Medısına maqtanyshy

Juma, 11 mamyr 2012 7:43

Búginde elimizdegi ýrologııa máseleleri boıynsha emdik sharalarjasaıtyn, zertteıtin birden bir ǵylymı ortalyq Profılaktıkalyqmedısına akademııasynyń akademıgi, medısına ǵylymynyń doktory, professor Bınesh Jarbosynovtyń esimimen atalady. Otandyqmedısınadaǵy ýrologııa men andrologııa salasynyń qalyptasyp, damýyna zor úles qosyp, Qazaqstan ǵylymynda ózindik qoltańbaqaldyrǵan Bınesh Orazuly (1932-1996) kózi tiri bolsa 12 mamyrdaseksenniń seńgirine shyǵar edi.

Juma, 11 mamyr 2012 7:43

Búginde elimizdegi ýrologııa máseleleri boıynsha emdik sharalarjasaıtyn, zertteıtin birden bir ǵylymı ortalyq Profılaktıkalyqmedısına akademııasynyń akademıgi, medısına ǵylymynyń doktory, professor Bınesh Jarbosynovtyń esimimen atalady. Otandyqmedısınadaǵy ýrologııa men andrologııa salasynyń qalyptasyp, damýyna zor úles qosyp, Qazaqstan ǵylymynda ózindik qoltańbaqaldyrǵan Bınesh Orazuly (1932-1996) kózi tiri bolsa 12 mamyrdaseksenniń seńgirine shyǵar edi. Elimizdegi Densaýlyq saqtaý mınıstrligineqarasty Ýrologııa ǵylymı ortalyǵynyń negizin qalap, onyń tuńǵyshdırektory bolǵan kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz, aıtýly azamat BıneshOrazuly jaıly ǵalymnyń súıikti shákirtteriniń biri, Ýrologııa ǵylymıortalyǵynyń dırektory, Dúnıejúzilik jáne Eýropalyq ýrologtarqaýymdastyǵynyń múshesi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, medısınaǵylymdarynyń doktory, professor Myrzakárim ALShYNBAEVTYáńgimege tartqan edik.

– Myrzakárim Kárimuly, BeıneshOrazuly – bilim de, tájirıbe dejınaqtap, naǵyz kemeline kelgenshaǵy – 64 jasynda dúnıedenozypty. Bıyl qaıtys bolǵanynaon alty jyl tolmaq. «Adam ólgenkúni emes, umytylǵan kúni óledi»degen. Bir baıqaǵanymyz, ol kisiartynda ózi bastaǵan isinjalǵastyratyn laıyq­ty shákirtterqaldyrǵan eken. So­lar­dyń biriózińizsiz. Endeshe,oqyr­man­darymyzǵa ustazyńyzdyjaqy­nyraq tanystyraotyrsańyz…

– Durys aıtasyz, «Ustazy myq­ty­nyń – ustanymy myqty», degen ǵoı. Men aıtar edim, Bınesh Orazulyn us­taz­dan da jaqynyraq áke retinde jaqsy kórip, qamqorlyǵyna, meıirimine sýsyndaǵan adammyn.

Bınesh Jarbosynov qazirgi Atyraý qalasynda dúnıege keledi. 1955 jyly Almaty memlekettik medısına ınstıtýtyn bitirgen jas maman eńbek jolyn Atyraý qalasynda munaıshylar aýrý­hanasynda ýrolog-dáriger qyzmeti­nen bastap, 1959 jyly Aqtóbe medısına ınstıtýtynda jalpy jáne fakýl­tet­tik hırýrgııa kafedrasynyń assıs­tenti, 1962 jyldan qazirgi S. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetinde aspırant, ýrologııa ka­fedrasynyń assıstenti, dosenti, meń­ge­rý­shisi bolady. 1990 jyly Bınesh Jarbosynov Almaty qalasyndaǵy ýrologııa jáne shuǵyl nefrologııa bazasy aıasynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Ýrologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń negizin qalap, tuńǵysh dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Odan keıingi ýaqytta bilimi men barlyq kúsh-jigerin ınstıtýttyń qalyptasýy men damýyna jumsap, ómiriniń sońyna deıin osy mekemege basshylyq jasady.

