Vıktorııa RÝKS: “Qazaqtaı darqan halyq álemde sırek”

Seısenbi, 17 sáýir 2012 7:44

Aldyn ala habarlasqanbyz. Esikti áli de ká­rilikke onsha­lyq­ty boı aldyra qoımaǵan keıýana ashty. Vık­torııa Rýks. Ákesi de, sheshesi de nemis juraǵatynan. Tarıhı otanyna barýyn barǵan. Biraq, qaıtyp kelgen. Germanııa kári Eýropa elderiniń ishinde ozyǵy sanalady. Grekııa sııaqty daǵdarysqa ushyrap, halqy kóshege shy­ǵyp ketken el emes, aýqatty memleket. Dú­nıe júzine tarydaı shashyl­ǵan qandas­taryn týǵan jer tórine tartqan dúnıe jú­zinde úsh memleket bolsa, sonyń biregeıi – osy Germanııa.

Seısenbi, 17 sáýir 2012 7:44

Aldyn ala habarlasqanbyz. Esikti áli de ká­rilikke onsha­lyq­ty boı aldyra qoımaǵan keıýana ashty. Vık­torııa Rýks. Ákesi de, sheshesi de nemis juraǵatynan. Tarıhı otanyna barýyn barǵan. Biraq, qaıtyp kelgen. Germanııa kári Eýropa elderiniń ishinde ozyǵy sanalady. Grekııa sııaqty daǵdarysqa ushyrap, halqy kóshege shy­ǵyp ketken el emes, aýqatty memleket. Dú­nıe júzine tarydaı shashyl­ǵan qandas­taryn týǵan jer tórine tartqan dúnıe jú­zinde úsh memleket bolsa, sonyń biregeıi – osy Germanııa.

Al Reseıde kindik qany tamǵan, Qazaq­standa ósip-óngen keıipkerimizge, sondaǵy qazaqtardyń tilimen aıtsaq, Almanııa nege jaqpaı qaldy?! Nege ekenin bilmeımin, túri eýropalyq demeseńiz, osy fraý Vıktorııa nemiske emes, eshkimdi jatsynbaıtyn qazaq Bıbatıma shesheıge kóbirek uqsaıtyndaı.

Sol jyldardaǵy tarıh bir sátke birin-biri qaıtalaıtyndaı kóringenimen, árbir adamnyń ómiri – arnasy bólek ózen. Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys órti tutan­ǵan­da, reseılik nemister sol asaý ózenge eskeksiz qaıyqqa mingendeı kórinedi.

Vıktorııa qarapaıym nemis otbasynyń shańyraǵynda Saratov mańynda dúnıege kelipti. Keıinnen otbasy Máskeý túbin­degi Podolsk qalasyna kóship barady. Ákesi – avtomehanık. Tabys jetedi. Kem­dik kóretindeı jaǵdaı joq edi. 1941 jyly Reseı jerine nemis armııasy kirdi. Reseılik nemisterdiń Kommýnıstik partııa serkelerine senimsizdeý kóringeni osy tus. 1941 jylǵy 12 qazanda keńes nemis­terin topyrlatyp aıdap, mal tasıtyn eshelondarǵa toǵytqanda, Vıktorııa áli on eki jasqa tolmaǵan óskin eken. Jolaı nemistiń joıǵysh ushaqtary záre-qutyń­dy qashyra jer baýyrlap kelip oq sebe­leıdi. Bombalaýshy ushaqtary aspannan aýyr bombalar tastaıdy. Jaǵalaı órt, qıraǵan ǵımarat, qandy qasapqa túsip, zarlaǵan halyq. Vıktorııa bala bolsa da baıqaǵan. Bombalaýshy ushaqtar da, masadaı yzyńdap kelip oq qusyp ketetin joıǵyshtary da nemister tıelgen eshelondy janap ótedi. Atpaıdy.

Vıktorııa apaı: “Nemisterdi ákele jat­qanyn barlaýshylary aıtqan-aý, áıtpe­se, jer tóńkerilgen apattan ubaq-shubaq poıyz­dyń aman qalýy múmkin emes edi”, deıdi.

Eshelonnyń qazaq dalasyna kirgenin biledi. Qoıdaı qýalap qýyp túsirgenin bi­ledi. Saqyldaǵan sary aıazda arbamen jol­syz­da saldyratyp tartyp kele jat­qan­daryn biledi. Jol bastaýshy buryn kórme­gen ult ókili, malma tumaq kıgen qazaq.

