Yntymaqtastyqtyń ozyq alańy

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter úshin sıfrlandyrý úderisindegi bire­geı yntymaqtastyq alańyna aı­nalǵan aıtýly forým elimizde osymen ekinshi márte ótip otyr. Eske sala ketsek, Elbasy Nursultan Nazarbaev mundaı fo­­rým ótkizý ıdeıasyn 2017 jy­ly Joǵarǵy Eýrazııalyq ekono­mı­­kalyq keńestiń otyrysy bary­synda usynǵan bolatyn. Ara­ǵa bir jyl salyp Almatyda qaı­ta bas qosqan sarapshylar, álem­de jyl­dam ári túbegeıli ózge­rister bastalǵan tusta tıim­di sıfrlandyrý ulttyq ekono­mı­kanyń qar­qyndy damýy men ha­lyqtyń ómir súrý sapasyn art­­tyrýdyń negizgi faktoryna aı­nal­ǵanyn aıtady.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, EAEO-ǵa qatysýshy memle­ket­terdiń tehnologııalyq áleýetin ashý men Eýrazııa birtutas ınno­vasııalyq ekojúıesin qurý máselesi bıyl da alqaly jıyn­nyń ózegine aınalyp otyr. Úkimet basshylary men aqparat­tyq tehnologııalar salasyndaǵy ha­lyq­aralyq sarapshylar, Eý­razııa tehnoparkterin ıntegra­sııa­laýdyń alǵysharttaryna, birlesken ınnovasııalyq jobalar qurýdyń tıimdi tustaryna tereńnen toqtaldy. Kún tárti­bindegi ózekti sıfrly máse­leler boıynsha pikir almasyp, startap-kompanııalar men IT salasyndaǵy jas mamandardy ilgeriletý men qoldaý máseleleri boıynsha óz tájirıbelerimen bólisti. Álemniń ár qıyrynan kel­gen uzyn-sany 500-den astam sarapshylar áriptestik yqpal­das­tyqtyń ózekti máselelerin qaýzady.

Forým jumysyn ashqan Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyn­taev óz sózinde barlyq ın­no­vasııalar men tehnologııa­lar­dyń basty maqsaty adam­dardyń ómirin jaqsartý, olar­dyń jumysy men ósýine qolaı­ly jaǵdaı jasaý ekenin atap ótti. Qazirgi tańda elimizde mem­le­kettik qyzmetterdiń 60 paıyzy elektrondy úkimet portaly arqyly usynylady, bıyl atalǵan kórsetkishti 80 paıyzǵa jetkizý mindeti tur. Buǵan qosa eGov-tan mGov-qa (mobıldi úkimet) kóshý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Bul rette elimizdegi ınnovasııalyq kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan Astana Hub halyqaralyq tehnologııalyq parkin aıryqsha ataýǵa bolady. Búgingi tańda Hub 100 pa­ıyzǵa tolǵan. Sonymen qatar ınnovasııalyq salanyń myqty oıynshylaryn odan ári tartý jumystary júıeli túrde qolǵa alyna bastaǵan. 

Úkimet basshysy, Astana Hub qatysýshylary úshin talant­tardyń basyn qosyp, báse­ke­lestikti damytý maqsatynda bar­lyq qajetti jaǵ­daı jasalǵanyn aı­tady. Búginde jeńildetilgen vıza jáne eńbek rejimderi, aren­da­lyq turǵyn úı berý, granttyq qarjylandyrý quraldaryna kóp kóńil bólinip otyr. Budan ózge, EAEO ishinde básekelestikti damytý startap jobalardyń sapasyn arttyrýǵa mol múmkindik bermek.

«Innovasııalyq ekojúıe qu­ryp, talanttardy damytý úshin Qazaqstannyń bilim be­rý jú­ıesinde, sonyń ishinde or­ta, ká­sibı jáne joǵary bilim berý sa­la­synda birqatar refor­ma­lar júrgizildi. 