Bınesh Orazuly – eńbekqorly­ǵy­nyń, kásibı sheberliginiń arqasynda, oı­laryn júzege asyrýdyń nátıjesinde úlken ómir ótkelinen ótken tulǵa. Ol ǵylym men qoǵamdyq qyzmetti birge alyp júrdi.

1996 jyly Profılaktıkalyq medısına akademııasynyń akademıgi jáne vıse-prezıdenti bolyp saılanady. Eýropa ýrologtary qaýymdastyǵynyń mú­shesi, Búkilodaqtyq ýrologtar ǵyly­mı qoǵamynyń basqarma múshesi, Qazaq­stan ýrologtary qaýymdastyǵynyń bas­qarma tóraǵasy, QR-nyń Bas ýro­lo­gy, «Ýrologııa jáne nefrologııa», «Den­saýlyq», «Zdravoohranenıe Kazahstana» jýrnaldary redaksııa alqasynyń múshesi bola júrip, atalmysh salanyń birqatar ózekti máselelerin sheshýge qol jetkizdi. Sondaı-aq kezinde onyń bas­tamasy jáne uıymdastyrýymen eki ret Qazaqstan ýrologtarynyń kongresi, tórt márte Ýrologııa ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty bazasynda halyqaralyq sım­pozıým ótti.

Bınesh Orazuly – artynda kóptegen eńbek qaldyrǵan ǵalym. 250-den astam ǵylymı eńbektiń 15-si monografııa bolsa, 18-i avtorlyq kýálikke ıe. Ol kisiniń redaksııalaýymen ýrologtardyń 5 ǵy­ly­mı eńbekter jınaǵy jaryq kórdi. Ási­rese, respýblıka turǵyndaryna ýro­lo­gııalyq kómek kórsetýdi júzege asy­rýda orasan eńbek sińirdi. Mine, sol qajyrly da, belsendi eńbegi baǵalanyp, «KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» bel­gisimen, «Parasat» ordenimen, «Eń­bek ardageri» medalimen marapattalyp, «QR-nyń eńbek sińirgen ǵylym qaırat­keri» ataǵy berildi. Birneshe márte QR Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń Qurmet gramotalaryna ıe boldy. 1996 jyly Úkimet qaýly­sy­men Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ǴZI onyń negizin salýshy akademık B.O.Jarbosynovtyń atymen Ýrologııa ǵy­lymı ortalyǵy bolyp qaıta quryldy.

– Bınesh Orazulynan keıin ǵy­lymı ortalyqtyń tizginin ustaǵa­ny­ńyzǵada on alty jylǵa aıaq basypty. Menińshe, osy ýaqyttan bastappro­fessor Jarbosynov bastaýlary­nyń ekinshi kezeńi bastalǵansııaqty…

– Ýrologııa ǵylymı ortalyǵynyń negizgi maqsaty – respýblıkada ýrologııa qyzmetin qalyptastyrý jáne úı­les­tirý. Ol úshin tur­ǵyn­darǵa medısınalyq kómek kór­setýdiń barlyq kezeńderdegi dıagnostıkasy jáne árbir ýrologııalyq aýrýdy emdeýdiń standarttary qurylǵan. Al negizgi mindetteri, birinshiden, atalmysh salada turǵyndarǵa joǵary maman­dan­dy­rylǵan kómek kórsetý, ekinshiden, ýro­logııa jáne andrologııa salasynda ǵylymı zertteýler júrgizý, úshin­shi­den, Qazaqstanda ýrolo­gııa­lyq qyz­metti úılestirý. Búginde aı­tar­lyqtaı ǵy­ly­mı jáne klını­ka­lyq áleýet sho­ǵyr­lanǵan Ortalyqta 6 medısına ǵy­lymdarynyń doktory men 22 ǵy­lym kandıdaty, 1 Mem­lekettik syı­lyq­tyń laýreaty, 2 «Altyn qan­daýyr» jeńimpazy, 1 QR Prezıdenti N.Nazarbaev atyndaǵy, 11 Jarbosynov atyndaǵy ataýly stıpendııa ıegerleri eńbek etedi. 70 dárigerdiń 20-sy, 108 meıirbıkeniń 22-si jo­ǵa­ry biliktilik sanatta. Or­ta­lyq qyz­metkerleri 86 ónerta­bys­qa aldyn ala patent pen ınnovasııa­lyq patent alsa, 25 monografııa, 68 ádis­temelik nusqaýlyq jáne 19 ǵylymı eńbekter jınaǵy jaryq kórip, jıyrma jylda 36 ǵylymı fo­rým ótkizippiz. Onyń ishinde Qa­zaq­stan ýrologtarynyń I-V kon­gresi (sezd), Eýropalyq ýrologııa mektebiniń kýrstary, TMD elderi jas ǵalym-dárigerleriniń I-XI konferensııalary tabysty ótti. Sondaı-aq ýrologııa mamandyǵy boıynsha dısser­ta­sııalyq keńes jumys istedi. Máselen, 1993-2008 jyldary 92 kan­dı­dattyq, 25 doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy.

