PREZIDENT MURAǴATY: TARIH PEN TAǴLYM

Aldaǵy 5 naýryz kúni Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń muraǵaty erekshe qundy qujattardyń biregeı kórmesin ashýǵa ázirlenýde. Ujym úshin erteń de aıryqsha mándi kún. Olar Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtymen birlese otyryp, Elbasy Joldaýynan týyndaıtyn mindet-máselelerdi sóz etetin “dóńgelek ústel” ótkizbekshi. Osyǵan oraı biz kórme materıaldarymen aldyn ala tanysyp, odan soń Muraǵat dırektory, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri Vladımır Shepelmen áńgimelesken edik. – Qurmetti Vladımır Nıkolaevıch, ózińiz bilesiz, osydan eki aı ǵana buryn 90 jyldyǵyn toılaǵan “Ege­men Qazaqstannyń” oqyrmandary gazet bet­terinde Prezıdent muraǵatynyń jumysymen jáne ártúrli tarıhı taqyryptar boıynsha ózińiz jarııalaǵan maqalalarda keltirilgen jekelegen qujattarmen tanysýǵa budan buryn talaı ret múmkindik alǵan bolatyn. Ol úshin sizge rahmetimizdi aıta otyryp, Prezıdent muraǵatynyń basqa muraǵattardan aıyrmashylyǵy nede ekenin bilgimiz keler edi. Estýimizshe, mundaı muraǵattar álemde sonshalyqty kóp te emes kórinedi. – Iá, Prezıdent muraǵaty shyn mánisinde de biregeı. Mártebesi jaǵynan da jáne munda saqta­lyp otyrǵan qujattar oraıynda da. Árıne, my­saly, AQSh-taǵy sııaqty, basqa elder prezıdent­teriniń arhıvteri bar. Biraq olar kóbine-kóp jeke adamdardyki bolyp keledi jáne qaıyr-járdem esebinen ustalady. Ári olarǵa qalyń kópshiliktiń qoly jete de bermeıdi. Qazaqstan Prezıdentiniń muraǵaty áýel bastan memlekettik mártebe ıelendi. Munyń ózi onyń “Ulttyq muraǵat qory jáne mu­ra­ǵattar týraly” Zańǵa sáıkes jumys isteýin qam­tamasyz etti. Búgingi tańda Muraǵat Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń, onyń Ákimshiliginiń jáne Memleket basshysyna tikeleı baǵynyshty hám esep berýge mindetti basqa da memlekettik or­gandardyń qyzmetin aqparattyq-muraǵattyq qam­tamasyz etý salasyndaǵy negizgi mindetterdi oryn­daıtyn, tehnıkalyq turǵydan jaqsy jaraqtanǵan zamanaýı keshen bolyp tabylady. Biraq zańdy negizdegi qoǵamdyq paıdalaný úshin ashyq qujattar naq bir kez kelgen memlekettik muraǵattyń qujat­tary sııaqty qoljetimdi ekenin aıtpaqpyn. Buǵan mysal úshin keıbir statıstıkalyq derekterdi keltireıin. 2009 jyly Muraǵattyń oqý zalynda 350 zertteýshi ǵylymı izdenistermen aınalysty, sonyń ishinde tórteýi AQSh, Fransııa, Germanııa jáne Italııadan edi. Bir aıtarlyǵy, muraǵatta qazir 734369 is mem­lekettik saqtaýda tur. Bul degenińiz – 150 mıllıon paraqtan astam qundy qazyna. – Qazir Muraǵat “Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti muraǵatynyń erekshe qundy qujattary” atty tarıhı-qujattyq kórme ázirleý ústinde eken. Kópshilik qaýym nazaryna shyn mánindegi biregeı qujattar tartylmaq. Sol jaıynda aıtyńyzshy. – Mundaı kórmeni biz birinshi ret uıym­dastyryp otyrmyz. Muraǵat birqatar