Bir kún janjal bolǵan úıden qyryq kún bereke ketedi
Juma, 13 sáýir 2012 7:17
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń múshesi Rozaqul HALMURADOVPEN áńgime
– Rozaqul Satybaldyuly, Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń birinshi sessııasynda (24 naýryz 1995 jyl) jasaǵan baıandamasynda «Bizdiń qoǵamdy biriktiretin tutqalardyń biri – Qazaqstan halqy Assambleıasy bolýǵa tıis» degen edi. Assambleıa sol údeden shyǵyp kele me?
Juma, 13 sáýir 2012 7:17
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń múshesi Rozaqul HALMURADOVPEN áńgime
– Rozaqul Satybaldyuly, Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń birinshi sessııasynda (24 naýryz 1995 jyl) jasaǵan baıandamasynda «Bizdiń qoǵamdy biriktiretin tutqalardyń biri – Qazaqstan halqy Assambleıasy bolýǵa tıis» degen edi. Assambleıa sol údeden shyǵyp kele me?
– Kezinde kóptegen bedeldi sarapshylar Keńes Odaǵynyń quramynan shyqqan egemen Qazaq eli ıadrolyq qarýǵa súıene otyryp, qatal derjavalyq saıasat júrgizedi dep qaýiptengeni belgili. Alaıda, qoǵamda demokratııalyq qundylyqtar ornatý jáne azamattyq qoǵam qurý baǵytynda batyl is-qımylǵa kóshken Qazaqstannyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýy, álemde tórtinshi orynda dep resmı baǵalanǵan ıadrolyq arsenalynan bas tartýy jahandyq saıasattaǵy qaıtalanbas oqıǵa retinde moıyndaldy. Qazaqstan óziniń aldyna qoıǵan negizgi maqsaty – beıbit ómir, kelisimdi qoǵam, yntymaqtastyq pen birigý ekenin dáleldedi.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń basty saıasaty qoǵamdaǵy barlyq etnostardyń tolyqtaı quqyǵy men bostandyǵyn saqtaı otyryp, jergilikti, baıyrǵy ultqa negizdelgen joǵary áleýetti qoǵam qurý boldy. Al 1995 jyldyń naýryz aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janynan konsýltatıvtik keńesshi organ retinde Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Sol jyldan bastap Assambleıa etnosaralyq qatynastar salasynda memlekettik ulttyq saıasatty júzege asyrýshy mańyzdy ınstıtýt retinde baǵalanyp, elimizdi mekendeıtin barlyq etnostardyń ózara qarym-qatynasyn qamtamasyz etýde tıimdi quralǵa aınaldy.
Qurylǵannan bergi ýaqytta Assambleıa etnosaralyq kelisim salasynda aıtýly tabystarǵa jetip, azamattardyń etnostyq nemese dinı ereksheligine qaramastan, quqyǵy men bostandyǵyn saqtaýdaǵy basty kepiline aınaldy. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń tıimdi ári jemisti is-áreketiniń arqasynda elimizdegi etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastar salasynda beıbitshilik pen kelisim úlgisi saqtaldy. Al Assambleıa qanatynyń astyna 130-dan astam etnostyń jınalýy atalǵan Uıymnyń «kishi Birikken Ulttar Uıymy» dep atalýyna sebep boldy.
2007 jyly júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalardyń nátıjesinde Qazaqstan halqy Assambleıasy jańa konstıtýsııalyq ókilettilik pen mártebege ıe boldy, sonymen qatar Assambleıanyń atynan Parlament Májilisine 9 depýtattyń saılanýy Qazaqstan qoǵamynda elimizdiń memleket pen qoǵamdy demokratııalandyrý jolyndaǵy mańyzdy qadamy retinde baǵalanyp, álemdik qoǵamdastyq tarapynan Elbasy N.Á.Nazarbaev negizin qalaǵan etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim úlgisi dep moıyndaldy. Qazaqstandy mekendep otyrǵan etnostardyń mádenıetin, tili men dástúrin damytýǵa barlyq jaǵdaılar jasalǵan.