Rýkstar otbasynyń Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdany, Tyńǵylyqty aýylyna kelý tarıhı osylaı órilgen. Meńireý dala. Aınalada kóz toqtatar bir beles joq. Shaǵyn aýyl. Bularǵa eńbekkún ja­zyl­mady. Buǵan kolhoz tóraǵasy Juma­jan Shákirovtiń eshqandaı qatysy joq edi. Joǵarydan nusqaý solaı. Kolhoz ju­mysyn murnynan qan ketkenshe istet, biraq kúndik normasynan bólek eshteńe tatyrma.

Komendatýra kirpik qaqpaı qadaǵa­laı­dy. Basqa-basqa, kórshi kolhozǵa isiń tússe barý úshin arnaıy ruqsat alýyń kerek. Áke-sheshe túgili, bala-shaǵa da ańdýda júrgendeı, ózderin halyq jaýyndaı sezinedi. Kúni keshege deıin baýyryna tartyp kelgen ókimet endi nege bulardan syrt aınaldy? Vıktorııa túsinbeıdi. Al Jumajan basqarma túsinedi.

“Eger adamdar tamaq jemese, ju­mysty qalaı isteıdi. Jospardy qalaı oryndaımyz?”, deıtin. Keıde ońashalaý qalǵan kezde teris qarap turyp: “Qyzym, bıdaıdan kózge túspeıtindeı etip túıip al, qaryndaryń ashpasyn”, der edi. Sondaı jaqsy adamdardy kórdi Vıktorııa. Aýyr dıirmen tasyn aınaldyryp, uńǵysyna bıdaı salyp, un tartty. Kórshi Súleımen ata, Raqymberdi aǵa jaǵdaılaryn bilip turdy. Kımeshek kıgen qazaq áıelderi áli de kóz aldynda. Tabaǵa pisken ıisi burqyraǵan kúreń nan. Qarynǵa salǵan tátti sary maı. Qazaqtar kórshilerine óz bala-shaǵasynyń aýzynan jyryp berer edi.

Vıktorııa apaı qazaqsha jatyq sóı­leıdi. Sol taba nanǵa sary maı jaǵyp jegen kúnderin eske alyp, jyly jymııady. Dalanyń erkin halqynyń aq peıiline súısinedi. Olardyń bári birdeı jaqsy emes eken. Dókirleri de, urda-jyqtary da bolypty.

Brıgadır Álini áli umytpaıdy. Qo­lynda bıshik. «Atańa nálet, fashıst», dep boqtaıtyn. Oń qolynyń suq saýsaǵynyń joqtyǵy da esinde. Maıdannan solaı jaralanyp qaıtypty. Bireýler soǵysqa barmaý úshin óz saýsaǵyn atqan deıdi. Kim bilsin. Biraq, Áli úıirgen bıshiktiń jylandaı ys­qyrǵan taspasy talaı ret jon arqalarynda oınaǵanyn qalaı umytsyn.

Vıktorııa Rýkstiń qazaq kelini bolmaı qalǵanyna da sum soǵys kináli. Sóz baılasqan jigiti Sultan Qaıyrbekov maıdannan qaıtpaı qaldy. Bola almaı qalǵan enesi, Sultannyń anasy muny kórgende kózine jas alatyn. Bury­my­nan syıpaıtyn. Úıine shaqyratyn. Soǵystan erkekter qaıta bastady. Kóbi jarymjan. О́mirge yzaly. Aǵasy da eńbek maıdanynan oralǵan. Aıaǵyn basa almaıdy. Komı ASSR-inde torfta to­lar­saǵynan keship júrip jumys jasa­ǵan. Súıegine ilinip jetti. Kóktemge ilikpeı dúnıeden ótti.

Rýkster otbasy ómir súrýge jeńildeý ǵoı dep qalaǵa kóshken. Orys jigitine turmysqa shyqty. Eki ul, bir qyzǵa ana boldy. 60-jyldardyń basynda Aq­mo­la­dan Shymkentke kóshken. Shymkent qat­ty tańqaldyrǵan molshylyǵymen. Kók­ónis, jemis-jıdek degenińiz sý tegin. Aq­mo­lada kelilep alyp júrgen jemis baǵa­syna munda shelektep alýǵa bolady eken. Kúıeýi fosfor zaýytyna jumysqa tur­ǵan. Keıin aýrýly boldy. Dúnıeden ótti. 1990 jyldardyń aıaǵynda Qazaqstanda anaý aıtarlyqtaı jaǵdaı bolmady. Táýel­­­sizdigin alǵan jas memlekettiń aldynda san buralań jol jatty. Jurt joqshylyq qamytyn kıdi. Sende­lis. Qyzy aıtqan: “Germanııada jaǵdaı jaqsy eken. Nemis­terdi tarıhı otanyna shaqy­ryp jatyr. Bizge janyńyz ashysa, sonda kósheıik”, dep.