Máselen, As­tana­da maman­dan­dy­rylǵan AT-ýnıver­sıtet ashý kóz­delgen, onyń ju­mysy Astana Hub qyz­me­timen ti­keleı baılanysty bolmaq. Ǵy­lymı qyzmetti qol­daý boıynsha jekelegen ju­mys­tar júrgizilip jatyr. Jalpy, Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jyl­dyń qazan aıynda 5 jyl ishinde bilim, ǵylym, den­saýlyq saqtaý salala­ryn qar­jylandyrý deńgeıin IJО́ 10%-ǵa deıin jetkizý týraly mindet qoıdy, sonymen qatar IJО́-de ǵylymı-zertteý jáne táji­rıbelik-konstrýktorlyq ju­mys­tarǵa (ǴZTKJ) jumsalatyn shyǵyn­dardy 2025 jylǵa deıin 1%-ǵa jet­kizýdi tapsyrdy», dedi B.Saǵyn­taev.

Forýmda sóz alǵan Reseı úki­me­tiniń tóraǵasy Dmıtrıı Medvedev damyǵan elderdiń ózi sıfly ekonomıkany bir­den alǵa jyljytý ońaı sharýa emes ekenin moıyndaıtynyn jáne bul baǵyttaǵy basta­ma­lar qalyptasqan, qatyp qal­ǵan shekaralardy ashatynyn aıtady. Onyń sózinshe, mem­­leketterdiń damý deńgeıi ərtúrli. Taraptar bir-birimen ba­rynsha ashyq bolǵan jaǵdaıda ǵa­na kez kelgen qıyndyqty ońaı eń­seredi. Jáne bul jumystarǵa naqty zańnamalyq negizder kerek. Sondaı-aq D.Medvedev bú­gin­de sıfrly júıe Reseıde ult­­tyq baǵdarlama retinde baǵa­la­na­tynyn, aldaǵy bes jylda bul salaǵa 30 mıl­lıard dollar qarjy bólý isi kózdelgenin jet­kizdi. Joba júıeli júzege as­qan jaǵ­daıda ǵylymnyń damýy­na da sony ser­pin bermek. Saıasat­ker birlesken ju­mys­tarǵa qar­qyn berý úshin ózara nemese eýra­zııa­lyq deńgeıde emes, búkil adamzat óresinde oılaýymyz kerek deıdi.

Sıfrly jańashyldyqtardy iske asyrýdyń mehanızmderin bir­­lese jetil­dirý tehnopark­ter­diń jobalaryna aýqymdy qol­­je­timdilik týdyryp, taraptar arasyndaǵy tehnologııalyq baı­la­nystardy nyǵaıta tús­pek. Sıfrly ekonomıkany trans­for­masııalaý jónindegi keńesshi, ma­laızııalyq maman Iаsmın Mah­mýdtyń pikirinshe, ınnova­sııalyq ekojúıe jahan­dyq deń­geıge jetkenin jáne endigi min­det ekojúıeniń ju­mys­pen qam­tylý deńgeıin qalaı jaqsar­ta­ty­nyn, qansha qazaqstandyq star­taptar óńirlik, tıisinshe, jahandyq deńgeıde tanyla alaty­nyn oılastyrý qajet. Al áıgili Tlabs kompanııasynyń bas dı­rektory, Singularity Uni­ver­sity ekonomıka jáne qarjy fakýl­tetiniń dekany Amın Týfanı qazir álemde kóptegen dás­­túr­li mamandyqtar ózektiligin joǵal­­typ jatyr dep esepteıdi. Onyń aı­týynsha, adamdar qaıta mamandanýy kerek, ásirese sıfr­landyrý baǵy­tyn­daǵy bilik­tiliktiń mańyzy zor. Ol Face­book, Amazon, Alibaba sekildi plat­formalardyń qyzmetteri bastapqy kezde durys baǵalan­baǵanyn, al qazirgi tańda múldem basqa kóriniske ıe ekenin aıtady. «Internet múmkindikteri ki­taphana isin qalaı ózgertti? Respondentterdiń da­ıyndyǵy burynǵyǵa qaraǵanda álde­qaıda joǵary ekenin aıtamyz. Osy­laısha, ekojúıe, eń aldymen, adam­dar úshin óte mańyzdy, osy ekojúıeniń naq­ty bir adamǵa, naqty bir azamatqa qandaı paıda áke­letinin oılanǵan jón. Inno­vasııa­lar týraly aıtqan kezde, onyń adamdarǵa qalaı áser eteti­nin oılastyrý kerek», deıdi A.Týfanı.

