– Vıktor Fedorovıch, Botaı mádenı-tarıhı mýzeı qoryǵy búginde mańyzy joǵary nysandardyń biregeıi. Ǵalamdyq deńgeıde zerttelgen mekenniń áli de eki ǵasyrǵa jýyq mol qory týraly zertteýlerińizde jıi aıtyp júrsiz...
– Qazaqstan tarıhynda Botaı eskertkishteriniń áleýeti zor ekeni ras. Jýyrda Memleket basshysy «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda ýaqyt pen keńistiktiń dala órkenıetindegi mańyzdylyǵyna toqtalyp, atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan tarap, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessiz revolıýsııaǵa jol ashqandyǵyna qatysty máselege erekshe nazar aýdarǵany belgili. Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan maqsattary Qazaqstan halyqtarynyń baı tarıhı murasynyń ózara tereń baılanysyna negizdeledi. Bul barlyq etnos ókilderiniń ekonomıkalyq, mádenı jáne rýhanı saladaǵy yqpaldastyǵy deıtin bolsaq, Qazaqstannyń ejelgi jáne orta dáýirlerdegi halyqtar tarıhynyń tájirıbesin damytý Eýrazııa strategııasyna zor serpin beretini sózsiz. Qazaqstanda júrgizilgen arheologııalyq zertteýler Eýrazııa tarıhynyń mys-tas ǵasyrlaryna, bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-III myńjyldyqtar qoınaýynda jatqandyǵyn anyqtady. Otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń sońǵy otyz jyldan astam ýaqyt ishinde ashqan ǵajaıyp izdenisteri Botaı, Berel, Esik, t.b. eneolıt mekenderiniń Qazaqstannyń, sondaı-aq bútindeı Eýrazııanyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhyndaǵy ǵylymı jetistikteriniń dáleli retinde belgili boldy. Qalyptasýy tarıhı-tabıǵı úderisterge baılanysty bolyp keletin ári ártúrli mádenıetterdiń ózara yqpaldastyǵynan qalyptasqan Botaı mádenıeti osy keńistikti uzaq jyldardaǵy mekenine aınaldyrdy.
– О́tken jyldan bastap kıeli mekende ashyq aspan astyndaǵy Botaı-Býrabaı mýzeıin jasaý týraly ıgi sharalardyń qolǵa alynǵany belgili. Mundaı jaǵdaıda Botaıdaǵy arheologııalyq jumystar qalaı jalǵasyn tabatyn bolady?
– Ashyq aspan astyndaǵy Botaı-Býrabaı tarıhı murajaıynyń ashylýy otandyq ǵylymnyń óristeýimen qatar, týrızm salasynyń damýyna da serpin beretini sózsiz. Osy jumystarǵa baılanysty qazirgi kezde ári qaraıǵy zertteý nysandarynyń shekarasy oqshaýlanyp, tarıhı murajaıdyń naqty aýmaǵy anyqtalýda.
– Bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV myńjyldyqta Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstan aýmaǵynda jylqynyń qolǵa úıretilgendigi arheologııalyq jańalyqtardyń shoqtyǵy boldy. Osyǵan oraı keıingi jyldarda anyqtalǵan tyń derekter jaıynda aıtyp berseńiz.
– Birneshe mıllıondaǵan jyldardan keıin adamzattyń atqa miný kezeńine ótýi dala órkenıetiniń bastamasyna aınaldy ári álemdik tarıhı úderisterge zor serpin bergeni anyq. Bul qubylystyń tarıhı mańyzy tereńde jatyr. Botaı mádenıeti qalyptasqan bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV myńjyldyqtan bastap XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy ındýstrııalyq dáýirge deıin, uly daladaǵy barlyq evolıýsııalyq órkenıet úderisterinde ǵana emes, Ejelgi Álem keńistiginde de jylqy mańyzdy rólge ıe boldy. Qazaqstandyq ǵalymdardyń zertteýlerine súıensek, botaılyqtardyń zertteý aýmaǵynda búginge deıin 360 myńnan astam jylqynyń azyq retinde paıdalanǵandyǵy anyqtaldy. At súıekteriniń aıtarlyqtaı bóligi eńbek quraldaryn jasaýǵa, turǵyn jaı qabyrǵasyn turǵyzýǵa paıdalanyldy.
