osymen bul ba­ǵyt­taǵy búkil isti bittige sanaý­ǵa bol­maıdy. О́ıtkeni kenishtegi 28 uńǵy­­m­anyń jaı-kúıi áli kúnge deıin bel­­gi­siz kúıinde qalyp otyr. Ony kon­­ser­­vasııaǵa qoıý qajet pe, joq pa, bul má­seleni eshkim tap basyp, aıta almaı júr. 

Buǵan deıin atqarylǵan sharalar­dyń nátıjesinde Qaratóbe ken ornynda tótenshe jaǵdaı qaýpi tómendegeni de túsinikti. Alaıda ony tolyqtaı jo­ıyl­dy dep kesip aıtýǵa da áli erte. Kon­servasııalaý josparyna engi­zil­megen apattyq jaǵdaıdaǵy G-36 (G-36A) uńǵymalarynyń aldaǵy ýaqyt­taǵy jaı-kúıi ne bolmaq? Bul saýal­dardyń basy ashyq kúıinde tur. Atalǵan uńǵymalardyń bári de joǵa­ry qysymda. Sonyń áserinen aı sa­ıyn 34 tekshe metr kólemindegi kómirsýtegi shıkizaty atmosferaǵa taralýda. 

2018 jyldyń kúzinde ken ornynyń taýly bóliginde ornalasqan G-28 uńǵymasynda munaı aǵý derekteri oryn alǵany bul qaýiptiń tekten-tek emes ekenin kórsetedi. 

Qalaı degende de Qaratóbe ken ornyndaǵy apatty jaǵdaılardy joıý nemese konservasııalaý qajettigi talas týǵyzbasa kerek. Bul Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń quzyryndaǵy is ekeni belgili. Ol Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamentiniń tıisti hattama­synda aıqyn kórsetilgen. Buǵan qosa apatty uńǵymalardy joıýdyń jo­ba­laý-smetalyq qujattaryn ázir­leýge qatysty da usynymdar aıtylǵan. Eger olardyń ótinishteri 2019 jyl­ǵa arnal­ǵan bıýdjettik josparǵa engi­zilse – jaǵdaı birshama rettele túsedi. 

Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan»

Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Búgingi jańalyqtar (27.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:45

Basylym basshylary - Erkin QYDYR (1962)

Basylym basshylary • Búgin, 17:05

Karateshiler Aýstrııada aıqasady

Sport • Búgin, 16:26

Almatyda sel júrý qaýpi joq

Aımaqtar • Búgin, 16:23

Biz birgemiz: Aleksandr Baraev

Vıdeo • Búgin, 13:52

Álemniń 50 elimen jumys isteıtin oblys

Qazaqstan • Búgin, 12:58

Uqsas jańalyqtar