Bıylǵy forýmnyń mańyz­dylyǵyna toqtalǵan Belarýs sáıkestendirý júıe­leri orta­ly­ǵy­nyń dırektory, Eýrazııa ekono­mıkalyq komıssııasy Úıles­tirý keńe­siniń múshesi Vık­tor Dravısa: «Biz­diń ekonomıkalarymyz ashyq, sondyq­tan da taýar­lardyń sıpattamalaryn úı­lestirý kerek. Bul maqsatta osy tur­ǵy­dan ózara is-qımyl­dyń barlyq shema­­laryn rettep, qandaı da bir qyz­met­ter usy­ny­latyn aqparattyq re­sýrstar­dy kóbeıtý kerek», deıdi.

Forýmǵa qatysýshy taraptar arasynda LTE baǵdarlamasyn alǵash engizgen Ar­menııada sıfr­landyrý úderisi birne­she strate­gııalyq baǵytta jumys is­teıdi. «Biz­diń aramyzdaǵy yqpal­­das­tyq qanshalyqty joǵary bol­ǵan saıyn, ta­bys kózi de son­sha­lyqty ulǵaıa túsedi. In­je­nerııa, sıfrlandyrý, bilim berý júıe­lerine baǵyttalǵan jobalarymyz tıim­diligin kórsetip otyr. Tabysymyz da jaman emes. Polıtehnıkalyq ınstı­tý­tymyz­dy sıfrlandyrýǵa kóshirýdi qol­ǵa aldyq. Oqytý ádisteriniń bári zaman­aýı baǵdarlamalar bo­ıynsha júrgi­zi­ledi. Kedendik ákim­shilik salasynda biryńǵaı kredıttik regıstrimiz bar. Salyq júıesinde oń nátıjege jetkizgen biregeı jobamyzdy tájirıbe retinde usyna alamyz. Búgingi fo­rýmda aıtylǵan usynystar úl­ken jetistikterge jol ashady dep senemiz. Aǵymdaǵy jyldyń qa­zan aıynda Erevanda ótetin aqparattyq tehnologııalardyń beıbit kongresine barsha árip­tes­terimizdi shaqyramyz. Bul bárimiz úshin úzdik tájirıbe almasý alańy bolady dep oılaımyn», deıdi Ar­­menııa vıse-premeri Mger Grıgorıan.

Qyrǵyzstannyń Úkimet basshysy Mýhamedkalyı Abylgazıev mundaı ǵalamdyq məselelerdiń ortaq taqyryp retinde talqyǵa salynýy kıbersha­býyl, kom­pıý­terlik qylmys sııaqty alýan túrli qaýipterdi birige otyryp jeńýge múmkindik týdyratynyn jetkizdi. Eń bastysy bul bastama halyqty sıfrly júıede saýattandyrýdyń sapasyn arttyrady. Máselen, osy baǵytta qyrǵyz elinde birer jyl buryn qabyldanǵan «Taza qoǵam» atty memlekettik baǵ­dar­lama oń nátıjesin bergen. Qyrǵyz eli eko­nomıkasyn sıfrly júıege kóshirý isin­de eń aldymen memlekettik qaýip­siz­dikke zor kóńil bóledi. Abyl­gazıev bú­ginde Qyrǵyzstan mektepterin keńjo­laqty ınternetpen tutastaı qamtý isi myqtap qolǵa alynǵanyn málim etti.

