Memlekettik rámizderdi qasıetti qurandaı qadirleı bilýimiz kerek – deıdi Qyzylorda oblystyq tatar etnomádenı birlestiginiń tóraıymy Ǵalııa Ǵızatýllına

Senbi, 21 sáýir 2012 8:26

– Qazaqstandy álem tatýlyqtyń talbesigi retinde tanıdy. Elimizdi me­kendegen ult pen ulystardyń bir úı­diń balasyndaı, bes saýsaqtyń sala­syndaı tatý-tátti ǵumyr keshýiniń re­septi retinde neni ataǵan bolar edińiz?

Senbi, 21 sáýir 2012 8:26

– Qazaqstandy álem tatýlyqtyń talbesigi retinde tanıdy. Elimizdi me­kendegen ult pen ulystardyń bir úı­diń balasyndaı, bes saýsaqtyń sala­syndaı tatý-tátti ǵumyr keshýiniń re­septi retinde neni ataǵan bolar edińiz?

– Sóz joq, eń aldymen qazaq hal­qy­nyń darqan kóńili, aqjarma nıeti, keń­qoltyq kópshildiginiń arqasy der edim. Odan bólek Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń ustanyp otyrǵan saıasaty da ult­tar arasynda alaýyzdyq týǵyz­baý­ǵa, tynyshtyq saqtaýǵa, qandaı da bolmasyn qıyndyqqa tózimdilikpen qa­raýǵa nasıhattaýǵa baǵyttal­ǵan. Eldiń basshysy yntymaqtyń uıytqysyndaı bolyp otyr. Son­dyq­tan qarapaıym halyq ta Kósh­basshysynyń saıasatyn us­tanyp, bir-birine judyryq ala jú­gir­­meı, qaıta jyly sózin arnap, qol­darynan kelgenshe bir-birine sep­tesip ómir súrip jatyr.

Bizdiń Otanymyz bir. Sondyqtan biz­diń bólshektenetin, bólinetin eshte­ńe­miz joq. Biz mektep qabyrǵasynan bas­tap Otandy súıýge, elimizdiń patrıoty bolýǵa talpyndyq. Mektepte ár ulttyń balasy bir partanyń basynda otyratyn edik. Sonda bir-birimizdiń ultymyzdy suraý deıtin bolmaıtyn. Bárimiz bir úıdiń balasyndaı edik. Ol kezde bir ǵana kemshilik bar edi. Barlyǵymyz orys tilinde sóıleıtinbiz. Sol zamannan bastap qazaq tilin myqtap qolǵa alyp, qoldanysqa engizgenimizde, bizdiń tatýlyǵymyz qazirgiden de zor, myqty bolar ma edi dep oılaımyn.

– Tatýlyq pen turaqtylyqta ómir súrip jatyrmyz ǵoı. Degenmen, keı sátterde alakózdik te baıqalyp qa­lady. Ony jasyra almaımyz. Osy bir ómir­diń keıbir sátterinde kez­desetin kem­shi­likti boldyrmaý úshin ne istemek kerek?

– Qazaq aıtady ǵoı, «bes saýsaq birdeı emes» dep. Sol sııaqty tárbıesi kemshin tú­sip, ózge ult túgili adamdarǵa keýdem­soq­tyqpen qarap, ózine qarata aıtylǵan ádil syndy qabyldaı almaıtyn adam ár­bir ultta bar. Ult deımiz-aý, ondaı adamdar ár otbasynan da tabylady. Bir úıdiń balalarynyń minezi ártúrli bolyp jatatynyn da bilesiz ǵoı. Bul da sol sııaqty dúnıe. Deı tur­ǵan­men, bizdiń elde ondaı adamdar kóp deı almaımyn. Orta jastan asyp ketken adamdar ondaı aram pı­ǵyl­dan ada ekenine kózim jetedi. Mundaı jaǵ­daı­lar jastardyń arasynda baıqalyp qa­lyp jatady. Naryq dedik, ótpeli kezeń dedik, biz sóıtip júrip jastardyń tár­bıe­sin sál-pál bosańsytyp alǵan­daı­myz. Mektep­ter­diń ózin­degi tár­bıe bizdiń kezimiz­degideı emes sııaq­ty. Sondyqtan ondaı keri qubylys­tar­men qazaq, orys, tatar, koreı bo­lyp bólin­beı, bar­ly­ǵy­myz qoǵam bolyp ju­my­lýy­myz kerek. Ár­qaı­sysymyz sózi­miz­ben emes, jas­tar­ǵa isimizben úl­gi-óne­ge kórsetip, ty­nysh­tyqtyń eń bas­ty qun­dylyq eke­nin uǵyn­dyrǵa­ny­myz abzal. Jalpy, ómirde jaqsy­lyq basym. Jaq­sy­lyq basym bol­ǵan jerde jaman­dyq­tyń beleń alyp ketýi múmkin emes. Sondyqtan biz jastardy durys tár­bıe­lesek, ulttar arasyndaǵy dostyq dástúrine eshqashan selkeý túspeıdi dep oılaımyn.

