Qytaı. Ertis pen Ile. Qytaı men Keńes Odaǵynyń qarym-qatynasy uzaq jyldar boıy buzylǵandyqtan, ózenderdi birlesip paıdalaný sekildi suraqtar tolyq sheshilmeı qalǵan edi. Sol úshin Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgen soń atalǵan máseleni ózi qolǵa alýyna týra keldi. Sebebi Qazaqstan men Qytaı arasynda shekarany kesip ótetin 25 ózen bar. 1990 jyldary jappaı ımmıgrasııa barysynda elimizde bul salaǵa mamandanǵan dıplomattar, gıdrologter jetispegeni aıtpasa da túsinikti. Biraq osyǵan qaramaı 2001 jyly qos taraptyń úkimeti transshekaralyq ózenderdi paıdalaný týraly kelisimge qol qoıdy. Bul ájeptáýir jetistik bolatyn. Sebebi keleshekte ózen sýyn bólýde kelissóz júrgizýge negiz bolatyn qujat paıda boldy. Biraq Ertis pen Ile máselesi áli tolyq sheshilmedi. Oǵan eń aldymen Qazaqstan tarapy alańdaıdy. Nege? Birinshiden, Ertis pen Ile ózenderiniń 70% sýy Qytaı terrıtorııasynan bastaý alady. Ekinshiden, ózender Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdany arqyly ótetindikten jyl saıyn Ile men Ertis ózenderiniń sýyn paıdalaný mólsheri artyp keledi.
О́ıtkeni Qytaı úkimeti atalǵan aımaqta han ultynyń úlesin ulǵaıtyp, óńirdiń ekonomıkasyn damytý josparyn iske asyryp jatyr. Árıne, bul úlken kólemdegi sý mólsherin talap etedi. Úshinshiden, 23 mln halyq turatyn avtonomııalyq aýdannan ózenge túsetin qaldyq az emes, ol sý quramyn buzady, ásirese, munaı ónimderi. Onyń zardabyn Ertistiń bel ortasyndaǵy Qazaqstan men saǵasyndaǵy Reseı kóredi. Bul faktorlar kelissózderde Qazaqstannyń jaǵdaıyn o bastan álsiz etýi múmkin.
Qazaqstandy oılandyratyn negizgi másele – Ertis pen Ile sýynyń azaıýy. Keıbir derekter Qytaı bul qos ózenniń 40%-ǵa jýyq sýyn óz sharýashylyǵyna qoldanady deıdi. Sońǵy jyldary sý paıdalaný 5 esege ósken kórinedi. Qytaı tarapy Ertis sýyn Qara Ertis – Qaramaı (eni 22 metr, uzyndyǵy 300 shaqyrym), Ertis – Úrimshi kanaldary arqyly burady. Eger jaǵdaı ózgermese, onda keleshekte Qazaqstanǵa keletin sý kólemi kúrt azaıyp, Buqtyrma, Shúlbi sý qoımalarynyń túbi kórinip, Ertis boıyndaǵy GES-ter energııa óndirýin HHI ǵasyr ortasyna qaraı 50%-ǵa azaıtýy múmkin. Al Ertis sýyna Semeı men Pavlodar, Astana, Qaraǵandy qalalary qarap otyrǵanyn eskersek, onda sý mólsheriniń joǵary deńgeıde saqtalýy Qazaqstan úshin asa mańyzdy.