Atalǵan forýmnyń taqy­ryp­tyq sessııasynda sóz alǵan Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaev ja­handyq deńgeıdegi bul basqosý Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bas­tamasymen qolǵa alyn­ǵanyn aıtyp, Eýrazııalyq eko­­nomıkalyq odaq elderin ke­shen­di sıfrlandyrý osy jıynnan bas­taý alý kerektigin atap ótti. 

«О́tken jyldyń sońynda El­basy­myz­dyń bastamasy boıynsha «Astana Hub» halyqaralyq IT-tehnoparki bazasynda Eýra­zııa­lyq sıfrly transformasııa ortalyǵyn qurdyq. Bul ortalyqta jańa bastamalarǵa eksperttik qoldaý jasalady. Jańa jobalardyń arasynda ta­ýarlardy sıfrly baqylaıtyn, elektrondy qujattardy qada­ǵa­laýǵa múmkindik beretin, sıfr­ly kólik dálizderin qurý sııaq­ty baǵyttardy erekshe atap ótken jón. Bular ekonomıkalyq ın­tegrasııaǵa yqpal etedi degen negiz bar. Eń bastysy, Mı­nsk pen Bishkek arasyndaǵy 

aý­qym­dy keńistikte kedergisiz saýda aı­na­­ly­­myna jol ashylady. Qara­pa­ıym tutynýshylardyń quqy­ǵy qor­ǵalatyn bolady», deıdi D.Abaev.

Plenarlyq sessııa qory­tyn­dy­sy boıynsha qatysýshylar EAEO-ǵa qaty­sýshy elderdiń teh­noparkterin ınte­grasııalaý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Naqtyraq aıtar bolsaq, Reseı­diń «Skolkovo» qory, Armenııanyń «Kásip­oryndar ınkýbatory», Qyrǵyzstannyń Joǵary tehnologııalar parki jáne atal­ǵan ıntegrasııalaýdyń bastamashysy retinde áreket etken otandyq «Asta­na Hub» IT-startaptar ha­lyq­aralyq teh­noparki» basshylary ózara yntymaq­tas­tyq týraly kelisimge keldi. Plenarlyq sessııa aıaqtalysymen forým «EAEO sıfr­ly kún tártibi», «Tu­raqty damý maqsattaryna qol jetkizýdegi sıfrlandyrý (BUU)», «Innovasııalyq eko­júıe­degi sıfrlandyrý», «Indýs­trııa 4.0 – ınnovasııalyq eko­júıe tutynýshysy», «Shaǵyn jáne orta bıznesti sıfrlandyrý» ta­qyryptaryndaǵy jekele­gen pa­neldik sessııalarǵa ulas­ty. AQSh, Ulybrıtanııa, Ger­manııa, Fransııa, Sın­gapýr, Shveı­­sarııa jáne TMD elderi­niń tehnologııalyq ındýstrııa­larynyń 50-den astam ókilderi spıker­ler retinde sóz sóıledi. Kóp­shi­liginiń pikirinshe, shy­ǵyn­dardy qysqartatyn, ónimdilik pen básekege qabilettilikti arttyra­tyn saýda-logıstıkalyq plat­for­malar­dy qurýǵa kóp kóńil bólý kerek. Bul ba­ǵyttaǵy isti naqty jolǵa qoıý úshin BUU-ǵa múshe elderdiń ulttyq ınno­va­sııalyq ekojúıeni qurýdaǵy ozyq táji­rıbelerinen úlgi alǵan abzal. Qatysý­shy­lar Qazaqstan Úkimetiniń sıfrly tehnologııalardy engizý turǵysynan at­qa­ryp jatqan aýqymdy jumys­taryna, fo­rýmdy uıymdastyrý deńgeıine jo­ǵary baǵa berdi.

Arman OKTIаBR,

«Egemen Qazaqstan»