Ortalyqtyń klınıkalyq bazasynda naý­qastarǵa stasıonarlyq kómek kór­se­tý maq­satynda 180 tósek-oryn qarasty­rylǵan.

– Qazaqstandaǵy er adamdardyń re­prodýktıvti densaýlyǵynyńqana­ǵat­tanarlyq jaǵdaıda emestigine alań­­­daýshylyq bildirgen ǵylymıortalyq osy kúrdeli máselelerdi sheshý maqsatynda jan-jaqtyqam­tyl­ǵan 2008-2011 jyldarǵa arnalǵan «Er­ler jáne reprodýktıvtidensaýlyq» baǵdarlamasyn ázirlegen edińizder, sonyń oryndalý barysyqalaı?

– Ortalyqtyń ǵylymı-zertteý qyz­metiniń negizgi baǵyttaryn aıqyndap, úsh jyldyq «Erler jáne reprodýktıvti densaýlyq» baǵdarlamasyn ázirlegen bolatyn. Bul baǵdarlama 2007 jyly QR Prezıdenti janyndaǵy Genderlik saıasat jáne otbasy isi jónindegi ult­tyq komıssııanyń IV otyrysynda tyń­dalyp, maquldandy. Osy baǵdarlama sheńberinde ÝǴO elimizde tuńǵysh ret úsh jyl qatarynan (2009-2011) «Erler densaýlyǵy kúnderi» aksııasyn ótkizdi. Atalmysh baǵdarlamany oryndaý eli­miz­diń barlyq 14 oblysynda jáne iri qa­lalarymyz Astana men Almatyda ó­t­ki­zildi. 2011 jyly «Erler densaýlyǵy» aımaqtyq ortalyqtary ashyldy. 28 myńnan astam erler qaralyp, ýroan­dro­logııalyq patologııa deńgeıi jáne qurylymy anyqtaldy. Ýrolog-androlog mamandardyń keńesimen erlerdi to­lyqqandy keshendi tekserý maqsatymen ishki sekresııa men júrek-qan júıesin tekserý baǵytyndaǵy mamandardyń en­do­krındik jáne kardıologııalyq den­saýlyq kórsetkishterine baǵa berildi. Sondaı-aq, ýroandrologııalyq aýrýmen birge erler arasyndaǵy júrek-qan tamyrlary jáne endokrındi patologııa­nyń taralý deńgeıi anyqtaldy. Qazaqstannyń barlyq aýmaq­taryn­da erler arasynda erek­tıldi dıs­fýnksııa, adenoma, prostatıt, búırek tastary aýrý­lary kóp taralǵan. Sonymen qatar, tabıǵı zańdylyqtar men aýa raıyna baılanysty ońtústik jáne batys aı­maq­tarda ómir súretin erler arasynda búırek pen zár jol­da­rynyń tastary sekildi aýrý túrleri kóp taralsa, soltústik pen shyǵys aımaq­tardaǵy salqyn aýa raıynyń áserinen olarda qabyný aýrýlary jıi kezdesedi.