Ileniń keleshektegi jaǵdaıy da kúmándi. Onyń tek 30% sýy Qazaqstannan bastaý alady, qalǵany Qytaıdan. Búginniń ózinde Qytaı Ileniń boıynda 13 sý qoımasyn quryp, 59 gıdroenergetıkalyq qondyrǵy ornatyp úlgeripti. Jyl saıyn irgedegi el Ileden 15 kýb shaqyrym sý alady eken. Ekologtar eger Qytaı Ileniń sýyn taǵy 10 paıyzǵa kemitse, onda Balqash kóli Araldyń taǵdyryn qaıtalaýy múmkin deıdi. Bul qaterdiń tónýin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Sebebi Beıjińdegi úkimettiń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanyndaǵy halyq sanyn qazirgi 23 mln-nan 100 mln-ǵa jetkizý jospary bar eken. Eger sol dittegen maqsatynyń jartysyna jetse de, sonsha halyq, óndiriske qazirgiden de mol sý kerek bolady. Sáıkesinshe, Ile men Ertis – negizgi sý resýrsyna aınalady. Zardabyn Ileniń etegindegi Qazaqstan kórmek. 2014 jyly alǵashqy faktiler tirkeldi. Ile ózeniniń Qapshaǵaı sý qoımasyna deıingi boıynda aǵys sekýndyna 778 tekshe metr bolady dep kútilgen, alaıda ol 184 tekshe metrge deıin tómendep ketti.
Syrttaı qarasaq, Qytaı transshekaralyq ózenderdi birjaqty qısapsyz paıdalanyp jatqandaı. Sebebi Qytaı BUU-nyń ózenderdi paıdalanýǵa qatysty konvensııalaryna qosylmaı, transshekaralyq sýlardy qoldanyp keledi. Mysaly, taǵy da Qytaıdan bastaý alyp, Úndistan, Pákistan, Mıanma, Laosqa aǵatyn Mekong, Brahmapýtra sekildi ózenderdiń boıynda kórshi elderdi eskertpeı birneshe GES, toǵandar salyp tastaǵan. Biraq sol eldermen salystyrsa, bul salada Qazaqstan dıplomatııasy biraz jemisti. 2001-2018 jyldar aralyǵynda ortaq komıssııa 15 ret kezdesti, sarapshylar tobyn qurdy, gıdrobeketterden aqparat almasý, Qorǵas, Súmbe ózenderiniń boıyndaǵy qurylys jóninde kelisim jasaldy. Iаǵnı, halyqaralyq qujattarǵa qosylmaǵan Qytaımen transshekaralyq ózender máselesi tek osylaı birneshe jylǵa sozylatyn uzaq kelissózderdiń nátıjesinde ǵana sheshilýi múmkin. О́ıtkeni Qytaıǵa yqpal eter Qazaqstanda ne ekonomıkalyq, ne saıası tetik joq. Shyńjańda sý qoımasyn, bóget, GES salma dep taǵy tyıym sala almaıdy. Jalpy, máseleni basqalaı sheshýdiń joldary da aıtylǵan. Máselen, Ileniń sýyn kóbeıtseńder, azyq-túlikti arzan baǵada jetkizeıik degen usynys Astana tarapynan jasalynǵan, alaıda oǵan kóne qoıatyn Qytaı bar ma? Ertis Reseıdegi Ob ózenine quıady. Sol úshin Qazaqstan kelissózderge Máskeý ókilderin úshinshi tarap retinde shaqyryp, óz pozısııasyn nyǵaıtqysy kelgen, biraq Beıjińniń sheneýnikteri oǵan taǵy da kelisimin bermeı qoıǵan.
Orta Azııa. Syrdarııa. Orta Azııada sheshimin tappaǵan eń mańyzdy suraqtyń biri – transshekaralyq ózender. 2000 jyldardyń ortasynda atalǵan máseleniń ýshyqqany sonsha, eger memleketter konsensýsqa kelmese, keleshekte sýǵa talas qaqtyǵysqa ulasýy múmkin degen boljamdar aıtyldy. Ara-tura sý úshin shekara boıynda oq ta atylyp qalyp jatty. Syrdarııa men Ámýdarııa sýynyń tıimsiz qoldanylýy Aral teńiziniń tragedııasyna ákelip soqty. 1998 jyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan arasynda Syrdarııa ózenin paıdalaný týraly kelisim qabyldandy jáne oǵan keıinirek Tájikstan da qosyldy. Alaıda, bul qujat Orta Azııadaǵy shekaralardy kesip ótetin sýlardyń máselesin sheshpedi. Naqtyraq aıtqanda, qujat tarmaqtary tolyq oryndalmady. Oǵan qosa, Rogýn GES-i kúrmeýi qıyn túıtkilge aınaldy. Tájikstan ózin elektr energııasymen qamtamasyz etip, artyǵyn kórshilerine satý úshin Vahsh ózeniniń boıyna Rogýn GES-in salmaq boldy. Vahsh Ámýdarııaǵa quıady. Eger sý bastaýyna GES salynsa, onda О́zbekstanǵa sý az jetip, onyń maqtaly aımaqtary qurǵap qalýy múmkin edi. Sol úshin Islam Karımov tusynda О́zbekstan bul energııastansanyń qurylysyna qatty qarsy boldy. Tipti, О́zbekstan shetelderden GES qurylysyna kele jatqan materıaldardy óz terrıtorııasynda sebepsiz birneshe aı ustap, jobanyń iske asýyn toqtatty. Jalpy, eki el arasyndaǵy osy qarsylyq Orta Azııadaǵy transshekaralyq ózenderdi birlesip sheshý prosesin tejedi. Alaıda, bılikke Shavhat Mırzııoevtiń kelýi jaǵdaıdy ózgertti, ol qurylysqa qarsylyq bildirmedi.