– Al Botaı jylqylarynyń búgingi taq tuıaqtylarmen uqsastyǵy qandaı?
– Tabıǵı tózimdiligi, jyldamdyqqa beıimdiligi turǵysynan alsaq, qazirgi jylqylarǵa keledi. Olardyń ásirese jergilikti jabylarǵa sáıkestigi anyqtalǵan. Jabylar Botaı úıirleriniń kóshirmesi deýge negiz bar. Botaı jylqylary basqa sıpattary jaǵynan Prjevalsk jylqylaryna da jaqyndaý. Genetıkalyq úrdisterde kúrdeli máselelerdiń kezdesip otyrýyn zańdylyq deıtin bolsaq, býdandastyrýdyń saldarynan genetıkalyq túrler joıylyp ketken. Alaıda zertteý jumystarynyń retine qaraı áli de tyń málimetterdiń paıda bolatyny sózsiz. Botaı mádenıeti myńjyldyqtarǵa sozylǵanymen onda qazirgi zamanmen genetıkalyq úılesim tabatyn derekter mol. Tarıhı-mádenı úderister bul mańda jylqylardyń úıirimen baǵyp-kútilgendigin, Botaı mádenıeti tusynda qolǵa úıretilgendigin dáleldep berdi.
Bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-III myńjyldyqtarda dala klımaty aıtarlyqtaı ylǵaldy ári ósimdikke baı bolyp keldi. Paleogeograftar men topyraqtanýshy ǵalymdardyń derekteri boıynsha ol zamandarda shóptiń bıiktigi 2 metrge deıin jetken. Dál osy kezeńde munda mıllıondaǵan jylqylar mekendedi. Basym kópshiligi jabaıy bolǵandyqtan, olardy aýlaý úshin úıretilgen attardyń minilgendigi dáıektelip otyr. Búginde Botaı jylqylaryn qolǵa úıretýdiń basqa da arheologııalyq derekteriniń mol qory jınaqtaldy. Al ydystarda qymyz molekýlalarynyń anyqtalýy botaılyqtardyń tutynǵan taǵamdarynyń etnıkalyq markerin kórsetedi.
– Osy qorymnan tabylǵan Botaı taıpalarynyń ómir súrý saltyna baılanysty basqa da derekterdiń ózindik erekshelikteri boldy. Olardyń qurylys júrgizýdegi ádis-tásilderinde de kóptegen qyzyqty málimetter kezdesedi...
– Eneolıt kezeńinde sharýashylyq-mádenıettiń dala túrleri qalyptasyp, myńdaǵan jyldar boıy saqtalyp keldi. Jylqyshylardyń mekeni birneshe aýmaqqa bólindi. Olar alǵash ret erekshe sáýlet tásilderin qoldana otyryp aǵash qurylystar sala bastady. Jartylaı jertóle úıler aǵashtan, balshyqtan, at súıekterinen, aǵash qabyqtary, jer qyrtysynan turǵyzyla bastady. Úılerdiń aýdany 120 sharshy metrge deıin jetti. Olar kóp buryshty ári tireýsiz óte myǵym etip, bir-birine qabystyryla boı kóterdi. Bul úı qurylysynda eń tapqyr ári erekshe tásilder edi. Botaılyqtar mys quraldardy paıdalandy. Olar asa sheber, zerger, sýretshi, tipten medısınaǵa ıkemdi boldy. Sol kezeńde adamnyń mı qabyǵyna trepanasııa jasaýynyń ózi fantastıkalyq qubylysqa tán bolatyn. Botaılyqtar paıdalanǵan keıbir buıymdardyń jasalý erekshelikterine qarap tas ǵasyryna tıesili ekendigine sený qıyn.
– Arheologııalyq málimetter boıynsha búginde Botaı qonysynyń aýmaǵy keńeıip 30 gektarǵa jýyqtap qaldy. Áli kúnge deıin ejelgi mekennen jańa artefaktar tabylýda. О́tken jyly da tyń ýchaskeler zerttelgeni belgili.