О́kinishke qaraı, erler ortasha eseppen áıel­der­ge qaraǵanda 12 jyl­ǵa qysqa ómir súretin kórinedi. Bul kóbi­ne­se syr­qat er adamdardyń medısına kómegine óte kesh júgine­tininiń saldary ekenin aıtqan jón. Endeshe, medısı­nalyq kómek máselesinde, elimizdegi erkekter psı­hologııasyn túbegeıli ózger­týimiz kerek. Memleketimizde ana men bala densaýlyǵyn qoldaýǵa ba­ǵyt­tal­ǵan kóptegen memlekettik baǵ­­darla­malar bar da, al erler den­saýlyǵyna baılanysty buǵan deıin birde-bir baǵ­dar­lama qa­byl­danbaǵan. Biz búginde osy ǵylymı baǵdarlamany usynyp, úmitimizdi úkilep otyrmyz.

– Myrzakárim Kárimuly, ǵy­lymı ortalyq bolǵan soń onyń áleýetinkóteretin mamandardyń bilim dárejesi qanshalyqty deń­geı­de? Olardyńdárejesin, bili­min kóterý máselesi sizderde qalaı sheshilgen?

– Bir aıta keterligi, búginde ǵylymı ortalyǵymyz bilim berý qyzmetimen de aınalysady. Onda bekitilgen baǵdarla­ma­larǵa saı ýroandrologııa, ýrolog-dá­ri­gerlerge arnalǵan taqyryptyq jetil­di­rý jáne olardyń kásibı deńgeıin kóterý baǵyttary boıynsha júrgizi­le­di. Barlyq baǵdarlamalar qosym­sha bilim berý memlekettik standartyna saı engizilgen. Ortalyǵymyz eki me­dı­sınalyq joo – S.Asfendııarov atyn­daǵy QazUMÝ-diń ýrologııa jáne nefrologııa kýrsy kafedrasy men Qa­zaqstan-Reseı medısı­nalyq ýnıver­sı­tetiniń ýrologııa kafedrasynyń klını­kalyq bazasy bolyp tabylady. Jylyna 1600-ge jýyq stýdent ýrologııa páni boıynsha dáris alady. Budan basqa joǵary oqý ornyn bitirgennen keıingi, úz­dik­siz oqý salasy rezıdentýra ból­imi (bólim meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Aman­jol Suranshıev) arqyly den­saýlyq saqtaýda tá­ji­rıbeli kadrlardy daıarlaý júzege asyrylady. Jyl saıyn ýroan­drologııanyń ózekti má­se­leleri boıynsha Reseı, Ýkraına, Be­larýs, О́zbekstan jáne Qyr­ǵyz­stan­­nyń jetekshi ýrolog-dáriger­leri­niń qa­ty­sýymen Qazaqstannyń ýrologııa ǵy­lymı qoǵamynyń plenýmy ót­kiziledi. Plenýmda aımaqtardaǵy ýro­logııalyq qyzmettiń esebi tyń­dalyp, aldaǵy ýa­qyt­ta respýblıka boıynsha bul qyzmetti damytý men ony júzege asyrý máseleleri talqylanady. Shyǵarylǵan qorytyndylar negizinde sheshim qa­byl­danyp, keleshekte respýblıka aıasynda atqarylatyn jumys­tar­dyń baǵyttary aıqyndalady.