Búginde Qazaqstan halqy Assambleıasy óziniń tikeleı kúsh salýymen etnosaralyq qatynastar salasyn saıasattan tys saqtap, azamattyq qoǵam qalyptastyrý maqsatynda jumys júrgizip otyr. Assambleıa úshin 2008 jyl óte mańyzdy, nátıjeli jyl boldy – Assambleıanyń beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtý baǵytyndaǵy rólin normatıvtik-quqyqtyq turǵyda úılestiretin «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qabyldandy. Atalǵan zańnamalyq qujat eldiń árbir azamatyna halqy úshin aıanbaı qyzmet etýdi, Qazaqstannyń patrıoty bolýǵa shaqyryp, naqty is-qımyl baǵyttaryn usynady. Memlekettik jáne ózge etnos tilderin, salt-dástúr, mádenıetti órkendetýge tolyqtaı múmkindik beredi. Sonymen qatar, eldiń árbir azamaty Qazaqstannyń bolashaǵy, egemendik negizi – memlekettik tildi damytyp, naǵyz is júzinde patrıotqa aınalyp, Otan úshin qyzmet etý, atalǵan qasıetterdi jas urpaq boıyna sińirý baǵyty naqtylanǵan.
Assambleıa jumys isteı bastaǵan 17 jyldan beri atqarǵan qyzmeti men júrip ótken sara joly qazaqstandyq etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim úlgisiniń álemdik qoǵamdastyq aldynda bedeldi uıymǵa aınalyp, el qoǵamynyń quramdas bóligine aınalǵanyn kórsetti. Taǵy da atap ótetin jáıt, eldi jumyldyrýshy mańyzdy faktordyń biri qazaq halqy, onyń dástúrlik, tildik jáne mádenı qundylyqtary bolyp tabylady. Kez kelgen memlekettiń birigýiniń, ortaq maqsatqa uıysýynyń negizi halyqtyń jappaı memlekettik tildi qoldanýyna baılanysty. Memlekettik til men qazaq ulty – Qazaqstan qoǵamyn jumyldyrýshy basty kúsh, Qazaqstan halqynyń turaqtylyǵy men elimizdegi beıbitshiliktiń kepili. Qazaq jerin meken etken barlyq etnos ókilderi tatýlyǵynyń syry – qazaq halqynyń keń peıili, qonaqjaı tabıǵı bolmysynda, bitimshil jaratylysynda jatyr.
Prezıdent ótken jylǵy Joldaýyn jarııalaǵanda: «Memleketti, onyń qaýipsizdigin odan ári nyǵaıtyp, ekonomıkanyń turaqty damýy men azamattarymyzdyń ál-aýqatynyń artýyn qamtamasyz etý úshin Qazaqstanǵa uzaq merzimdi turaqtylyq, beıbitshilik pen kelisim kerek» dedi. Sol kezde qos palata otyrysyna qatysýshy depýtattar, sheteldiń elshileri, basqa da shaqyrylǵan qonaqtardyń barlyǵy oryndarynan turyp qol soqty. Al bizdiń barlyǵymyzdyń júregimizde elimizge, jerimizge, Elbasymyzǵa degen maqtanysh sezimi tolqyp turdy. Tórdegi Týymyzǵa, álemge áıgili Qazaqstannyń azamaty ekendigimizge qýandyq. Sonymen qatar, tek biz úshin ǵana emes, búkil álem úshin tynyshtyqtyń, ultaralyq kelisimniń, qoǵamdyq turaqtylyqtyń qymbat ekenin sezindik. Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde bizdiń eń úlken baılyǵymyz da osy – ultaralyq kelisim, qoǵamdyq tatýlyq. Osy baılyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bileıik.
– Birikken Ulttar Uıymynyń burynǵy Bas hatshysy Kofı Annan Qazaqstandy «Álemniń ózge memleketteri úshin ultaralyq kelisimniń, turlaýly ári turaqty damýynyń úlgisi» dep ataǵan eken. Álemdik deńgeıdegi saıasatkerdiń osy pikirin taratyp aıtyp berseńiz.
– Búgingideı birqatar memlekettiń ornyqty damýyna etnostyq jáne dinı janjaldar aıtarlyqtaı qater tóndirip otyrǵan shaqta Qazaqstan mundaı máselelerdi júıeli túrde sheshe bilýge qabiletti ekenin kórsetýde. Keıbir memleketterdiń basshylary óz ultynyń azamattarynyń da basyn biriktire almaı aıtysyp jatqanda, Qazaqstanda turatyn 130-dan astam enos ókilderin qazaqtyń qasıetti de berekeli shańyraǵynyń astynda toptastyryp, olardyń birligin, yntymaǵyn nyǵaıtýdaǵy, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi, qoǵamdaǵy tatýlyqty úılestirýdegi Nursultan Nazarbaevtyń erlikke toly eńbegin búginde tek qana qazaqstandyqtar emes, búkil álem moıyndap otyr.
