Fotony túsirgen Sársenbek Qyzaıbekuly
Júırik baptaý – túptep kelgende atty shynyqtyrý degen sóz. Iаǵnı, júırikti baptap, jaratýdaǵy maqsat – ony eń aldymen shabatyn kúıge jetkizý kerek. Júırik baptaýǵa den qoıǵan adam áýeli, baptaýǵa ustaǵan jylqysynyń jaı-japsaryn jaqsy bilýi kerek. Júıriktiń tabıǵatyna, bitimine, sıpatyna baılanysty ony jaratý, baptaý ádisteri de ár alýan bolady. О́ıtkeni, qazaqy jylqynyń ishinde ártúrli jaratýdy súıetini bar. Bárin bir tásilmen baptaý qate. О́ıtkeni, árbir at bir-bir álem. Onyń tabıǵı minezi bap tileý ereksheligi bir-birine uqsamaıdy. Sol sııaqty, árbir atbeginiń at baptaý ádis-tásili ár basqa.
Júırik jylqy jergilikti tabıǵatyna, jaıylǵan jerine, ornalasqan mekenine qaraı baptalady. Aldymen onyń tuqym-tegine, bitim-nyshandaryna nazar aýdarǵan jón. О́ıtkeni, baıyrǵy qazaq jylqysy bir qalypqa quıyp qoıǵandaı birkelki jasandy tuqym emes. Sondyqtan da, ártúrli jaratýdy súıetin, ár alýan júırikter bolýy zańdylyq. Biri toqjaraý kúıinde jaqsy shapsa, endi biri ábden jeńildep ish tartyp, jaraǵan jaǵdaıda jaqsy shabady. Qaısy biri qabyrǵasynyń jigi bilinbeı, jańbyrlyǵy osylmaı semiz qalpynda baby qansa, keıbireýleri ábden aryp, arsa-arsasy shyǵyp, qabyrǵasy yrsıyp aryǵanda jaqsy shabady.
Sol sebepti, semizdeý júırikti aryqtatamyn dep jıi-jıi tańasyryp nemese sýǵa salyp tońdyrý isi qatelikke uryndyrýy múmkin. Ter alýdyń jóni osy eken dep orynsyz shapqylaýdan da saq bolǵan jón. Áýeli, baptaýǵa ustaǵan júırikti aıańdatyp, jeldirip, qysqa shapqyn jasaý arqyly jaratý – onyń tynysynyń keńeıýine, bulshyq etteriniń shıraýyna, sińiriniń sozylmaı bekýine, tula boıyn aýyrlatqan ashy teriniń durys shyǵýyna sep.
Atbegi áýeli júıriktiń – qara ettiligin nemese maı ettiligin jazbaı tanýy tıis. Jaıasy jalpaıyp, jony tyrsıyp turatyn qulyn saýyr qara etti júırikterdi jaratyp, arytamyn dep jilik maıyn úzip alý nemese olpy-solpy, arqasy arbıǵan, qabyrǵasy yrsıǵan, kelbeti jupyny biraq ish maıynan arylmaǵan júırikti aryp ketken eken dep qatelesý op-ońaı.
Júıriktiń baby jylynda
Qazaqta: «Júıriktiń baby jylynda» degen sóz bar. Bul tirkestiń maǵynasy: júırikti jaratý isi jazdyń 40 kún shildesinde (maýsym-shilde aılaryndaǵy shýaqty kúnderdi aıtady) baılap-baptap jarysqa qosýmen shektelmeı, báıge attyń babyn jyldyń tórt mezgilinde jiti qadaǵalap, baqylaýdy aıtady.
Shyn júıriktiń babyn jyl boıy buzbaǵan jón. Naǵyz atbegiler júırikti jyl boıy baptaǵan. Mysaly, qysta kók jońyshqa, aq suly berip semirtedi. Sodan soń kóktemgi qar sýymen biraz kún óriske jiberip, sary shópke jaıady. Tek qara etin qaldyryp, ish maıy men qazysyn jeńildetetin bolǵan.
Júırik jylqyny baptaýdan basqa ýaqyttarda qınamaı, aıaq-qolyna aqaý túsirmeı minip júredi. Tájirıbeli atbegilerdiń aıtýy boıynsha, jyldyń 365 táýliginiń 150 kúninde júırikti kádimgi kúndelikti miniske salǵan durys. 150 táýlik degenimiz – 5 aı. Osy bes aıdyń bir aıy jazǵy baptaý merzimi. Tamyz-qyrkúıek aılarynda jazdaı baılanǵan júırikti úıirge jiberip semirtedi. Qazan aıynda qolǵa ustap, jeńil-jelpi júriske salyp, birneshe ret tańasyryp baıqaıdy. Odan keıin qarasha-jeltoqsan aılarynda jylqyǵa bos jiberedi. Qańtar-aqpan aılary týǵan soń qolda ustap, ári-sári qınamaı minip, jeńil terin alý arqyly boıyndaǵy artyq-aýys zattardan (shlag) aryltady.
Denesi kishkentaı qulyn saýyr júırikter etke súıenip shabatyndyqtan árkez semizdikti súıedi. Bulardy 15-20 kún jaratyp 4 ret terletip, tań asyrsa jetip jatyr. Al, etke tutqyr, qol-aıaǵy dińgekteı saqa júırikterdi keminde 30 - 35 kún jaratyp, 7-8 ret qarajarysqa salyp terletip, tań asyrý kerek.
Kóktemniń sáýir-mamyr aılarynda bir aıǵa jýyq qolda ustap qystyń sýyq kúnderi aqaý alǵan sińirlerin sozdyryp, aıaq-qolynyń bulshyq etin shıratady. Osylaı qamdaǵan júıriktiń ishi mólsherden tys maılanbaıdy, kúsh-qýaty kemimeı qalpyn saqtaıdy.
Ár mezgil saıyn úıirde júrgen júırikti qaıta-qaıta ustap miniske salýdyń máni – denesine jınalǵan bos sýdan terletý arqyly aryltyp, maıyn qara etine sińirý bolyp tabylady.
Semiz, qońdy jylqynyń baby uzaqqa sozylady. Ondaı júırikti ustaǵan sátten bastap alǵashqy 24 táýlik ishinde: 7 dúrkin aramterin alyp, 3 dúrkin qarajarysqa salady. Odan keıingi 20 táýlikte: 5 dúrkin qysqa shapqyn (6-12 shaqyrymǵa 4-5 jylqyny aýyzdyq talastyryp shaptyrý) jasap, 2 dúrkin qarajarysqa qatystyrady. Kelesi 15 táýlik ishinde: 2 dúrkin qysqa shapqyn, 1 dúrkin qarajarysqa qatystyrady.
Jalpy kóshpelilerdiń júırik baptaý, ıaǵnı, atbegilerdiń at jaratý merzimi: jasy jetken, jyl saıyn baptalyp úırengen saqa júırikterdi 30-40 kún baılap, 5-6 dúrkin terin alyp, 10-13 dúrkin boı jazdyryp (ártúrli qarajarystar) shaptyrady.
Dónen jáne besti júırikterdi baptaǵanda: 15 táýlik ishinde 3-4 márte terin alyp, 5-7 dúrkin jarysqa salady. Qunan-taılardy baptaǵanda: 3 dúrkin terin alyp, 4-5 dúrkin jarysqa jiberedi.
At baptaýdyń merzimi men ádis-tásili jyldyń ártúrli mezgiline baılanysty (qys, jaz, kóktem, kúz) ózgerip turady. Osy jaıdy tolyq meńgergen adamdy «naǵyz atbegi» dep eseptegen.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