– Búginge deıin Botaı qorymdarynan úsh júz myńnan astam jáldiger tabylǵany belgili. Búginde jádigerlerdiń sany emes, ǵalymdardy onyń mańyzdylyǵy qyzyqtyrady. Ásirese jylqylardyń, ıtterdiń jańadan tabylǵan qańqalaryna qatysty zertteýler júrgizilmek. Botaı taıpalary sondaı-aq dala malshylarynyń kúntizbesin alǵash oılap tapqany belgili. Olardyń tirshiligi jyl boıǵy sharýashylyq qyzmetiniń tártibine baılanysty boldy. Qysta olar 20-30 gektar aýmaqty alyp jatqan mekenderde tursa, kóktemde turǵyndardyń bir bóligi jylqylarmen birge Torǵaıdyń tereń saılaryna, Jezqazǵan óńirindegi Ulytaý silemderine qaraı yǵysty. Olar taldan, attyń terisinen jasalǵan lashyqtardy ýaqytsha úıshik retinde paıdalandy. Alǵashqy lashyqtardyń paıda bolýynyń ózi erekshe. Ony balyq aýlaǵanda paıdalanatyn, balshyqpen sylanǵan ári taldan órilgen sebettiń qarapaıym da myqty qurylymy erekshe qyzyqtyrdy. Tóńkerilgen sebet botaılyqtardyń lashyǵynyń úlgisin sıpattap turǵandaı... Botaı taıpalary keshendi sharýashylyq júrgizgen. Ańshylyq, balyq aýlaý, úı kásibinde súıek, aǵash, tas óńdeýmen de aınalysqan. Qyshtan quıylǵan as úı ydystaryn túrli órnektermen qashap jasaǵan. Qoldanystaǵy ydystardyń birinde beınelengen dóńgelek sýreti botaılyqtardyń arbany paıdalanǵandyǵynan habar beredi. Osylaısha jylqyshylardyń qandaı bolmasyn ashqan jańalyqtary tájirıbege enip, dástúrli tárbıeniń ózegine aınaldy, atadan balaǵa mura bolyp, Eýrazııanyń dalaly jáne ormandy alqaptaryna myńdaǵan jyldar boıy tarap keldi.
– Botaı tarıhı keshenine búginde otandyq ǵalymdarmen qatar sheteldik zertteýshilerdiń de atsalysqany belgili. Qazirgi kezdegi yqpaldastyq máselesi qalaı jalǵasyn tabýda?
– 1990 jyldary birqatar kórnekti ǵalymdar Botaıdaǵy jylqyny qolǵa úıretýmen baılanysty derekterdi anyqtady. Devıd Entonı, Dorkas Braýn, Norbert Beneke, Anjela fon den Drısh, Marsha Levın, Sandra Olsen, t.b. ǵalymdar osy taqyrypqa oraı keń kólemdegi zertteýlerin jarııalady. Botaı zertteýlerine sondaı-aq Germanııa, AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı, Fransııa, Danııa, Qytaı, Lıtva sııaqty elderden kóptegen ǵalymdar aralasty. О́z isiniń bilgiri bolyp tabylatyn ǵalymdar Botaı jádigerlerin zertteýde zamanaýı ádis-júıelerdi paıdalandy. Tipten Botaıda álemdegi ǵylymnyń eń jańasha izdenisteri men ádisteri alǵash ret júzege asty deýge negiz bar. Ǵajaıyp meken ǵalymdarǵa erekshe serpin bere otyryp, ınnovasııalyq dúnıelerdi engizýge múmkindik berdi. Botaı búginde jas ǵalymdardy oqytýǵa arnalǵan ortalyq. Arheologııa úzdiksiz ári adamzatpen birge jasasatyn tarıhı úrdis bolǵandyqtan, ony júrgizý úshin ár kez jańa talaptar qajet ekendigi sózsiz. Kásibı mamandardyń úzdiksiz daıyndalýy, zertteý nysandarynyń zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtalýy, ǵalymdardyń ǵylymnan qol úzbeı aınalysýy ýaqyt údesinen týyndap otyr. Osy oraıda arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizip, damytýda sheteldik áriptesterdiń tájirıbesin nazarǵa alyp otyrýdyń mańyzy zor. Sebebi Botaı sııaqty elimizdiń tarıhqa tunǵan ólkelerinde arheologııa ǵana emes, ǵylymnyń barlyq salasy úshin izdenisterge mol múmkindik bar.
Áńgimelesken
Elvıra Serikqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