Elimizde Qazaqstan halqy Assambleıasy arqyly ulttyq saıasatty, etnosaralyq jáne dinaralyq únqatysýdy júzege asyrýdyń biregeı ári tıimdi tetigi qurylǵan. Memleket basshysynyń bastamasymen qurylǵan Assambleıa etnosaralyq qatynastardaǵy jarasymdylyqtyń ortalyq býyny bolyp tabylady jáne saıası turaqtylyqty ornyqtyrýda, qoǵamdyq kelisim men tynyshtyqty nyǵaıtýda mańyzdy ról atqarady. Jalpy alǵanda, elde mýltımádenıetti, kópkonfessııaly, kópetnosty qoǵamda birlikti saqtaý men nyǵaıtýdyń baı ári biregeı tájirıbesi jınaqtalǵan. Sondyqtan da búginderi ony burynǵy keńestik respýblıkalardyń da qabyldaı bastaýy asa tańqalarlyqtaı másele emes. Sonymen qatar, bizdiń tájirıbemizdi demokratııalyq ınstıtýttardy qalyptastyrýda san ǵasyrlyq tájirıbesi bar memleketter de muqııat zerttep otyr.
N.Á.Nazarbaevtyń etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisi BUU-da, EQYU-nyń Az ulttar jónindegi Joǵarǵy komıssarynyń shtab-páterinde, EQYU-ǵa múshe elderde, barlyǵy 30-ǵa jýyq halyqaralyq uıymdar men shet memleketterde tanystyryldy. Sondaı-aq, sońǵy úsh jylda 14 memlekettiń ókilderi kelip, bizdiń tájirıbemizben tanysty jáne joǵary baǵa berdi. Osynyń bári aıtarlyqtaı aýqymdaǵy keshendi jáne kópultty ári kópkonfessııaly Qazaqstan halqy birliginiń ózindik úlgisin quraıdy. Bul – respýblıkany órkendetýge, qýatty jáne qarqyndy damýǵa bastaıtyn baǵdar.
QHA-nyń Qazaqstannyń saıası júıesinde artyp otyrǵan róli, onyń qoǵamdaǵy bedeli 2007 jyldyń mamyr aıynda Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna engizilgen túzetýlerde kórinis tapty. Osylaısha, Májilistiń 107 depýtatynyń toǵyzyn Qazaqstan halqy Assambleıasy saılaıdy. Bul qadam táýelsiz memlekettiń qajet ınstıtýttarynyń qurylýynyń aıaqtalǵanyn jáne Qazaqstannyń dúnıe júzindegi aldyńǵy qatardaǵy shepterdiń birine bastaǵan qozǵalysyn sıpattaıtyn jańa saıası sapaǵa qadam basýynyń belgisi. Reseılik sarapshylardyń pikirinshe, mundaı norma, saıası sheshimderdi daıyndaý men qabyldaý úderisin odan ári jetildirýge, bıliktiń úsh tarmaǵynyń ózara jáne Assambleıamen is-áreketterin zań shyǵarý qyzmetinde Qazaqstan halqynyń alýan túrli pikirlerin áldeqaıda tolyq eskerý úshin tereńdetýge yqpal etetin bolady.
– Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýy, ásirese, qarapaıym qazaqstandyqtardy qyzyqtyra túsýde. Munyń mánisi nede?
– Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýlaryn zer sala qaraıtyn bolsaq, olardyń bir-birimen sabaqtasyp jatqanyn kóremiz. Bul qujattarda «Qazaqstan-2030» Strategııasyn kezeń-kezeńimen júzege asyrý maqsattary kórsetilgen. Joldaýlardyń túpki maqsattary bir, ol – eldiń birligin nyǵaıtý arqyly barsha qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn jaqsartý.
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda on baǵytty belgilep berdi. Osy baǵyttarda árbir qazaqstandyq memleket tarapynan ózine jasalatyn qamqorlyqty, qoldaýdy naqty ańǵarady ári sezinedi. Baıqaıtyn bolsańyz, Elbasynyń nazarynan dál búgingi ózekti degen eshqandaı másele tys qalmaǵan. Mysaly, elimizde kenjelep turǵan bir másele jastarǵa tárbıe berý edi. Prezıdent osyny dóp basyp, jastardy patrıottyq, toleranttylyq rýhta tárbıeleýdi bilim berýmen birge alyp júrýdi usyndy.
