Sońǵy on jylda áskerdegi qylmys eki ese tómendedi. Áskerı sala sońǵy jyldary qashqyndyq, bólimdi óz betimen tastap ketý jáne áskerı múlikti joǵaltý sııaqty qylmystyq quqyq buzýshylyqtardan tolyǵymen arylǵan. Árıne, ádette áskerı sala basshylyǵy táýir kórsetkishterdi maqtanyshpen aıtyp, esep-qısaptarynda ólim-jitim, álimjettik pen basqa da oǵash áreketterdi jasyryp qalýǵa tyrysady. Biraq «aýrýyn jasyrǵan ólediniń» keri kelip, usaq-túıek sanalatyn oqıǵalardyń ózi qorǵanys salasynyń halyqaralyq bedeline de keri áserin tıgizeri anyq.
Resmı derekterge qaraǵanda, byltyr áskerdegi aýyr qylmystardyń sany 132-den 98-ge (26%), al asa aýyr qylmystar 5-ten 2-ge deıin (60%) tómendegen. Biraq bul kórsetkishke toqmeıilsýge bolmas. О́ıtkeni áskerı vedomstvolarda qarý men oq-dárilerdiń saqtalýy, áskerdiń urysqa ázirligi, memlekettik shekarany kúzetý, azamattardy áskerı qyzmetke shaqyrtý men áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik qorǵalýy salasyndaǵy kemshilikter kóptep tirkelgen. Bas áskerı prokýratýranyń derekterine qaraǵanda, qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, áskerı tártipti nyǵaıtý qyzmetinde sheshilmegen máseleler jetip-artylady. Osy rette, áskerı salada, onyń ishinde qorǵanys isteri departamentterindegi sybaılas jemqorlyq nemese paraqorlyqqa qatysty birer derekti aıtýǵa bolady.
Máselen, ótken jyldardaǵy derekterge kóz júgirtip qarar bolsaq, byltyr Sybaılas jemqorlyqqa qarsy ulttyq bıýro Qyzylorda oblystyq qorǵanys isteri departamentiniń bastyǵyn 600 myń teńge para aldy dep aıyptady. Ol kezekti áskerı shen berý, tártiptik jaýapkershilikten bosatý jáne qyzmette qamqorlyq kórsetý úshin qyzmettesterinen 20 myń men 150 myń teńge aralyǵynda para alyp otyrǵan degen kúdikke ilikti. Al Atyraý qalalyq qorǵanys isteri basqarmasynyń bastyǵy da jeke tulǵanyń ýaqtyly áskerı esepke turmaǵandyǵy úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartpaý jáne jasy kelgennen keıin áskerı bılet berý úshin 70 myń teńge aldy degen kúdikpen tutyldy. Sondaı-aq jemqorlyqqa qarsy qurylym burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy Saıram aýdanynyń áskerge shaqyrý qyzmetiniń bastyǵyn jergilikti turǵyndy áskerı boryshyn óteýden bosatyp jáne oǵan áskerı bılet jasap berý úshin 35 myń teńge para aldy degen kúdikpen ustaldy.
Eń jamany áskerge jiberip-jibermeý, zańsyz áskerı bılet berý, ákimshilik jaýapkershilikke tartpaý tárizdi zańsyzdyqtar ábden júıelenip, zańdastyrylǵandaı áser qaldyrady. Al eń soraqysy, bul – ustalǵandar ǵana, sonda ázirge ustalmaǵandar qansha?
Bas áskerı prokýratýranyń derekterine qaraǵanda, byltyr sybaılas jemqorlyq boıynsha qylmys 34 paıyzǵa nemese 94-ten 62-ge deıin tómendegen.
Qorǵanystyń ólshemi tek qarajat emes
Qazaq jastarynyń júregine otanshyldyq sezimin uıalatyp, erlik pen órliktiń úlgisi retinde mysal qylatyn batyrlardan bizdiń halqymyz kende emes. Alǵashqy áskerı dastanǵa arqaý bolǵan Qobylandy batyr men dańqty Baýyrjan Momyshulynyń aralyǵynda talaı erlerimiz Otan qorǵaýdyń biregeı úlgisin kórsetti. Sondyqtan áskerı áleýetti tek Qarýly Kúshterdiń qarjylandyrýymen ólsheý asa ádiletti bola qoımas. Qazir elimizdiń qorǵanys salasyna on eki nóldik sıfrlarǵa teń qarajat bólinýde.
Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, general-leıtenant Abaı Tasbolatovtyń aıtýynsha, qazir Qarýly Kúshterdiń tórt qubylasy túgel.
– Qorǵanys salasynyń búgingi ahýalyna baǵa berý úshin, ótken shaqqa da qaraý artyqtyq etpeıdi. Máselen, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary keshendi áskerı jattyǵý ótkizýdiń ózi muń bolatyn. Qarý-jaraqtyń, áskerı tehnıkanyń basyn qurap, janarmaıdy shelektep jınap, jylyna bir ret qana jattyǵý ótkiziletin. Qazir ondaı úlkendi-kishili is-sharalar kúni-túni júrip jatyr. Eń bastysy, máselen, 2002 jyly qorǵanys salasynyń bıýdjeti 9 mlrd teńgeniń shamasynda bolsa, qazir 360 mlrd teńgege jetti, – deıdi A.Tasbolatov.