jyldardan beri tarıhı dáýirlerdiń aqıqat mánin, erekshelik sıpatyn aıǵaqtaıtyn ári sol sebepten de erekshe qundylar sanatyna jatatyn neǵurlym jarqyn aqparattyq qujattardy ashýmen keledi. KOKP-nyń burynǵy muraǵattyq qoryn qupııasyzdandyrý nátıjesinde zertteýshilerdiń, sondaı-aq otandyq tarıhqa qyzyǵýshylyq tanytqan jaı azamattardyń qujattarǵa qoljetimdiligin keńeıtý múmkindigi týdy. Kórmege 1917 – 2000 jyldar aralyǵyndaǵy barlyǵy 166 qujat qoıylmaq, bulardyń kópshiligi alǵash ret kórsetilmekshi. Mysaly, erterektegi qujattardyń bireýi, mine, quryltaı jınalysyna jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna saılaý jónindegi nusqaý­shy­lar kýrsyn bitirgeni týraly Alı-Beı Djangıl­dın­ge (keıinnen Dala ólkesiniń tótenshe komıs­sary, Qyrǵyz Ortalyq Atqarý Komıteti tóraǵasy­nyń orynbasary) Jumysshy jáne sharýa depý­tat­tary Keńesiniń Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Ko­mıteti bergen kýálik. Kýálikte 1917 jyldyń 25 qyrkúıegi (eski kúntizbe boıynsha) tańbalanǵan, ıaǵnı qazan tóńkerisinen bir aı buryn. Ol kezde Á.Jangeldın Petrograd keńesiniń Torǵaı obly­synda keńester qurý jónindegi uıymdastyrýshy-nusqaýshysy bolatyn. Aıtqandaı, 2009 jyly Muraǵat Álibı Jangeldınniń 125 jyldyǵyna oraı “Tótenshe komıssar” atty qujattar jınaǵyn shy­ǵardy. Jınaqty kóptegen qyzǵylyqty qujattar men sırek fotosýretter tartymdy ete túsken. Oqyp shyǵýǵa keńes beremin. Budan basqa eki qujatqa keleıik. Olar – RKFSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy V.Lenın ózi qol qoıǵan, 1919 jylǵy 24 shildede S.Meńdeshevti Qyrǵyz ólkesin basqarý jónindegi Áskerı-Revolıýsııalyq Komıtettiń múshesi etip taǵaıyndaý týraly mandat jáne Qazaqstan KP(b) Ortalyq Komıteti bıýro otyrysynyń S.Meń­de­shev­ti halyq jaýy retinde jumystan alyp, par­tııa­dan shyǵarý týraly 1937 jylǵy 1 qazandaǵy №17 hattamasynan kóshirme. Ol biraz jyl KırSIK tóraǵasy bolǵan edi. Taǵdyrdyń qubylýy mynadaı qasiretke soqtyrdy. Kórmede Qazaq KSR memlekettiliginiń bastaý­laryna jeteleıtin basqa da biregeı qujattar bar­shy­lyq. Bul, eń aldymen, RKFSR quramynda Qyr­ǵyz (Qazaq) Avtonomııalyq KSR-in qurý tý­raly 1920 jylǵy 26 tamyzdaǵy Búkilodaqtyq Or­talyq Atqarý Komıteti men RKFSR Halyq Komıs­sarlary Keńesiniń dekreti. Bul qujatta respýb­lıkanyń ákimshilik-aýmaqtyq shekaralary, oblys­tardyń quramy resmı túrde aıqyndalǵan, basqarý organdary, qarjy jáne tehnıkalyq quraldarmen jabdyqtaý júıesi belgilengen. V.Lenınniń 3-shi Komınternniń 2-shi kongresinde sóıleıtin sóziniń tezısterine 1920 jyldyń mamyr, maýsymynda T.Rysqulov, S.Qojanov, A.Baıtursynov, Iýma­gýlov, A.Valıdov daıyndaǵan qosymshalar aı­ryqsha nazar aýdararlyq. Lenınge jazǵan hat­ta­ryn­da olar: “Biz ulttyq jáne otarshyldyq máse­leleri jónindegi sizdiń tezısterińizdiń 11-shi, 12-shi tarmaqtaryn ózgertip, 13-shi tarmaqty qostyq” dep tikesinen