«О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen ustazymyz Bınesh Orazulynyń tý­ǵan kúni qarsańynda 16 jyldan beri jyl saıyn mamyr aıynda elimizdiń jas ǵa­lym-dárigerleri TMD elderin­degi árip­tes­terimen tájirıbe bólissin degen maq­satta ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııa ótkizýdi dástúrge aınaldyryp otyrmyz. О́ıtkeni, medısına ǵylymynyń alǵa basyp, damýy jas ǵalymdardyń ǵylymı áleýetinsiz múm­kin emes. Olar elimizdiń medısına sa­la­syndaǵy kadrlyq rezervter bolyp tabylady. Onda jas ǵalym-dárigerler ýrologııa jáne andrologııa salasy boıynsha ártúrli aýrýlardy emdeý­diń dıagnos­tıkasynyń aldyn alý sharalary men ózekti máselelerin talqy­laı­dy. Bıylǵy TMD elderi jas ǵalym-dári­ger­leriniń XII halyqaralyq konferensııasy – akademık Bınesh Jarbosynov­tyń 80 jyldyǵyna arnalyp otyr. Onda TMD elderiniń jetekshi ýrologtary baıandama jasaıdy. Sonymen birge, konferensııa jumysy sheńberinde jas mamandar baı­qaýy ótpek. Árbir baıqaýǵa qatysýshy qundy tájirıbeleri men jańa ǵylymı jetistikterin tal­qy­laýǵa múmkindik alyp, jetekshi mamandar usy­nystaryn ortaǵa salady. B.­O.­Jar­­bo­sy­nov­tyń qa­tar­lastary jáne shá­kirt­teri búginde alys-jaqyn shetel memle­ket­terinde, res­pýb­lıkanyń bar­lyq aı­maq­tarynda qyz­met atqarady. Olar iri or­talyqtar, emhanalardy basqaryp, onyń bastamalaryn damytyp jalǵastyrýda.

Qazaqstannyń ýrologtary jańa ǵylymı jetistikterge, bizdiń ortaq isimiz – otandyq ýrologııa salasyn da­my­týǵa qol jetkizdi. Sondyqtan da B.O.Jarbosynov qazaq halqynyń tuń­ǵysh professor-ýrology, ýrologııa ǵy­ly­mynyń negizin salýshy, ári ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń tuńǵysh dırektory, asa qurmetti dáriger, ǵalym, se­nim­di dos, súıikti áke retinde bizdiń jú­regimizde máńgi qalady. Ustaz ómiri qashanda shákirtter júreginde mazdaıdy demekpin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

 Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan.

____________________

Ustaz tálimi – shákirtter ómirinde

KО́ŃILI DARQAN, AQ JÚREK ADAM

Malıh Mohamad Aref,

Endoýrologııa jáne lıtotrıpsııa bóliminiń meńgerýshisi, Dúnıejúzilik jáne Eýropalyq ýrologtar qaýymdastyǵynyń múshesi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor.

Bınesh Orazulymen týysqandyq qatynasta bolǵan soń ǵana emes, uly ustazym retinde jaqsy kórip, týǵan ákemdeı syılap óttim. Olaı deıti­nim, ol kisiniń ózi de meni kúıeý balasyndaı emes, týǵan ulyndaı jaqsy kórdi. Jubaıym Botakózge: «Balam, sen Arefke kóp tıise berme. Ol mun­da jalǵyz», – dep qaljyńǵa súıep aıtyp otyratyn. Bınesh Orazulynyń bul sózinen ózim­di shyn júregimen jaqsy kóretinin baıqaıtynmyn. Bul jalǵyz meniń ǵana sózim emes, eń aldymen adam re­tinde, úlken azamat turǵysynda, us­taz retinde búkil shá­kirt­teri, kózin kórgen áriptesteri onyń óte meıi­rim­di, kimge bolsyn jaq­sylyq jasaýǵa, kómegin berýge daıyn turatyn senim­di adam bolǵa­nyn búginde jyr ǵyp aıtyp otyrady.

Taǵy bir aıtarym, Bınesh Omar­uly óziniń turǵylastaryn, áriptes­terin moıyndatqan myqty maman edi. Ol kezde búgingideı dıagnozdy anyq­taıtyn kompıýterdiń joq kezi. Tek qolmen sıpap, júrekpen sezip dıag­noz qoıatyn. Bólimshege kelip, tańer­teńgilik naýqastardy qaraǵanda ár qaısysyna jeke-jeke kóńil bólip, olarmen qaljyńdasyp, qaıdan kelge­nin, er azamat bolsa úılengenin, áıel zaty bolsa turmysqa shyqqan, shyq­paǵanyn surap, naýqastyń ishki jan dúnıesine kirip, aýyrǵan jerlerin umyttyryp jiberetin. Iаǵnı, aldymen jany aýyryp kelgen naýqasty sózben, sózdiń qudiretimen emdeıtin. «Jany saýdyń – deni saý» demeı me qazaq, al hırýrg retinde qoly jeńil, ártúrli kúrdeli operasııa jasaǵanda, esh asqynýsyz tez jazylyp ketetin. Naǵyz táńiri jaratqan dáriger edi.