– Qyzylorda oblystyq tatar etnomádenı birlestigi qashannan bas­tap jumys istep keledi?

– Bıyl onyń qurylǵanyna 21 jyl toldy. Birlestiktiń alǵashqy tóraıy­my Naǵıma Ahmadeeva bolatyn. Bizdiń birlestik qurylǵanda Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylmaǵan bolatyn. Na­ǵıma Abdýlqyzy birlestikti quryp, jumysyn júıelep, negizin qalap, osyndaı dárejege jetkizdi. Keıinnen Assambleıa qurylǵan soń, tirkelip, qatarlaryna óttik.

– Jaqyn mańda tatar ulttyq-má­denı ortalyǵy qandaı is-shara uıymdastyrǵaly otyr?

– Qudaı qalasa, aldymyzda 1 mamyr  merekesi kele jatyr. Osyǵan oraı úlken shara uıymdastyrmaq nıettemiz. Bul bizdiń dástúrimizge aınalǵan. Osy kúni halyqtar arasyndaǵy dostyqty nasıhattap, ulttar ortasyndaǵy bir­lik­ti nyǵaıtýǵa arnalǵan túrli sharalar ótkizemiz. Onyń ar jaǵynda Jeńis kúni de jaqyndap qaldy. Soǵan oraı 6 mamyr kúni Uly Otan soǵysynyń ar­da­gerlerin quttyqtap, olarǵa qurmet kór­setemiz. Sonymen birge, «Sabantoı» merekesin de atap ótkeli otyrmyz. Jalpy, bizdiń ulttyq mádenı ortalyq júıeli túrde jumys isteıdi. Mysaly, ár aıdyń alǵashqy jeksenbisinde orta­lyq músheleri osynda jınalady. Esh­kim aıtpaı-aq, barlyǵy keledi. Sóıtip, biz sol aıda ómirden ótken adamdardyń attaryn atap otyryp Quran oqımyz. Al aıdyń sońǵy jeksenbisin balalarǵa arnaımyz. Ortalyq músheleriniń balalary jınalyp túrli oıyndar ótkize­miz, óleń oqylyp, án aıtylady, bilim-bi­ligin synaıtyn saıystar uıymdas­ty­ramyz. Al qalǵan ýaqyttarda da mádenı ortaly­q­tyń jumysy toqtaýsyz júre beredi.

– Sizder tatar ultynyń balalaryna týǵan tilin úıretetin bir orta­lyq ashpadyńyzdar ma?

– Ondaı ortalyq joq. Degenmen, biz­diń ortalyqtyń sheńberinde bala­lar­ǵa týǵan tilin úıretetin dárister ótkizilip turady. Ony úıretetin mu­ǵalimderimiz de bar. Jalpy, bizdiń is-sharamyzdyń barlyǵy eki tilde ótedi, qazaq jáne tatar tilinde.

– Ulttyq-mádenı ortalyqtyń iske asyra almaı otyrǵan qandaı má­selesi bar?

– Ortalyqtyń jumysyna qatysty eshqandaı kedergi, qıyndyq joq. Bolyp jatqannyń ózinde ony Assam­bleıa­nyń, oblys basshylyǵynyń kómegimen sheship jatyrmyz. Bizdiń ortalyq mú­she­lerin tolǵandyrǵan bir ǵana másele bar qazir. Osy ortalyqty dúnıege ákelgen, negizin qalaýshy Naǵıma Ahmadeeva osyndaǵy №112 mektepte 26 jyl mektep dırektory boldy. Talaı shá­kirtti tárbıelep shyǵardy. Ol zamanda Shanhaı eń qıyn aýdandardyń biri bolatyn. Sol zamannyń ózinde Naǵıma apaı artynda óshpes iz qaldyryp, óne­geli is tyndyrdy. О́zi Qazaqstannyń eńbek sińirgen muǵalimi, qalanyń «Qur­metti azamaty», túrli orden-medaldarmen marapattalǵan adam. Mine, ózi 26 jyl basqarǵan mektepti biz Naǵıma apaı­dyń atyna berýge usynys jasa­dyq. Osy usynysty aıtqanymyzǵa da kóp boldy. Biraq, iske aspaı jatyr. Osy bir armanymyz oryndalsa, onda biz baqytty bolar edik.

– Al táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda kóship ketip, qaıtyp kelgen tatar ultynyń ókilderi bar ma?

– Ondaı adamdar da joq. Men tek bir cheshen ultynyń otbasyn bilemin. Olar sút satatyn. Sol táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda olar Cheshen­stan­ǵa kóship ketti. Arada bir jyl ótken soń qaıtyp oraldy.

