Tórtkúl dúnıege tórelik tanytqan

Ulttyq zańdarda adam quqy eń basty oryn­da tursa da, onyń qorǵalýy árqashan sol deńgeıde bola bermeıdi. Tipti óz mem­­­­leketinde nemese ekinshi bir memleket­te adam quqy buzylyp, aıaqqa taptalyp jatýy da ábden múmkin. Sondaıda adam quqynyń, onyń dúnıe-múlkiniń, qar­jysynyń halyqaralyq deńgeıde qor­ǵalýyn, saqtalýyn qajet etedi. Ondaı dármeni men pármeni zor uıymdar halyq­aralyq sottar retinde aıqyndala túsedi. Máselen, qaısybir iri memleketter de, kásipkerlerdiń deni de London sotyna júginedi. Nemese Shvesııanyń Stokgolm sotyna talap-aryz túsiredi. Odan qala berdi AQSh federaldy sotyna jáne t.b. jerge shaǵymdanady. Nege? 

Árıne bul suraqty ártúrli taldaýǵa bolar. Biraq shyndyǵyna kelgende talap-aryz berýshi adamdar nege óz eliniń sotyna emes, kerisinshe, aǵylshyn ne basqa sotyna shaǵymdanýǵa degen nıet, umtylys paıda bolady? Al bul umtylys onyń óz erki deıik. Alaıda aǵylshyn soty ony nege qaraýyna alýy tıis? Olaı deıtinimiz, eger másele qarjyǵa tireletin bolsa, jaýapkerdiń bar salymy óz elinde bolmaýy múmkin ǵoı. Jáne kóptegen elderdiń mıllıarderleri nelikten óz elderiniń sottaryna senbeı, London sotyna nemese Stokgolm sotyna óz erikterimen qulaq asady? Al onyń syry sol sottardyń ózindik artyqshylyǵy men basymdylyǵynda jatqany jasyryn emes. Onyń ústine, bul úrdis orasan zor qarjy aınalymyna baılanysty degen pikir de aıtylady. 

Bul oraıda talap berýshiniń de úmiti men senimi zor ekenin eskerý kerek. Máselen, aǵylshyn sotyna talap aryz bergen adamnyń shaǵymy qa­naǵat­tandyryldy deıik. Alaıda jaýap­kerdiń salymy Anglııada bolmaı shyǵady. Bul másele talap-aryz berýshige eshqandaı kedergi keltirmeıdi. О́ıtkeni London soty ekonomıkalyq isterdi jıi qaraıtyndyqtan, ol shyǵarǵan sheshimder tek Eýropa odaǵynda ǵana oryndalyp qoımaıdy, ózge kóptegen elderde, ıaǵnı sot sheshimi ol eldermen ekijaqty kelisimge saı ulttyq sottar arqyly júzege asyryla beredi. Sondyqtan London sotynyń quryǵy uzyn ekenin el-jurt jaqsy biledi. Oǵan qosa, London álemdegi eń iri qarjy ortalyǵy. Sebebi joǵaryda aıtylǵan eldermen qatar, barlyq ofshorlyq aımaq­tardy da qamtıdy. 

Londonnyń qarjy sotyna talap-aryz berýden Qazaqstan da qalysar emes. Bul sotqa shaǵymdanǵandardyń sanyn jyl saıyn Portland Communications agenttigi jarııalap turady. Sonyń aqparatyna qarasaq, sońǵy jyldary Reseı shaǵymdanýshylar sany bo­ıynsha AQSh jáne Qazaqstanmen jarysa otyryp, turaqty túrde ekinshi-úshin­shi oryndy ıelenip keledi eken. Al álemdegi alǵashqy bestikte Qazaqstan tipti Reseıdi de basyp ozypty. Solardyń bárin tizbeı bir-eki mysalǵa toqtalsaq. London soty «Qazaqstan qaǵazy» AQ-nyń burynǵy aksıonerlerine qarsy shaǵymyn qanaǵattandyrǵan bolatyn. Ol talap-aryzdyń jalpy somasy 260 mıllıon AQSh dollaryn quraǵan edi. Sondyqtan sot kompanııanyń burynǵy aksıonerleriniń biri M.Áriptiń 95 mıl­lıon AQSh dollary kólemindegi aktıvterine jáne onyń 17 mıllıon AQSh dollaryna baǵalanǵan turǵyn úı ǵımaratyna buǵaý saldy. Osylaısha, atalǵan London sotynyń sheshimi «Qazaqstan qaǵazy» AQ-nyń zeınetaqy aktıvteri boıynsha boryshyn qaıtarýyna shynaıy múmkindik týdyrǵan kórinedi. Taǵy bir atyshýly jaǵdaıdy aıtpasqa bolmas. Onda Ulttyq qor qar­jysynyń buǵattalýyna sebepshi bolǵan mol­dovalyq mıllıarderler Ana­tola men Gabrıelıa Statı kezinde Stok­golm sotyna shaǵymdanǵan.