Syrdarııanyń sý mólsherin dál bólý ońaı emes. Syrdyń bastaýy Qyrǵyz jerinde qalyptasady, Tájikstan men О́zbekstan aýmaqtary arqyly óte otyryp, Qazaqstanǵa keledi. Taý aýmaǵynan keletin sýdyń sapasy tómen qaraı aqqan kezde kúrt nasharlaıdy, onyń quramynda gerbısıdter, pestısıdter, mıneraldy tyńaıtqyshtar kóp. Iаǵnı, kórshi elderdiń egin alqabynda qoldanatyn hımııalyq zattary. Oǵan qosa, Qazaqstan Syrdyń eteginde jaıǵasqan soń birde Qyrǵyz eliniń, birde О́zbekstannyń sheshimine táýeldi boldy. Máselen, jazdyń sýarmaly maýsymynda keıde О́zbek úkimeti Syrdarııanyń sýyn qysyp, Ońtústik Qazaqstandaǵy júzdegen gektar jerdi qurǵatyp tastap, sharýalardy shyǵynǵa batyratyn. Al qys aılarynda Qyrǵyz jerindegi Toqtaǵul sý qoımasynda jınalǵan sýdyń jartysyn tómen aǵyzatyn. Syrdyń saǵasy Shymkent pen Qyzylorda aımaǵy bolǵandyqtan, ol sý erigen muzben qosa talaı ret sol óńirdegi aýyldardy shaıyp ketti. 2008 jylǵy sel 3 myń úıdi basyp qaldy, shyǵyn 130 mln dollardy qurady. Osydan soń Qazaqstan úkimeti Ońtústik Qazaqstanda Kóksaraı sý qoımasyn soǵýǵa sheshim qabyldady. Ol artyq sýdy jınap, qajet kezde Syrdarııaǵa jiberý úshin salyndy. Alaıda, keı kezderi Shardara men Kóksaraı sý qoımalarynyń syıymdylyq múmkindigi jetkiliksiz. Budan bólek, Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Arman Evnıevtiń pikirinshe О́zbekstan ara-tura Dostyq kanalymen sýdy qajet mólsherde Maqtaaral aýdanyna jibermeıdi, Shardaradan Arnasaıǵa sý jiberý máselesi de rettelmegen. Iаǵnı, transshekaralyq sýlardy birlesip qoldaný boıynsha Tashkent pen Astana arasynda ne jańa qujat qajet, ne burynǵylary tolyqtyrylyp, onyń oryndalýyn baqylaıtyn top kerek.
Shý men Talas. 2000 jyly Qazaqstan men Qyrǵyz Respýblıkasy Shý men Talas ózenderin paıdalaný týraly kelisimge keldi. О́zender negizinen teńdeı bólingen. Joǵarydaǵy kelisim boıynsha Qyrǵyz jerindegi qos ózen sýyn rettep otyratyn kanal, qoıma, toǵandardy ustaý, jóndeý jumystarynyń biraz shyǵynyn Qazaqstan tóleıdi, bul álemdik praktıkada bar jaıt. Sońǵy kezde osy maqsatqa bólinetin 70 mln teńgeni qyrǵyz tarapy azsynyp júr.