– Nege?

– «Nege?» dep suramadym. Biraq ol jaq jaqsy bolsa, qaıta Qazaqstanǵa kóship kelmeıtinderi anyq qoı.

– Sońǵy kezderi mynandaı bir keri tendensııa oryn alyp jatyr. Qa­zaqstannyń Memlekettik týyn qor­laý degen. Ár jerde Týdy qor­la­ǵan áreketter baıqalady. Sonyń eń sońǵysy Atyraýda oryn aldy. Týmen qoqys tasyp júr eken. Onan bó­lek, Ánurannyń aınalasynda da daý kóbeıip ketti. Muny az deseńiz, kúl salǵyshtyń túbine Eltańbany da belgilep tastapty, bir pysyqaılar. Osy neni bildiredi?

– Mundaıdy tárbıesizdik deıin deseń, ol sóz az bolyp tur. Men muny rýhanı múgedek adamdardyń tirligi dep baǵalar edim. Týǵan eliniń Týymen qoqys tasyp, Eltańbaǵa kúl salyp, onyń ústine túkiretinder tek rýhanı múgedekter ǵana. Basqalaı aıtý múmkin emes. О́z basym mundaı adamdardy túsinbeımin. Túsingim de kelmeıdi. Bul týǵan anańdy jardan ıterip jiberip, artynan dym bolmaǵandaı kete bergen tárizdi nárse ǵoı. Olar úshin eshnárse qasıetti emes. Sondyqtan ulttyń, mem­lekettiń eń mańyzdy rámizderin aıa­q­as­ty etip, ony qorlap jatyr. Úıimizdiń tórinde Quran turatyn bolsa, mem­le­kettik rámizder de sol Quranmen qatar turýǵa tıis dúnıeler. Ásili, olar aýrý shyǵar. Basqa ne aıta alaıyn?!

– 2020 jylǵa qaraı elimizdegi ha­lyqtyń 95 paıyzy qazaq tilin meń­geredi degen jospar bar. Siz osyǵan senesiz be?

– Til taqyrybynda men únemi oılanamyn. Mynandaı bir qanatty sóz esime túsip otyr. «Eger sen bir tildi bilseń, onda tek jerde júrsiń. Eki til bilseń, onda qalyqtap ushasyń. Al úsh til bilseń, onda álemniń tóbesinde sharlaısyń». Mine, bizdiń Elbasymyz da úsh tuǵyrly til saıasatyn ustanyp otyr. Muny halqymyz álemniń tóbesin sharlasyn degen nıet dep túsinemin.

Til – úırenemin degen adam úshin qı­yn emes. Degenmen, túrli syltaý aıtatyndar jetkilikti. Mysaly, egde adam­dar «biz qartaıdyq, bizge til úı­rený qıyn» dep jatady. Munyń da ózindik shyndyǵy bar. Biraq sol egde tartqan adamdar nemerelerimen qosy­lyp, qazaq tilin oqysa, onda tez meńgerip ketedi. Máselen, bastaýysh synyptaryna arnalǵan kitaptar keremet shyqqan. Men áli kúnge deıin nemeremmen birge qazaq tilin oqımyn. О́zim keremet kórkem sóılemesem de, qazaq tilinde nan taýyp jeı alamyn.

Osy arada jastardyń qazaq tilin meńgerýine myqtap kóńil bólgen jón. О́z tarapymnan bir usynys aıtaıyn. Máselen, orys mektepterindegi sabaq kestesin qazaqsha jazý kerek. Sonda ana bala óz erkinen tys qazaq tilin úırene bastaıdy. Kúnde-kúnde sabaq kestesin qazaq tilinde oqysa, úırenip ketedi ǵoı. Onan bólek, tarıh, ádebıet pánderinen qazaq tilinde túsinik aıtqan balalarǵa kótermelep baǵa qoıatyn bolsa, onda bar bala qazaq tiline den qoıar edi. Balalardy til bilýge úıretýdiń túrli tásili bar. Sonyń barlyǵyn utymdy paıdalanar bolsaq, onda jas urpaq memlekettik tildi mektepten meńgerip shyǵar edi. Sonymen qatar, kóshedegi bılbordtarda qazaqsha-oryssha birdeı jazylyp turady. Mysaly, sonyń qazaqshasyn úlken áriptermen jazyp, orysshasyn kishkentaı árippen berse, adamdar eriksiz, qazaqshasyn oqıdy. Túsinbeı jatsa, astyndaǵy orysshasyn oqyp, túsinip alady. Bir oqısyń, eki oqısyń, sóıtip til syndyrasyń. Qazaq tilin úıreneıik dep qur urandaı bergennen, osyndaı qarapaıym tásilderdi qoldaný áldeqaıda paıdaly ǵoı degen oıdamyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Erjan BAITILES,

Qyzylorda oblysy.