Statı kásipkerlik quqym buzyldy degen jeleýmen Shvesııanyń tórelik soty arqyly Qazaqstannan 4 mıllıard dollar talap etken. Stokgolmniń saýda palatasy aıasynda qurylǵan sot Qazaqstan tarapy halyqaralyq talaptardy buzýy arqyly keltirgen zalaldy óteýi úshin Statı men onyń kompanııasyna 500 mıllıon dollar tóleýi tıis dep mindettedi. Al Ulttyq qor­­­­dy qamtamasyz etýshi Bank of New York Mellon Qazaqstan Ulttyq qorynyń 22 mıllıard dollaryna buǵattaý saldy. Degenmen, ótken jyldyń mamyr aıynda Brıýsseldegi sottyń birinshi satysy Ulttyq qorǵa salynǵan buǵattaý kúshin jartylaı joıdy. Atalǵan sot osy qaýlysymen qal­ǵan 530 mıllıon dollar kólemindegi qara­jattyń shektelýin aǵylshyn sotynda joıýǵa bolatyndyǵyn kórsetti. Áıtse de Ulttyq qordyń 22 mıl­­lıard dollardan astam aktıvine tıym sa­lynýy saldarynan memleketke biraz shyǵyn kelgen kórinedi.

Bul sottardyń qataryna Lıýksembýrg qalasynda ornalasqan Eýropa sotyn da qosa alamyz. Biraq ol tek Eýropa oda­ǵyna qatysty istermen shuǵyldanady. Sol sııaqty Fransııanyń Strasbýrg qala­synda ornalasqan adam quqy boıynsha Eýropalyq sot jáne San-Hosedegi Adam quqy jónindegi amerıkaaralyq soty da bar. Olar óz quzyretine saı adam quqy jónindegi konvensııanyń buzylýy týraly usynysty qaraıdy.

Solardyń birin aıtar bolsaq, máse­len, Strasbýrgtegi Adam quqyn qor­ǵaý jónindegi Eýropa soty óziniń ashyqty­ǵymen álemge áıgili bolyp otyr. О́tken jyly elimizden Reseıdiń Máskeý qalasy­na eńbek etýge barǵan jerlesimiz reseı­lik sýpermarket ǵımaratynda jarty jyl quldyqta júrgen. Onda ony máskeýlik Golıanova esimdi azamatsha azyq-tú­lik dúkeninde qamaýda ustap, durys ta­maq bermeı, kúshtep jumys istetken. Ne­bir qorlyqtyń túrin kórsetip, adam qu­qyn taptaǵan. Osy jaıt týraly, ıaǵnı Qazaqstan Ombýdsmeni Nesibeli Ibra­gımova­nyń zardap shegýine oraı reseılik áriptesterine kómek suraý hatyn joldaıdy. Biraq qazaqstandyq quqyq qorǵaý organdary muny qanshalyqty jete tek­sergisi kelgenimen, aqıqatqa qol jet­kize almaıdy. О́ıtkeni tolyqqandy tek­seris júrgizýge qoldanystaǵy reseılik zań­darǵa júgingen jumys berýshiler túsinikteme berýden bas tartty. Mine, sondyqtan osy másele sheshimin durys tappaǵan soń zardap shegýshiniń aryzy boıynsha quqyq qorǵaýshylar, Adam quqy jónindegi Eýropa sotyna aryz tú­sirdi. Nege? О́ıtkeni joǵaryda aıt­qany­myzdaı, Strasbýrg soty adam qu­qy­nyń bu­zyl­ǵandyǵyn álem boıynsha ashyp bere alady.

Al eýropalyq sottyń shyǵarǵan qaý­lysy qaıta qaraýǵa jatpaıtyn sheshim. Onyń qaýlysy qatysýshy memleket­ter úshin mindetti, ıaǵnı ákimshilik jáne sot praktıkasyn ózgertip, zańdylyqtarǵa tolyqtyrý engizýge májbúrleıdi. О́ıt­­keni Adam bostandyǵy men quqyn qor­ǵaý týraly konvensııa 1950 jyly qabyl­danyp, Eýro­pa Keńesiniń barlyq elderi úshin eń basty quqyqtyq qujatqa aınaldy. Ony saqtaý árbir ulttyq sottyń, ár meml­ekettiń mindeti. Osylaısha, Stokgolm soty bolsyn, AQSh-tyń fe­de­raldyq soty bolsyn nemese London soty deıik, bulardyń bári álemniń zańdylyq tetigin ýystaryna ustaǵandaı, tórtkúl dúnıege tórelik etýdi qalypty sanaıdy.

Aleksandr TASBOLAT,

«Egemen Qazaqstan»