Jalpy, kez kelgen memlekettiń damýy úshin negizgi úsh shart bolýy kerek. Birinshi – beıbitshilik. Eger elde beıbitshilik bolmasa, jumysyńda da, turmysyńda da bereke bolmaıdy. Ekinshi – kelisim. Munyń jaýaby: «Bir kún janjal bolǵan úıden qyryq kún bereke qashady» degen mátel bolmaq. Úshinshi – jasampaz eńbek.
Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń danalyǵynyń arqasynda búginde Qazaqstanda osy aıtylǵandardyń barlyǵy saltanat quryp otyr. Endi bizder Joldaýda kórinis tapqan máselelerdi búkil qazaqstandyqtardyń júregine jetkize alsaq, sol mindettemeler, sóz joq, oryndalady.
– Búginde elimizdi álemdik qoǵamdastyq jaqsy jaǵynan tanydy. Ekonomıkamyz qarqyndy damyp keledi. Bul nege baılanysty?
– Ekonomıkamyzdyń qarqyndy damýy, eń aldymen elimizdegi turaqtylyq, halqymyzdyń birligi men qoǵamdyq kelisimge baılanysty. Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezden beri Memleket basshysy qoǵamdy demokratııalyq jolmen damytýǵa, zaıyrly da dáýletti el bolýǵa bastap keledi. Naryq ekonomıkasynyń bilgiri retinde halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytynda áleýmettik mańyzy zor baǵdarlamalardy júzege asyrdy. Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń órkendeýine jol ashty. Memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatyn júrgizýde Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstandy dúnıe júzine tanyta bildi. Álemdegi bedeldi elder men yqpaldy halyqaralyq uıymdar búgingi Qazaqstandaǵy ornaǵan demokratııalyq ahýaldy qoldap otyr. N.Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan syndarly saıasatyn qoldaǵanynyń dáleli – Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi. Bul – Qazaqstannyń halyqaralyq bedeli óskendiginiń, Prezıdent júrgizip otyrǵan saıasattyń damyǵan elderdiń úlgi-qalyptaryna saı ekendiginiń kórinisi.
Biz 20 jyldy alyp adymdarmen, qaryshty qadamdarmen júrip óttik. Adam aıtsa nanǵysyz tabystarǵa jettik. Kúni keshe ǵana aılap, toqsandap jalaqysyz, stıpendııasyz, zeınetaqysyz qalǵan elge «az ǵana jylda osyndaı tabysqa jetemiz, búgingideı dáýren súremiz» degen oı óńi túgil, túsine de kirgen joq. Biz endigi jerde ázázildiń sózine ermeı, el birligin saqtap, búkil qoǵam bolyp jumylyp, «ult ta ortaq, el de ortaq, jer de ortaq, Otan da ortaq» dep, bir kisiniń balasyndaı bas qosyp, bátýáli ómir, baıandy turmys keshýdi, kósegesi kógergen órkenıetti elge aınalýdy oılaýymyz kerek.
El bolashaǵy úshin qoǵamnyń ishki qaıshylyqtaryn jeńip, ilgerileýimizge qursaý, aıaǵymyzǵa tusaý bolyp otyrǵan ádetterden arylýymyz qajet. Álem moıyndaǵan Qazaqstannyń salǵan dańǵyl joly bolashaqta da osy memleketti qurǵan Prezıdent N.Nazarbaevtyń aqyl-oıy men parasaty, halyqaralyq saıasattaǵy bedeli men qajymas qaıratynyń arqasynda basqalarǵa úlgi bola otyryp, irgeli elimizdiń damı beretinine kúmán joq.
Qazaqstan búginde álemde sóılese – sózi, istese – isi údege asyp turǵan yqpaldy, tuǵyrly memleketke, al El men Elbasy bólinbeıtin egiz uǵymǵa aınaldy. Alqaby – malǵa, qoıny – qazynaǵa toly keń-baıtaq jerimiz bar, aspankók Týdyń astyna toptasqan yntymaqty elimiz bar, álemnen bilim men ilim jınap jatqan óskeleń urpaǵymyz bar, asqaq Aqordamyz bar, aıbyndy Astanamyz bar, kósh bastaǵan Erimiz bar eńsesi bıik el-jurtpyz! Aldymyzda – jarqyn bolashaq. Tórteý túgel bolsa, alynbaıtyn qamal joq. Tek aýyzbirshiligimizdi alma dep tileıik Alladan!
