Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2018 jylǵy derekterine súıensek, Kúnshyǵys elinde er adamdardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 81 bolsa, áıel adamdarda – 87 jas. Al 2017 jyly Japonııada 90-nan asqan adamdardyń sany 2 mıllıonǵa jetken. Olardyń shamamen 90%-y – áıelder. Ǵalymdar japondyqtardyń uzaq ómir súrý qupııasyn durys tamaqtaný sebebinen dep túsindiredi. Biraq qaı jylǵy statıstıkany qarasaq ta áıelderdiń sany erlerden basym. Al elimizdegi 2017 jylǵy statıstıkalyq derekterge súıensek, ortasha jas mólsheri 73-ti kórsetse, áıel adamdardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy - 76, er adamdarda – 68 jas.
Nege áıel adamdar erlerge qaraǵanda uzaq ómir súredi? Sonymen, derekterdi sóıleteıik.
UCL ýnıversıtetiniń professory Davıd Djems bul adamdardyń jynysyn anyqtaıtyn (áıel adamdarda – HH, erlerde – HÝ) hromosomaǵa baılanysty bolýy múmkin deıdi. Al olardaǵy gen adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵyna yqpal etedi eken. Áıelderde erlerge qaraǵanda sany artyq hromosoma úlkenirek, soǵan saı geni de kóp. Al erlerde H pen Ý bolatyndyqtan gen sany az. Tirshilik úshin mańyzdy gender de osyǵan baılanysty. Sondyqtan bul erler úshin aıtarlyqtaı másele týdyrady. Sebebi olarda áıelderde bar «qosymsha» H hromosoma joq.
«Júktilik merzimi sozylýyna baılanysty jaryq dúnıe esigin ashpaı jatyp er balalardyń 20-30%-y kóz jumady. Er balalardyń týylý barysynda maıyp bolyp qalý yqtımaldyǵy da joǵary» deıdi Ekseter ýnıversıtetiniń professory Lorna Harrıs.
Jasóspirim shaqta er balalar men qyzdardyń aǵzasynda kúrdeli gormonaldyq ózgeris bolady. Er adamdardaǵy testosteron gormony súıek pen bulshyq et jasýshalarynyń damýyna yqpal etip, er adamdardy áıelderge qaraǵanda úlken ári myqtyraq etedi. Sondaı-aq bul gormon er adamnyń minezine de áser etetin kórinedi. Erlerdiń salystyrmaly túrde uzaq ómir súrmeýiniń birden-bir sebebi de osy gormonmen tyǵyz baılanysty. Zertteýshiler ótpeli kezeńde artatyn testosteron mólsheri er adamdardy ár túrli qaýip-qaterge ıtermeleıtinin alǵa tartady. Tóbeles, motosıkl nemese kólikti joǵary jyldamdyqta aıdaý, jańa dúnıeler tatyp kórý syndy qyzyǵýshylyqtardyń da sebebin osylaı túsindiredi.
О́z elimizdegi statıstıkalyq derekterge súıensek, 2017 jyly 65-ten asqan er adamdardyń sany – 455 335, áıel adamdardyń sany – 824 535, ıaǵnı erlerden, shamamen, 2 ese kóp. Biraq, uzaq ómir súrý myqty densaýlyqtyń kórsetkishi emes. Alabama ýnıversıtetiniń ǵalymdary Stıven Ostad pen Ketlın Fısher batysta áıelderdiń erlerge qaraǵanda dárigerge kóp baratyndyǵyn aıtady.
Alaıda, bar másele er adamdardyń gormonynda ǵana emes. Áıel adamdardaǵy estrogen gormony aǵzadan qajetsiz zattardy shyǵarýǵa atsalysady. 2005 jyly Ispanııa ǵalymdary júrgizgen zertteý boıynsha, estrogen gormony ómir súrý jasynyń uzaqtyǵyna yqpal etetin genderdiń belsendiligin arttyratyny anyqtalǵan. Estrogen sondaı-aq aǵzadaǵy holesterın mólsherin retteýge de kómektesedi, al ol óz kezeginde júrek aýrýlaryna shaldyǵý yqtımaldyǵyn tómendetedi eken.
Sosıologtar 2032 jylǵa qaraı erler men áıelder jasynda aıyrmashylyq bolmaıtynyn aıtady. Bul – aldaǵy on jyldyqta adamzatty aıtarlyqtaı ózgeris kútip tur degen sóz.
Saltanat ShYNÁDIL