atap kórsetedi. Bul qosymshalarda olar problema haqyndaǵy óz paıymdaryn baıandap, ony Shyǵysta sheshýdiń saıasaty men tásiliniń qıyn­dyǵyna hám erekshelikterine nazar aýdardy. Ultshyldyqpen, keıinirek troskııshildikpen, solshyl jáne ońshyl aýytqýshylyqtarmen kúres sol kezeńniń barlyq derlik qujattarynyń ózegine tartylǵan. Minekı, 1922 jyldyń 1 maýsymynda Ortalyq Komıtet hatshysy I.Stalın qol qoıǵan, Qyrǵyz Respýblıkasy kommýnısterine partııanyń ult máselesi jónindegi 10-shy sezi týraly RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń sırkýlıarlyq haty. Onda, atap aıtqanda: “Qyrǵyzııa partııa uıymdary ult­tyq saıasat negizderin jete meńgermegen jáne ony praktıkada burmalaıdy. Otarshyldar tarapynan da, ultshyldyq kóńil kúıdegi elementterdiń kúshi kem emes toby tarapynan da kúres jalǵasýda” – dep kórsetti. Odan ári osy jáne basqa baǵalar to­talıtarlyq tártiptiń jappaı saıası qýǵyn-súrginine negiz etilip alyndy. 1923 jyldyń aqpanynda-aq GPÝ-diń Shyǵys bólimine, Iа.Peterske Alash-Ordanyń jaı-kúıi men qyzmeti týraly QKSR boıynsha GPÝ baıanhaty tústi. Osy arada Prezı­dent muraǵaty “Alash” qozǵalysynyń tarıhy boı­yn­sha 5 tomdyq qujattar jınaqtaryn shyǵarǵanyn aıtqanymyz lázim. – Erekshe qupııa aqparatty baýyryna basqan, bylaısha aıtqanda, “erekshe papkalardaǵy” qujattar kórmeden oryn ala ma? Jalpy, osy “erekshe papka” degenimiz ne? – Iá, olar mindetti túrde kórmege qoıylady. Úkimet komıssııasy “erekshe papkalardaǵy” kóptegen qujattardy qupııalylyq qamaýynan bosatyp, qazirde qujattar jınaqtaryn daıyndaý barysynda ǵylymı aınalymǵa engizýde. Keıbir adamdar “erekshe papkalardy” temirden nemese basqa qatty materıaldardan jasalǵan, qu­pııa belgili qulyptarmen qorǵalǵan, qaǵazdar saq­talatyn áldebir qobdı-qorap dep oılaıtyn shyǵar. Múldem de olaı emes. Olar qatyrǵy qaǵaz muqa­baly isterge tigilgen. Ras, olarǵa tek qupııalylyǵy asa joǵary dárejedegi qujattarmen tanysýǵa arnaıy ruqsaty bar sanaýly basshy adamdar ǵana jiberilip, bul ister brondalǵan sıgnalızasııaly seıfterde saqtaldy. Myna bir qujat qysqa ári qarapaıym bol­ǵanymen, shyn máninde mazmuny jantúrshigerlik. Bul Qazaqstan KP Ortalyq Komıteti bıýro­synyń 1937 jylǵy 19 qarashadaǵy “Antısovettik elementter týraly”, bıýro músheleri qol qoıǵan (saýaldama jolymen) sheshimi. Onda VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń 17 qarashadaǵy sheshimi negizinde barlyq 8 oblys boıynsha jazalanatyn antısovettik elementter sanyn qosymsha kóbeıtý kerektigi aıtylady. Máshińkede basylǵan sandar 1-shi (konslagerge qamaý) jáne 2-shi (alysqa jer aýdarý) sanattar boıynsha birshama azaıtý jaǵyna qaraı qaryndashpen túzetilgen. Biraq, soǵan qaramastan, 750 adam “rezerv” baǵanynda tur. Birqatar qujattar F.Goloshekın jarııalaǵan, qasiretti zardaptarǵa soqtyrǵan “kishi qazanǵa” baılanysty zorlap ujymdastyrý men asharshylyq tarıhyn, qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtardyń Qazaqstanǵa deportasııalanýyn pash etedi. О́te bir mańyzdy bólim – Uly Otan soǵysy jyldarynda “erekshe papkalarǵa” túzilgen burynǵy qatań qupııa qujattar. Olardyń bir bóligi Uly Jeńistiń aldaǵy 65 jyldyǵyna arnalǵan kórmede tanystyrylady. Solardyń ishinde aǵa serjant M.Kalashnıkovtiń óziniń pıstolet-pýlemet oılap tapqandyǵy týraly 1942 jylǵy 25 mamyrdaǵy hatyn, Qazaqstan KP (b) Ortalyq Komıteti janyndaǵy Áskerı óner­ta­bystar jónindegi respýblıkalyq komıssııa máji­li­siniń M.Kalashnıkov qurastyrǵan pıstolet-pý­lemet týraly 1942 jylǵy 26 maýsymdaǵy hattama­syn, Qazaqstan KP Ortalyq Komıteti men HalKom­Keńesiniń avtomattyń 5 tájirıbelik úlgisin jasaý týraly 17 tamyzdaǵy qaýlysyn atap ótkimiz keledi. Qarý-jaraq tarıhy boıynsha basqa da qujat bar. Bul 1943 jyldyń qyrkúıeginde jazylǵan Qa­zaq KSR HalKomKeńes tóraǵasynyń orynbasary A.Zagovelevtiń VKP(b) OK hatshysy G.Malenkov pen KSRO HalKomKeńes tóraǵasynyń orynbasary L.Berııaǵa Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty janyndaǵy býmen júretin “KV” tıpti tank jasaý jónindegi erekshe konstrýktorlyq tobynyń jumysy týraly haty. Hattan belgili bolǵanyndaı, Qyzyl Armııanyń bronetank basqarmasy tank jasaýǵa kirisý jóninde sheshim qabyldaǵan. Qorǵanys zaýyttarynda oq-dári jasaý jaıyndaǵy tapsyrmalarǵa baılanysty qujattar da az emes. Burynǵy qupııa qujattarmen qatar, kórmege qupııa emes sıpattaǵy ártúrli partııalyq qaýly-qa­rarlar, hattar, úndeýler, t.b. daıyndalýda. My­saly, Panfılov atyndaǵy 8-shi Gvardııalyq dı­vızııa jaýyngerleri mıtıngisiniń qarary, maqa­lalardyń qoljazbalary: “Umytylmas kúnder” – KSRO halyq ártisi K.Baıseıitovanyń maıdanǵa sapary jaıly, “Qazaqstan áıelderi” – Sovın­formbıýrodan berilgen, shetel baspasózine arnal­ǵan G.Sháripovanyń maqalasy, Qazaqstan kom­somoly OK hatshysy V.Iаkýpovtyń maıdandaǵy Keńes Odaǵynyń Batyry M.Ǵabdýllınge haty, KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıaly partııa uıy­mynyń keńeıtilgen otyrysynyń Q.Sát­baevtyń Qazaqstan KP(b)-na kandıdattyqqa kirýi týraly 1942 jylǵy 2 sáýirdegi hattamasy, qolbasshy K.Rokossovskııdiń Qazaqstan KP(b) OK birinshi hatshysy N.Skvorsov pen Qazaq KSR HalKomKeńes tóraǵasy N.Ońdasynovqa nemis áskerleriniń Stalıngrad túbinde talqandalýy tý­raly haty. Sondaı-aq kadrlar esebi jónindegi jeke paraqshalar, S.Muqanovtyń, K.Paýstovskııdiń, M.Zoshenkonyń soǵys kezeńinde óz qoldarymen jazylǵan ómirbaıandary bar. – Vladımır Nıkolaevıch, men Qazaqstandy ındýstrııalandyrý, tyń ıgerý oraıyndaǵy birqatar qyzǵylyqty qujattardy kórip turmyn. Solardyń ishinen bóle-jara ataıtyndaryńyz qaısysy? – Indýstrııalandyrý tarıhyna qatysty qujattar qatparlarynyń qalyńdyǵy sonsha, odan kórmege arnap neǵurlym jarqyn qujattardy tań­dap alý da ońaıǵa soqqan joq. Soǵan qaramastan, ındýstrııalandyrýdyń