Demek, Qorǵanys mınıstrliginiń qarjylyq qıynshylyqtardan qutylyp, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy júktegen mindetterdi abyroımen atqarýǵa shamasy jetedi.
Statıstıka sóılese
Bir másele anyq. Qazirgi jastardyń arasynda áskerı boryshyn óteýge qulshynyp otyrǵandar az emes. Biraq bul umtylystyń artynda otanshyldyq sezimmen qatar, pendeshiliktiń de sıpaty baryn moıyndaý kerek. О́ıtkeni polısııadan bastap, qarapaıym kúzetshi, tipti birqatar memlekettik qyzmetterge tek áskerı bıleti bar adamdar ǵana qabyldanatyndyqtan, burynǵy qashyp-pysý, «aq bılet» degender jaıyna qaldy. Erterekte balasyn áskerden qaldyrý úshin aıanbaıtyn ata-ana, qazir uldaryn áskerge jiberý úshin janyn salady. Tipti osy arada «barmaq basty, kóz qysty» áreketteriniń de tirkeletini belgili. О́ıtkeni suranys bar. Osy suranysty, sondaı-aq ásker sapyndaǵy ólim-jitimdi azaıtý maqsatynda áskerge shaqyrylýshylarǵa qoıylar talap ta kúsheıdi. Olardyń eń bastysy – bozbalalardyń densaýlyq jaǵdaıy.
Osy oraıda, Qazaqstan Qarýly Kúshteri Bas shtaby Uıymdastyrý – jumyldyrý jumystary departamenti bastyǵynyń orynbasary, polkovnık Ardaq Kýkatovtan áskerge shaqyrylýshylardyń 2018 jylǵy medısınalyq komıssııa kórsetkishterimen tanystyq. Naqty derek mynadaı: byltyr áskerge shaqyrylǵandardyń 79,1 paıyzy jaramdy dep tanylǵan. 10,5 paıyzy ásker qataryna jaramaı qalǵan. Al jastardyń 10,4 paıyzy densaýlyǵyna baılanysty ýaqytsha shaqyrý merzimine keri shegerilgen.
– Áskerge jaramaı qalǵandarǵa ishki organdardyń syrqaty, hırýrgııalyq jáne nevrologııalyq aýrýlar tusaý boldy, – deıdi A.Kýkatov.
Respýblıkalyq kórsetkishterge taldaý jasasaq, áskerge jaramdy jastar elimizdiń ońtústik óńirlerinde kóptep shoǵyrlanǵan sııaqty. О́ıtkeni Túrkistan oblysynan áskerge shaqyrylatyndar sany basqa óńirlerden anaǵurlym kóp. Máselen, qatardaǵy oblystar jylyna shamamen 1,5 myń jigitti ásker sapyna qosyp otyrsa, bul óńirden áskerge attanatyndar sany 4 myńnan asady.
Al bul jigitter ásker sapynda bir jylda ne úırenedi jáne qazir aqyly negizde «áskerı bılet» alýǵa múmkindik beretin áskerı-tehnıkalyq mekteptiń qajeti qansha degen saýaldardy áskerı ǵalym Abaı Tasbolatovqa kóldeneń tarttyq.
– Qorǵanys salasynyń basty mindeti – Elbasy tapsyrmasy boıynsha kásibı ásker qurý. Sondyqtan áskerdegi aýyr jáne jaýapty mindetter kelisimshart negizinde qyzmet jasaıtyn kásibı áskerılerge júktelgen. Qazirgi áskerdiń 75 paıyzy sol kásibıler, al 25 paıyzy – boryshyn qysqa merzimde óteýshiler. Demek, ásker qataryna jastardy shekesinen shertip tańdap alýǵa múmkindik bar. Al qalǵan jastar qaıtpek? Qarýly Kúshter sapyna jylyna alynatyny ári ketkende 35 myń adam. Al áskerge shaqyrý jasyndaǵylar sany mıllıonǵa jýyqtaıdy. Sondyqtan qorǵanysqa qajetti áleýetti qalyptastyrý, ıaǵnı jastarǵa qarý ustaý men sapta turýdy úıretý úshin áskerı-tehnıkalyq mektepter jumys isteýde. Aqshasyn tóleıdi, áskerı bıleti men arnaıy mamandyǵyn alyp shyǵady. Bastapqyda men buǵan qarsy bolǵanymmen, keıin durystyǵyna kózim jetti. Al jaýyngerlerge bir jyldyq merzim de qazir tıimdi ekendigin dáleldep otyr, – deıdi A.Tasbolatov.
Kúni keshe Jastar jylynyń ashylý saltanatynda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Táýelsizdik rýhymen ósip kele jatqan búgingi jas býyn – bizdiń erteńgi úmitimiz, senimdi tiregimiz» degen bolatyn. Demek, endi Otan qorǵaýdyń – abyroıly mindet ekendigine basymdyq berile túspek. Sonymen qatar ofıserler otanshyldyq sezimniń kirshiksiz úlgisin kórsetip, áskerdiń bedelin kótere túsýden aıanbaý qajet. «Otan úshin otqa tús – kúımeısiń» degen naqyl is júzinde naqty úlgi, jarqyn mysaldarmen órnektelýi tıis.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan
