Ár kezde ultaralyq qaqtyǵystarǵa terrıtorııalyq talas-tartystar, halyqtar arasyndaǵy tarıhı óshpendilik, ústem ulttyń az ulttarǵa óktemdigi men qysymy, saıası elıtanyń tanymaldylyq pen bılikke jetýdiń joly retinde ulttyq máselelerdi kóterýi jáne halyqtyń kópetnosty memleket deńgeıinen jeke memlekettilikti qurýǵa umtylysy sebep bolyp jatady. Mundaı kórinister, ásirese XX ǵasyrda álemdik saıası kartada táýelsizdik alýyna baılanysty paıda bolǵan jańa memleketterde kóbirek qylań berdi.
Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Ortalyq Azııa óńirindegi etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy zertteý ortalyǵy jetekshisiniń orynbasary Dastan Kósherbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, alys elderdi aıtpaǵanda, burynǵy Keńes Odaǵynyń kóleminde de ultaralyq qaqtyǵystar beleń alyp otyrǵan.
– Ultaralyq shıelenisterdiń zardabynan adamzat sabaq ala almaı keledi. Oǵan mysal retinde Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Bosnııa men Gersegovınanyń osyndaı qaqtyǵystardyń saldarynan qanǵa bókkendigin aıtýǵa bolady. TMD elderiniń birazy, onyń ishinde Taýly Qarabaq, Osetııadaǵy shıelenisterdiń zardabyn qarapaıym halyq áli tartyp keledi, – deıdi D.Kósherbaev.
Sarapshymyz osy oraıda, ultaralyq shıelenisterdi sheshýdiń biryńǵaı úlgisi men tıimdiligi tabylmaǵandyǵyn alǵa tartady.
– Ultaralyq shıelenisterdi sheshýdiń joldary kóp. Halyqaralyq quqyqtyq erejeler de jaqsy qurylǵan. Alaıda, bir elde oryn alǵan shıelenis kelesi eldegi shıelenisten bólek bolýy múmkin. Iаǵnı, onyń sheshilý joldary da ózgeshe bolady. Ultaralyq shıelenisterdi sheshýdiń bir ámbebap tásili joq. Eń tıimdi joly – ultaralyq shıelenisti boldyrmaý. Memleketterdiń barlyǵy osy baǵytta jumys atqarýda. Alpaýyt elderdiń álemdik saıası sahnada ekonomıkalyq, áskerı, saıası yqpalǵa ıe bolý maqsatyndaǵy baqtalastyqtarynyń saldarynan keıbir «ultaralyq» shıelenister qoldan jasalýda. Aqparattyq tehnologııalardyń damyǵan zamanynda ózge elde otyryp basqa eldiń ishki jaǵdaıy men halyqtyń kóńil kúıine yqpal etý dástúrli «saıası soǵys» quralyna aınaldy, – dep oıyn qorytty Dastan Kósherbaev.
Al «Halyqaralyq quqyq qorǵaý ortalyǵy» QB prezıdenti Jandildá Jaqypovtyń pikirinshe, etnosaralyq shıelenisterdi bylaı qoıǵanda, osy ýaqytqa deıin «etnos» termıniniń bir maǵynaly uǵymy qalyptasyp bolmaǵan.
– Álem elderinde qarapaıym buzaqylyq, basqa da qylmystyq quqyqbuzýshylyqtarǵa «etnostyq qaqtyǵys» dep dıagnoz qoıý órship ketti. Búgingi ınternetpen qarýlanǵan qoǵam otqa maı quıa túsip, qarsy taraptardyń arasyndaǵy óshpendilikti qozdyryp, alystan baqylap, anyq-qanyǵy anyqtalmaǵan oqıǵalarǵa baılanysty syrttaı ton pishýge dánigip aldy. Árıne tek birtutas ulttyń ókilderi ǵana mekendemeıtin memleketterde belgili bir etnos ókilderiniń bolýy múmkin. Bul jerde osy etnostardyń ókilderi arasyndaǵy qatardaǵy tóbelesterge ultaralyq mańyz berý aqylǵa syımaıdy. Máselen, AQSh pen Eýropa elderinde aq násildiler men qara násildiler arasyndaǵy qaqtyǵystar áli de bar. Biraq bul shıelenisterdi kóbine ultaralyq qaqtyǵystarǵa jatqyza berýge bolmaıdy, – deıdi J.Jaqypov.
Biraq shıelenister men qaqtyǵystardy sheshýdiń halyqaralyq tájirıbede ábden synalyp, kem-ketigi jonylǵan aıqyn joldary bar ekendigi de ras. Ol – zorlyq-zombylyq pen májbúrleýden bas tartý, barlyq qatysýshy taraptardyń múddeleri eskerilgen mámile jasaý, adamnyń quqyǵy men bostandyǵyn basty qundylyqtardyń qataryna kirgizý jáne túıtkildi máselelerdi kelissózder arqyly sheshýge tyrysý.
Búginde osy joldy tańdaǵan Qazaqstannyń úlgisin álemdik qoǵamdastyqtyń moıyndaǵanyn aıta ketý kerek. Bul sózimizdi saıasattanýshylar da qoldaıdy.
– Qazaqstan – halqy sútteı uıyǵan memleket. Bul – bizdiń baılyǵymyz, qundylyǵymyz. Eń bastysy – etnos ókilderiniń aýyzbirshiligi men tatýlyǵy qur jalań uran sózder emes. Qazaqstan halqynyń ultaralyq shıelenisterge qarsy tura alýynyń basty sebebi de osynda. Qazaqtyń qundylyqtaryn boıyna sińirgen jáne bir shańyraqtyń astynda ómir súrip tárbıelengen azamattardyń birligi berik bolady, – deıdi Ortalyq Azııa óńirindegi etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy zertteý ortalyǵy jetekshisiniń orynbasary Dastan Kósherbaev.
Osy arada «ultaralyq qarym-qatynas» termınine sabaqtas bolyp keletin «dinaralyq qarym-qatynas» elimizde durys jolǵa qoıylǵan. Oǵan ádette birin-biri kórmesteı bolatyn búkilálemdik dástúrli din ókilderiniń Astanada bir ústelde bas qosýy dálel.
Túptep kelgende, qyldan da názik túsiniktermen sıpattalatyn ultaralyq qatynastardy qozdyrý men ony saıası ekstremızmniń quraly retinde qoldaný qaı tarapqa da opa bermeıtini tarıhtyń ashy sabaqtarynan belgili.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