bastapqy kezeńi Túrkistan-Sibir temir jolynyń qurylysy (1928-1932 j.j.) jónindegi qujattar, Qońyrat mys ken ornynyń geologııalyq barlaý partııasy (1931 j.) men Rıdder qorǵasyn zaýyty (1939 j.) mamandary men jumys­shylarynyń sırek fotosýretteri, geolog Q.Sát­baevtyń KSRO aýyr ónerkásip halyq komıssary L.Kaganovıchke, Qazaqstan KP(b) OK hatshysy L.Mırzoıanǵa Jezqazǵan kenishiniń negizinde (1938 j.) jańa mys qorytý kombınatyn salý jónindegi baıanhaty arqyly kórinis tapqan. Tekeli qorǵasyn-myrysh rýdnıginiń, Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty jańa sehynyń fotosýretteri de osynda. Tyń ıgerý jaıyna keler bolsaq, N.Hrýshevtiń, L.Brejnevtiń, D.Qonaevtyń, M.Sholohovtyń tyń keńsharlaryna barǵan kezdegi qyzyqty fotosýret­teri minekı. Alǵashqy tyń ıgerýshilerdiń erligi men tabandylyǵy jaıly syr shertetin qujattar kóp-aq. 60-shy jyldardyń basyndaǵy erekshe qundy qujattar ishinde 1961-1968 jyldar aralyǵynda KGB-nyń qupııa baqylaýymen Ekibastuz qalasynda resmı emes qýǵynda júrgen KSRO Mınıstrler Keńesiniń burynǵy tóraǵasy G.M.Malenkovty KOKP qatarynan shyǵarý týraly Pavlodar oblystyq partııa komıtetiniń Ortalyq Komıtetke habarlamasyn atap ótpekpin. Jalpy, KSRO men KOKP qulaǵanǵa deıingi búkil soǵystan keıingi kezeń de óz zertteýshilerin kútip turǵan óte tartymdy, qatpary qalyń tarıh. – Qazaqstannyń táýelsizdik kezeńi, ondaǵy Tuńǵysh Prezıdenttiń tarıhı róli asa qyzǵylyqty ári mańyzdy ekeni kúmánsiz. Kórme aıasynda osy turǵyda ne nárseler usynylǵan? – Aldaǵy kórmede birqatar qujattar Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń qyzmetin pash etedi. Onyń 1962 jylǵy 27 aqpandaǵy – sol kezdegi Qa­raǵandy metallýrgııa zaýyty domna peshi kórik­shi­si­niń Qazaqstan LKJO H sezinde birinshi qazaqstandyq shoıyn, koks jáne sıntetıkalyq káý­shik shyǵarylýy jaıyndaǵy, Temirtaý qalalyq komsomol komıteti birinshi hatshysynyń 13-shi qalalyq partııa konferensııasynda (1971 j.), Qazaqstan KP OK birinshi hatshysynyń KSRO Halyq depýtattarynyń 3-shi sezinde (1990 j.) basqarýdyń prezıdenttik úlgisin engizý máselesi boıynsha, KOKP OK Plenýmynda (1991 j.) syrt­qy saıası jáne ekonomıkalyq ahýaldy baǵamdaı kele, eldi daǵdarystan alyp shyǵý jónindegi shuǵyl sharalardy jedel qabyldaýǵa shaqyrǵan, Qazaq KSR Prezıdentiniń KSRO Joǵarǵy Keńesiniń sessııasynda (1991 jylǵy tamyz) demokratııalyq kúshterdi qorǵaǵan, jańa Odaqtyq shartty qoldaǵan, álemdik ekonomıkaǵa kirigý jáne bizdiń qoǵamdy jańartý baǵytyn oılastyryp jasaý týraly sóılegen sózderiniń mátinderi qoıylady. Onyń túbegeıli ekonomıkalyq reformany júzege asyrýdaǵy jáne syrtqy ekonomıkalyq qyz­mettegi Qazaq KSR-iniń is-qımyl erkindigi týraly KSRO Prezıdenti M.Gorbachevke 1990 jyl­ǵy 15 mamyrda joldaǵan haty nazar aýdararlyq. Atap aıtqanda, N.Nazarbaev: “Qazaq KSR-iniń Prezıdenti quqyǵyn paıdalana otyryp, KSRO