Úlken ul Reseıde. Kishi ul Shymkentten attap shyqpaıtyndyǵyn aıtty. Aıaǵy tartpasa da qyzy men nemereleriniń qamy úshin Germanııaǵa attanǵan. Keńes Odaǵy osyndaǵy nemisterge senimsizdik bildir­gende lagerde ustap edi. Munda da solaı eken. Azamattyq alý úshin til úırenýi kerek. Tili synbaı-aq qoıǵany.

Keıin qyzyn balalarymen bólek shyǵardy. Buǵan shaǵyn jaı tıgen. Ol jaqta júrip qorlanǵany – óz balasy men nemerelerin úıine shaqyra almaı­tyn­dyǵy. Zańy solaı eken. Áleýmettik kómek alyp otyrǵan adam qalaı qonaq shaq­y­rady. Ruqsat etpeıdi. Tanystarymen sóı­lesý de muń. Termın degen pálesi bar. Bar ýaqyt esepteýli. Nemis degen halqyńyz syrtta qoqyraıyp júretindigi bolmasa, óz úıine de uıyqtaýǵa keletindeı syńaı­ly. Sý esep. Elektr esep. Kógildir otyn esep. Vannaǵa da erkin kire almaısyń. Úıde tamaq jasaǵannan kóshedegi kafeden ishe salǵan arzandaý túsedi. Qonaq qabyldamaıdy dese de bolady. Osynyń bárin kórdi. Júregi aýyrdy. Kelgenine nalydy. Shymkentte júrgende býyn-býyny aýyrmaıtyn sııaqty edi. Sondaı kesel jabysqan. Dárigerge kóringen. Sizge “D” vıtamıni kerek deıdi. Al ol kún kózinde kóbirek bolady eken.

Germanııa – álemdegi medısınasy myq­ty memleketterdiń biri. Aqshań bolsa, barlyq emińdi alasyń. Al áleýmettik kómek alatyndardyń qoly qymbat dári­lerge jete bermeıdi eken. Bir kúni em­deý­shi dárigeri aıtqan: «Sizdiń qymbat dári alýǵa jaǵ­daıy­ńyz kelmeıdi. Al ony alý­ǵa keńes ber­genim úshin qyzmetimnen tómendetýi múmkin. О́ıt­keni, memleket qaltasyna túsetin salmaq”, dep qynjy­lyp turyp osylaı degen.

Bir sózben aıtqanda, siz maǵan pále boldyńyz degendik qoı. Sondaǵy jaman qulazyǵany-aı. Qyzyna telefon shaldy. “Men mynaý sýyq memleketten sharshadym. Qazaqstanǵa, qazaǵyma qaıtamyn”, degen. Qyzy da qaıtýǵa ketári emes, biraq balalaryn qımaıdy. Shymkenttegi ulmen sóılesip edi, kelini ekeýi qushaq jaıa qarsy alatyndyqtaryn aıtqan. Osylaısha, 2010 jyly Qazaqstanǵa qaıtqan.

Germanııada on jyldan astam turypty. Jersinbedi. Qoǵam sýyq, jastar jat. Cyrttan kelgenderdi, meıli ol nemis juraǵaty bolsyn, jaqtyra bermeıdi. “Ket” degendi ashyq aıtady.

– Qazaq degen ǵajap halyq qoı, – deıdi apaı. – Kishipeıil. Qonaqjaı. Esh­kimge zábir bermeıdi. Tek ózińniń nıetiń taza bolsyn.

Rýks qarııa teledıdardan jańalyq­tardy kórýdi unatady. – Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevty metallýrg kezinen bilemin. Jumysshydan ósken azamat eldiń qadirin biledi. Bizdiń Qazaqstandy úlken bolashaq kútip tur, deıdi ol.

Baqtııar TAIJAN,

Ońtústik Qazaqstan oblysy.