Qajym Jumalyulynyń ustazdyq joly 1932 jyldan bastaý alady. 1930 jyldyń basyna deıin Keńes ókimeti túrli jeleýmen orta mektepterde qazaq ádebıetin jeke pán retinde oqytqan joq. Muny búgin bireý bilse, bireý bilmeıdi. О́z jerinde ógeılik kórgen qazaq ádebıeti qoǵamtaný pániniń quramynda ǵana oqytylyp keldi. Arnaıy baǵdarlamasy daıyndalmaǵan qazaq ádebıetin jeke pán dárejesine kóterýde Qajekeńniń eńbegi ushan-teńiz.
Bul týraly shákirti, akademık Serik Qırabaev: «Qajym pedagog, ustaz edi. О́miriniń otyz bes jylyn oqytýshylyq qyzmetpen ótkizdi. Qajym shákirtteriniń qataryna onyń dárisin tyńdaǵan jastardy ǵana emes, osy otyz bes jyl ishinde qazaq mektepterinde oqyp, qazaq ádebıetinen dáris alǵan shákirtterdiń bárin de qosar edim. Olardyń bári ádebı bilimdi alǵash Qajym oqýlyǵy arqyly aldy, Qajym oqýlyǵy negizinde orta mektepte qazaq ádebıetin pán retinde júrgizý isi jolǵa qoıyldy. Qajym Jumalıev respýblıkada ádebıet kadrlaryn daıarlaýda ólsheýsiz mol eńbek sińirdi. Qajym Jumalıevtiń jetekshiligimen 32 adam ǵylym kandıdaty, 8 adam ǵylym doktory dárejesin aldy. Sonymen qatar ol ǵylym doktorlary az kórshi respýblıkalarda, Ortalyq Azııa ádebıetshilerinen doktorlar daıarlaý isine zor qolǵabys etti. О́zbek, qyrǵyz, qaraqalpaq, bashqurt ádebıetshileriniń bir qatary-aq (N.Saǵıtov, N.Japaqov, Q.Rsalıev, A.Harısov, t.b.) bul jaǵynan Qajymǵa qaryzdar» degen bolatyn.
Qyzmetin Batys Qazaqstan oblysynda bastaǵan Qajym Jumalıev óńirimizdegi bilim men ǵylymnyń, ádebı-mádenı ortanyń qalyptasýyna tikeleı muryndyq bolǵan tulǵa. Ol Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda sabaq bere júrip, batys aımaǵyndaǵy aqyn-jazýshylardyń basyn biriktirdi. Qasym Amanjolov, Hamıt Erǵalıev, Abdolla Jumaǵalıev, Járdem Tilekov, t.b. syndy jastardy jınap, shyǵarmashylyq orta qalyptastyrǵan Oraldaǵy jazýshylar fılıalynyń tuńǵysh tóraǵasy.
Bul týraly ómirbaıanda:
«...Alǵash oblystyq jazýshylar uıymynyń bastyǵy jumysyn atqaryp, oblys kóleminde ádebıet jumystaryn uıymdastyrý, kadr daıarlaý tárizdi ártúrli jumystar júrgizýge basshylyq ettim. Ol jyldardaǵy Oral oblysyndaǵy júrgizgen ádebı isterimiz nátıjeli boldy deýge aýzym bara alady. О́ıtkeni keıin qazaqtyń belgili aqyn-jazýshylary qataryna ilikken: Qasym Amanjolov, Járdem Tilekov, Saǵynǵalı Seıtov, Hamıt Erǵalıev, Abdolla Jumaǵalıev, Qýan Tastaıbekov, t.b. aqyn-jazýshylar sol Oralda tárbıelendi» degen jazba qajymtanýda ǵana emes, Batys Qazaqstan oblysynda jazýshylar uıymynyń negizin salýshy kim degen suraqta da tyń tarıhı málimet ekeni daýsyz.