Mınıstrler Keńesiniń 1989 jylǵy 7 naýryzdaǵy №203 “Syrtqy ekonomıkalyq qyzmetti memleket­tik rettestirý sharalary týraly” qaýlysyna narazylyq bildirýdi qajet dep sanaımyn. Bul prob­lemalardy men talaı ret kótergen bolatyn­myn, biraq olar tıisti sheshimin tapqan joq”, – dep jazdy. Ol 1991 jyldyń 31 mamyrynda KSRO Prezıdenti M.Gorbachev qatysqan Almatydaǵy respýblıka aktıviniń jınalysynda budan da batylyraq sóıledi. Nursultan Ábishuly: “Is jú­zinde biz únemi ekonomıkany basqarýdyń keleshegi joq, óz bedelinen aqyr-taqyr aırylǵan ákim­shil­dik-ámirshildik júıesin jantásilim etkizbeı saýyq­tyrýǵa árekettenip keldik. Bul máseledegi bizdiń tuǵyrymyz aıqyn: basqa respýblıkalar sııaqty, Qazaqstan da aqyl-keńeske, ásirese óz is-áre­ketteriniń maquldanýyna nemese maquldanbaýyna muqtaj emes”, dep atap kórsetti. Kórme ekspozısııasyna Semeı ıadrolyq polı­gony boıynsha bes qujat kirdi. Eń aldymen, oqı­ǵalardyń merzimdik retimen alǵanda, Qazaqstan KP OK hatshysy N.Nazarbaevtyń 1990 jylǵy 20 maý­symdaǵy Semeı polıgonynda ıadrolyq qarý sy­na­ǵyn tolyq toqtatý jáne ony halyq sharýashylyǵy múddelerine saı qaıtadan baǵdarlaý týraly KSRO Joǵarǵy Keńesine, KSRO Mınıstrler Keńesine, KOKP Ortalyq Komıtetine hatyn atap aıtar edim. Odan soń Respýblıkalyq vedomstvoaralyq komıs­sııanyń polıgon tóńiregindegi jaǵdaı týraly 1990 jylǵy 12 qyrkúıektegi qorytyndysy jáne KSRO Densaýlyq saqtaý mınıstrligi radıologııa dıs­panseriniń bas dárigeri B.Gýsevtiń ıadrolyq polıgon mańyndaǵy radıasııalyq-gıgıenalyq jaǵdaı jáne jer betindegi hám áýedegi ıadrolyq jarylystar kezindegi (1949-1965 jj.) ıondaýshy sáýlelenýge ushyraǵan adamdar densaýlyǵynyń jaı-kúıi týraly habarlamasy tur. Toptamany Elbasynyń 1991 jyldyń 29 tamyzyndaǵy №409 “Semeı synaq polıgonyn jabý týraly” Jarlyǵy túıindeıdi. Táýelsizdik pen memlekettik egemendik alý ke­zeńi shyn mánisinde tarıhtyń derekti jádigerle­ri­ne, qasterli eskertkishterine aınalǵan 29 qujat­pen órnektelgen. Bular – Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Joǵarǵy Keńes sessııasyndaǵy memlekettik egemendikti qabyldaý týraly tarıhı sózi, 1995 jylǵy Ata Zańymyz jáne 1991 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Prezıdent Anty. Kórmede sizder túpnusqadaǵy 10 Konstıtý­sııa­lyq zańmen jáne Memleket basshysynyń ulttyq valıýta engizý týraly, Úkimet týraly, Qazaqstan ha­lyqtary (halqy) Assambleıasyn qurý týraly, Par­lament týraly Jarlyqtarymen tanysa alasyzdar. 