Talastyń 80% sýy Qyrǵyz jerinde bastaý alady, Qazaqstanda Jambyl oblysynyń jerimen ótedi. Oblystyń qajettiligi jylyna 3 mlrd tekshe metr sý. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi Talas jáne Shý ózenderi boıynsha Qyrǵyz Respýblıkasymen pálendeı pikir qaıshylyǵy joq deıdi. Jalpy, bul kelisim Bishkektegi bılikke S.Jeenbekovtiń kelýimen baılanystyrýǵa bolatyn shyǵar. Sebebi osyǵan deıin 2010 jyly Qyrǵyz elindegi Kırov sý qoımasy jarylyp, Tarazdy sel almaq degen sybys kóne shahardyń turǵyndaryn biraz ábigerge salǵan edi. Al 2013 jyly Kóksaı aýylynyń halqy Jambylǵa barar kanaldyń sýyn jaýyp, jer bólinisine qarsylyǵyn bildirdi.
Degenmen, eki jaqty da oılandyratyny qazir basqa másele. Boljam boıynsha HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı Shý ózeniniń sýy 25%-ǵa, Talastyń sýy 40%-ǵa azaıyp ketýi múmkin. Sebebi bastaýdaǵy muzdyqtar jahandyq jylyný prosesiniń áserinen erip jatyr.
Álemdik praktıka. Dúnıe júzinde transshekaralyq ózender týraly 290-ǵa jýyq qujat bar eken jáne bul salada sýdy birlese otyryp paıdalanýdyń birneshe oń tájirıbesi bar. Máselen, Eýropada 10 eldi basyp ótetin Dýnaı boıynsha kelisim 1948 jyly jasaldy. Osy jáne ózge de qujattarda ózenderge zııan keltirmeý, sýdy birlesip qoldaný, ózenge zaqym keltirgen tarap ony tazalaýǵa qarajat bóledi degen sekildi prınsıpter jazylǵan. Reın ózenin qoldaný boıynsha da onyń boıyndaǵy elder únemi kezdesip otyrady. Olar sýdy qalaı bólý degen suraqtan ári jyljyp, Reınniń tazalyǵyn qalaı qamtamasyz etemiz degen máselege kelgen. Osy maqsatta ózen boıynda Shveısarııadan Soltústik teńizge deıin 9 stansa salyndy. Olar sý sapasyn únemi jarııalap otyrady. Úlgi alarlyq tájirıbe tek damyǵan elderde ǵana emes, damýshy elderde de bar. Kezinde Efıopııa Nil ózeniniń boıynda sý bógenin salmaq bolady. Nil saǵasynda jatqan Mysyrǵa bul bastama unamaıdy. Bularǵa Sýdan qosylyp, úsh tarap atalǵan suraqtyń sheshimin taba almaǵan. Batys elderi, halyqaralyq uıymdar arasha túsip, kómektesýge tyrysady. Alaıda, sońynda báribir úsh eldiń ókilderi sý men energııany ádil bólýdiń jolyn ózderi tabady. AQSh pen Kanada qos eldiń arasyndaǵy birneshe ózendi ádil paıdalanyp kele jatqanyna 100 jyldan asty. Iаǵnı, halyqaralyq tájirıbege súıensek, transshekaralyq ózen máselesin sheshýde ámbebap ádis joq, alaıda kelesideı ustanymdar bar. Kelisim birjaqty qabyldanbaýy tıis, qujatta sýdyń boıynda jatqan barlyq eldiń múddesi eskerilýi qajet. Kerek kezde daýdy sheshýge halyqaralyq uıymdar da úlesin qosýy múmkin. Sý dıplomatııasy halyqaralyq quqyqqa negizdelgende ǵana sátti bolady. Transshekaralyq ózenniń tazalyǵy, sý quramynyń sapasy – qazir eń mańyzdy máseleniń biri.
Nurmuhamed BAIǴARA,
«Egemen Qazaqstan»