Qazaq ádebıettaný ǵylymynda HVIII-HIH ǵasyrlardyń bilgiri, mahambettanýshy ǵalym dep moıyndalǵan Q.Jumalıev Mahambet óleńderin el ishinen aralap júrip jınap, tekstologııalyq qalypqa túsirip, aqynnyń qupııa bolyp kelgen máńgilik mekenin aqsaqaldar kómegimen taýyp, basyna qulpytas ornatqan rýhanı shyraqshysy. Sondaı-aq Mahambettiń beınesin kónekóz sańlaqtardyń aıtýymen «Aıqas» povesinde alǵash somdaǵan ǵalym-jazýshy. Daýylpaz aqynnyń ómiri men óleńderin sóz etkende Q.Jumalıevtiń zertteýleri mahambettanýdyń temirqazyǵy bolýy kerek. О́kinishtisi, Qajym mektebi arqyly bas-aıaǵy bútindelgen Mahambet óleńderi sońǵy kezde tekstologııalyq jaǵynan ózgeriske ushyrap júr. Bul, árıne, óz aldyna bólek áńgime.
Qazaq halqynyń bar bolmysy, rýhanı álemi, dúnıetanymy, ulttyq kody ádebıetinde jatyr deıtin bolsaq, sol asyl murany qazaq ádebıettaný ǵylymynda tuńǵysh zerttep, 1941 jyly «HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaq ádebıeti tarıhy» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa, 1946 jyly «Abaıǵa deıingi qazaq poezııasy jáne Abaı poezııasynyń tili» taqyrybynda tuńǵysh doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan kóshbasshy ǵalym, kórnekti qoǵam qaıratkeri, zerger jazýshy, akademık Q.Jumalıevtiń esimi men eńbegin mereıtoılar tusynda ǵana atalmaý qajet. Onyń ǵylym jolynda kórsetken baǵyt-baǵdary aıasyn keńeıtý, dástúr sabaqtastyǵyn jalǵastyrý maqsatynda ashylǵan «Q.Jumalıev atyndaǵy ǵylymı zertteý jáne qosymsha bilim berý» ortalyǵy Oral óńiri jastaryn ıntellektýaldy tulǵa bolyp qalyptasýyna septigi tıeri sózsiz.
Sanaly ǵumyryn qazaq ǵylymynyń órkendeýine arnaǵan akademık Q.Jumalıevtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn taný, nasıhattaý Batys Qazaqstan oblysynda sońǵy ýaqytta jańa bir mazmunǵa ıe boldy. Ǵalymnyń ár jyldary jazylǵan eńbekteri tuńǵysh ret 2010 jyly «Aq Jaıyq qalamgerleri kitaphanasy» serııasymen 7 tom etip shyǵaryldy. 2012 jyly «Q.Jumalıev – epostyq janrdyń túrlerin zertteýshi» atty monografııa jarııalandy. 2015 jyly «Qazaqstan-Oral» telearnasynyń «Tarıh tolqynynda» habary negizinde «Qajymtaný» páni boıynsha elektrondy dárister qory jınaqtaldy. 2017 jyly «Akademık Q.Jumalıev arhıvinen» atty oqý quraly baspadan shyqty.
Qajym Jumalıev shyǵarmashylyǵyn zertteý nátıjesi ǵalymnyń jeke arhıvinde keńestik ıdeologııa jarııalaýǵa múmkindik bermegen mol materıal saqtalǵanyn kórsetip otyr. Bul materıaldar qazaq ádebıetiniń baılyǵyn eseleı túseri anyq. Tozyǵy jetken qoljazbalar joıylyp ketýdiń aldynda tur. Ári mundaǵy derekterdiń basym bóligi qazaq ádebıetindegi aqtańdaqtardy tanýǵa múmkindik beretin sırek jádigerler. Kólemi birneshe tomǵa júk bolǵandaı.
Arhıv materıaldary kitapsha etip tigilip, rettik sanmen belgilengen. Kitapshalardyń betteri túgel emes, munyń salqynyn sarǵaıǵan betterdegi «Izıato ý menıa 1953 god» degen jazýlardan ańǵarýǵa bolady. Yzǵarly jyldary jazyqsyz 25 jylǵa sottalyp, keıin merziminen buryn shyqqanymen Qajekeń tárkilengen materıaldardy kesiri tıer dep joıyp ta jibermegen, jarııalaı da almaǵan. Bizdiń maqsatymyz ǵalymnyń amanatyna aınalǵan kól-kósir arhıv materıalyn eldiń rýhanı qazynasyna aınaldyrý. Qajym Jumalıevtiń arhıvi bilgen janǵa ǵalymnyń amanaty. Amanatqa adaldyq – arly adamnyń isi.
Azamat MAMYROV,
Batys Qazaqstan ınnovasııalyq-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń dosenti
Oral