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynda Prezıdent N.Na­zarbaev, Premer-Mınıstr N.Balǵymbaev, Par­lament Senatynyń Tóraǵasy О́.Baıgeldı, Par­lament Májilisiniń Tóraǵasy M.Ospanov qol qoı­ǵan Qazaqstan halqyna Úndeýde bylaı dep aıtyl­ǵan: “Búgin biz, Qazaqstan Respýblıkasy bıliginiń joǵarǵy organdary, 1997 jyldyń 10 jeltoq­sa­nynan bastap Aqmola memleketimizdiń astanasy bo­lyp tabylatynyn saltanatty túrde kýálan­dyramyz. Búginnen bastap jáne máńgi-baqı osy arada, ulan-baıtaq eldiń kindiginde halyq taǵdyryn aıqyndaıtyn sheshimder qabyldanatyn bolady”. Barshańyzǵa belgili, 1998 jylǵy 6 mamyrdaǵy №3941 Prezıdent Jarlyǵymen Aqmola qalasynyń ataýy Astana dep ózgertildi. Bul Jarlyq ta kórmeden oryn almaq. Kórmege sondaı-aq AQSh prezıdenti D.Býshtyń (1991 j. 27 jeltoqsan) jáne Ulybrıtanııa Pre­mer-mınıstri D.Meıdjordyń (1991 j. 31 jel­toqsan) Qazaqstandy táýelsiz memleket dep taný týraly resmı joldaýlary jádiger retinde qoıyl­ǵan. О́ziniń joldaý-hatynda D.Meıdjor: “Men Sizdiń saıasatyńyzdy, saıası jáne ekonomıkalyq reformalaryńyzdy bizdiń nyq qoldaıtynymyzǵa Sizdi sendiremin”, dep atap kórsetti. – Muraǵatta jeke adamdardyń da aıtarlyqtaı qory bar dep estip edik. – Iá, biz 1998 jyldan beri memleket qaırat­ker­leriniń jeke qorlarynyń qujattaryn muraǵat aınalymyna qosý jóninde belsendi jumys júrgizýdemiz. Qazirge deıin osyndaı 79 qor saqtaýǵa qabyldandy. Kólemi jóninen Parlament Máji­lisiniń burynǵy tóraǵasy M.Ospanovtyń qory óte aýqymdy. Kórmege Qazaqstan Prezıdentin saılaý nátıjeleri týraly málimdeme jobasymen qosa, onyń sóılegen sóziniń mátini, birqatar foto­sýretter qoıylmaqshy. Mazmuny jaǵynan Á.Álimjanovtyń da jeke qorynyń qundylyǵy eshbir kem emes. Onda Rasýl Ǵamzatovpen, ataqty pákstandyq aqyn Faız Ahmad Faızben, A.Voznesenskıımen, Iý.El-Sıbaımen jáne basqalarmen túsken sırek te qyzǵylyqty fotosýretter bar. Qorda KSRO Joǵarǵy Keńesi Res­pýblıkalar Keńesiniń tóraǵasy Á.Álim­ja­novtyń qoltańbasy qalǵan, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý týraly jarııa etilgen KSRO Joǵarǵy Keńesi Respýblıkalar Keńesi Deklara­sııasynyń bir danasy, sondaı-aq 1991 jyldyń 24 jeltoqsanynda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń sońǵy otyrysynda Á.Álimjanovtyń sóılegen sózi mátininiń qoljazbasy saqtalǵan. Al, M.Esenálıevtiń qorynda odan 1974 jyly “Jazýshy” baspasynda “Az ı Iа” kitabyn basyp shyǵarý máselesin tezdetýdi ótingen O.Súleı­menov hatynyń túpnusqasy, 1982 jyldyń qarashasynda BUU Bas Assambleıasy 37-shi sessııasynyń plenarlyq otyrysynda ózi sóz sóıleıtin kúngi BUU Bas Assambleıasynyń otyrys zalyndaǵy M.Esenálıevtiń fotosýreti nazar aýdararlyq. Álbette, bul aıtqandar Prezıdent muraǵatynda saqtalǵan erekshe qundy qujattardyń az ǵana bóligi. “Teńiz dámi tamshydan bilinedi” desek, Prezıdent muraǵaty usynar tarıh pen taǵylym ushan-teńiz. Tek “Ulttyq muraǵat qory jáne muraǵattar týraly” Zańǵa sáıkes, búginde táýelsiz Qazaqstan boıynsha 1991-1992 jyldar ashyq ekendigin ǵana atap ótpekpin. Zertteýshilerdiń, tarıh áýesqoılarynyń qalyń qaýymy úshin neǵurlym keıingi jyldar aldaǵy ýaqytta zańnamaǵa sáıkes birtindep ashyla bermek. – Mazmundy áńgimeńiz úshin kópten-kóp rahmet. Avtory: Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.