– Rozaqul Satybaldyuly, elimizdegi etnomádenı birlestikterge memleket tarapynan jasalyp jatqan qoldaý-kómekti qalaı baǵalaısyz?
– Elimiz boıynsha 800-ge jýyq etnomádenı birlestik jumys isteıdi. Onyń 28-i respýblıkalyq birlestikter. Jalpy, respýblıkamyzda turatyn etnostardyń 50-ge jýyǵy ózderiniń ortalyqtaryn qurǵan. Osy etnomádenı ortalyqtar men birlestikterdi memleket tarapynan qoldaýǵa keletin bolsaq, bul máselede asa aýqymdy jumystar júzege asyrylyp jatyr. Mysaly, «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qabyldanǵannan keıin etnomádenı birlestikterdiń jumysy birshama retke keldi. Elimizdiń oblystarynda, Almaty qalalarynda Dostyq úıleri ashylyp, kópshilikke qyzmet ete bastady. Al elordamyzda Beıbitshilik jáne kelisim saraıy bar. Bul ǵımarattan elimizdegi barlyq etnomádenı birlestikterge oryn-jaı berilgen, jumys isteýlerine qajetti jaǵdaılar jasalǵan.
Búginde respýblıkalyq orys, uıǵyr, ózbek, nemis, koreı teatrlary jumys isteıdi, olardyń jalpy sany – 14. Bul óner shańyraqtarynyń barlyǵy memleketten qarjylandyrylady. Elimizde etnostardyń óz ana tilin damytýda da birqatar jumystar atqarylýda. Máselen, 100-den astam mektepte 22 etnostyń tilinde olardyń ana tili jeke pán retinde oqytylady. Sonymen birge, 90-ǵa jýyq mektepte oqý úderisteriniń barlyǵy ózbek, uıǵyr, tájik, ýkraın tilderinde júrgiziledi. Munyń syrtynda 200-ge tarta jeksenbilik etnolıngvıstıkalyq ortalyqtar taǵy jumys isteıdi. 11 tilde 40-tan astam gazet-jýrnal jaryq kóredi.
Al endi etnomádenı birlestikterdi qarjylyq qoldaýǵa keletin bolsaq, bul memlekettik bıýdjetten eki jolmen beriledi. Onyń birinshisi – áleýmettik tapsyrys, ekinshisi – jergilikti atqarýshy organdardyń grant arqyly qarjylandyrýy.
Elimizde «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qabyldandy. Meniń oıymsha, endi «Etnomádenı birlestikter týraly» da zań qabyldaǵan jón shyǵar. О́ıtkeni, etnomádenı birlestikterdiń de eń negizgi qyzmeti qoǵamda beıbitshilik pen ózara kelisimdi nyǵaıtý ǵoı. Qazaqstan halqy Assambleıasynan saılanǵan depýtattar qazirgi kezde depýtattyq top quryp, osy máseleni talqylap jatyr. Eger osyndaı zań qabyldansa, etnomádenı birlestikterdi memlekettik qoldaýdyń basqa da tetikteri qarastyrylatyn shyǵar dep oılaımyn.
– Atajurtyńyz – О́zbekstanǵa jıi baryp turatyn shyǵarsyz?
– Bul suraǵyńyzǵa bylaı dep jaýap bermekpin: bizdiń atajurtymyz О́zbekstan emes, bizdiń atajurtymyz – osy Qazaqstan. Qazaqta «Ár azamat óziniń jeti atasyn bilýi paryz» degen sóz bar ǵoı. Men jeti atamdy taratatyn bolsam, ózimniń ákem – Satybaldy, onyń ákesi – Haly baba, onyń ákesi – Qoshqar baba, onyń ákesi – Madýsman baba, onyń ákesi – Ahmet Iýsýp baba, onyń ákesi – Nurjan baba, onyń ákesi – Hasantaı baba. Meniń osy atalǵan jeti atamnyń barlyǵy Qazaqstanda týyp, Qazaqstanda óskender. Sondyqtan «Atajurtyń – О́zbekstan» degen bizge óte aýyr tıedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.