Men Almaty memlekettik medısına ınstıtýtyn bitire salasymen, osy ǵylymı ınstıtýtqa jumysqa keldim. Sodan beri osynda qyzmet atqara­myn. Beınesh Orazulynyń úsh qyzy­nyń kenjesi, Botakózben bir topta oqyp, keıinnen ekeýmiz qosyldyq. Botakóz qazir S.Asfendııarov atyn­daǵy QazUMÝ-diń psıhıatrııa kafedrasynda anasy medısına ǵylymdary­nyń doktory, professor Ǵalııa Qu­dııarova­men birge qyzmet isteıdi. Ol kisi uzaq jyldar elimizdiń bas psıhıatry, kafedra meńgerýshisi qyzme­tinde boldy.

Men ómirimde ata-anama qaryzdar bolsam, odan keıingi qaryzdar adamym, ustazym, ári ákemdeı bolǵan Bınesh Orazuly. Osy ýaqytqa deıin ol kisiniń bastap bergen isine adal bolýǵa, ustazdyń atyna kir keltirmeýge tyrysyp kelemin.

JAŃALYQQA JANY QUShTAR EDI

Sýnııat QUSYMJANOV,

Rekonstrýktıvtik jáne plastıkalyq ýrologııa bóliminiń jetekshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor.

Shynymdy aıtsam, meni ýrologııa salasyna alyp kelgen ustazym Bınesh Orazuly. Bastapqyda hırýrg bolýdy qalaǵanmen, Bınesh aǵa medısınanyń osy salasyn tańdaýyma yqpal etti. Oǵan búginde esh ókinbeımin. О́ıt­keni, ol kisi ómirde de, ǵylymda da maǵan kóp nárse berdi, kóp nársege úıretti. Onyń ústine ákemmen birge oqyǵan kýrstasy, ári ekeýi dos edi. Ári keńestik júıe kezinde Máskeýdegi ýrologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda eń alǵashqy kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan shákirti boldym.

Kóńili darqan, aıtýly tulǵa otan­dyq ýrologııa salasyn joǵary deń­geı­ge kóterdi. Keńes odaǵynda Reseı men Ýkraınadan keıingi ózi negizin salǵan úshinshi ǵylymı ortalyqtyń búgingideı deńgeıge jetýine kóp eń­bek sińirdi. Ári otandyq ýrologııa salasynyń qalyptasyp, damýyna ba­ǵyt-baǵdar siltep otyrdy.

Doktorlyq dıssertasııasy erkek­ter­diń belsizdigi taqyryby bolǵan­dyq­tan, erlerdiń densaýlyǵymen túbegeıli aınalysty. Sodan keıin-aq elimizde erkekter kabınetteri, andrologııa bólimderi ashyla bastady. Eń bir aıta keterligi, jańalyqqa jany qushtar adam edi. Osy rette ýrologııa salasynda endoskopııalyq baǵytta emdeýge alǵash ıdeıa berip, ony ózi­mizde engizip, qoldanýǵa kúsh saldy.

Bınesh Orazuly qashanda bola­shaq­qa úlken senimmen qaraıtyn. Qa­zir la­po­roskopııalyq operasııalar dúnıe jú­zinde ashyq ota jasaýdy almastyryp otyr. Sonyń esebinen ashyq operasııalar sany azaıady, naýqastarǵa yń­ǵaıly ǵoı. Mine, sol kisiniń salyp ketken jolymen ınstıtýtta qazir bul ádis jaqsy jolǵa qoıylǵan. Tek bul emes, ol kisi óziniń abyroı-bedelimen memleketten qar­jy bóldirip, kezinde ınstıtýtty keremetteı sońǵy zamanaýı quryl­ǵy­lar­men jaraqtandyrýǵa bar kúshin saldy. Al ol kezde ondaı tehno­lo­­gııa­ǵa qol jetkizý ońaı bolmaıtyn.