Qazaqstan • 20 Aqpan, 2019

Sý tasqynyna daıyndyq qalaı?

381 retkórsetildi

Kóktemgi qarbalasty shaq jaqyndap keledi. Osy qarsańda halyqqa jyl saıyn qaýip tóndirip, áýre-sarsańǵa salatyn, talaılardy san soqtyryp, zyr júgirtetin sý tasqynynyń aldyn alý sharalary qoǵamymyzdaǵy eń ózekti máselelerdiń birine aınalatyny belgili.

Sońǵy boljamdar boıynsha, eli­mizdegi birqatar ózenderde sý qo­ry normadan joǵary kóri­ne­di. Naqtylaı aıtqanda, bıyl­ǵy 

1 aqpandaǵy jaǵdaıǵa qara­ǵan­da yl­ǵal qory Qostanaı obly­syn­daǵy Tobyl jáne Toǵyzaq ózen­der­inde 10-30%-ǵa, Aqmola obly­syn­­daǵy Esil ózeninde – 15%-ǵa, Qa­­ra­ǵandy oblysyndaǵy Nura óze­nin­de – 55%-ǵa, Batys Qa­zaq­stan ob­ly­synyń ózenderinde 40-110%-ǵa artyq ekendigi anyqtalǵan. 

Sondaı-aq ylǵal qorynyń kó­lemi taý ózenderiniń arasyn­da Túrkistan oblysyndaǵy Arys ózeninde – 15%-ǵa, Shyǵys Qa­zaq­stan oblysynda Ertis ózeni­niń oń jaǵalaýynda 40%-ǵa, Ta­las-Alataý, Qarataýdyń so­l­tús­tik-batys bóliginde 15%-ǵa, Tar­baǵataı bókteriniń ońtústik-batys bóliginde 30%-ǵa kóp. 

Osy jaǵdaıdy bilip otyrǵan Úkimet qazirgi tańda nendeı sha­ralarǵa basymdyq berýde? Árıne, bul kóptiń kókeıin tesken suraq. О́ıtkeni elimiz sý tasqynynan az zardap shegip kele jatqan joq. Qardyń mol túsýi, kúnniń kúrt jylýy, tolassyz jaýǵan jańbyr, keıbir kezderi transshekaralyq ózenderden keletin sý mólsheriniń túrli sebeptermen shamadan tys artyp ketýi syndy túıtkilder men basqa da keleńsiz jaǵdaıattardyń sebebinen bolatyn seldiń ózgesin bylaı qoıǵanda, sońǵy on jyl­daǵy kórsetken quqaıyn túgel qamtyp shyǵý qıyn. 

Árıne atqarýshy bılik qol qý­syryp otyr dep aıta almaı­myz. Degenmen, sońǵy jyldar­daǵy oqıǵalar tıisti aldyn alý ju­­mystarynyń mardymsyz júr­gizilgenin kórsetedi. Eger Úkimet elimiz boıynsha osy máselege qatysty baqylaý, baǵamdaý sharalaryn kúsheıtpese, aldyn alý jumystaryn shıratpasa, yqtımal oqıǵalardyń sebepterimen emes, tek saldarlarymen ǵana kúresýge májbúr bolyp qala beredi. 

Ras, tabıǵattyń aldyn ala boljanbaǵan tosyn minezi kılikse, shara joq. Oǵan qandaı da bir qarsy qaýqar kórsetý qıyn. Biraq bizdegi sý tasqyndaryna qatysty oqıǵalardyń basym bóligi aldyn alý jumystaryna degen nemquraılylyqty, dáliregi sý júretin aryq-atyzdardy arshý, bógetterdiń sapasyn tekserý, sý bógetterindegi sý mólsherin der kezinde rettemeý, ózender men kanaldardyń tabanyn tazalaý syndy sharalarǵa basa nazar aýdarmaý­dan týyndap jatatyny ókinishti. Máselen, Ishki ister mınıstrligi taratqan derekterge súıensek, 2018 jyly tasqyn sýdyń aldyn alý boıynsha 198 shara qabyldansa, sonyń 33-i júzege asyrylmaǵan.

Onyń 21-i óz ýaǵynda qarjy­lan­dyrylmaı, aıaq­syz qalǵan. Jergilikti atqarý­shy organdar josparlanǵan qar­jy­nyń tek 80 paıyzyn ǵana bólgen. Aq­mola, Qyzylorda, Batys Qazaq­stan, Soltústik Qazaqstan men Qo­s­tanaı oblystarynan ótken jyl­y osy baǵytqa múldem qarjy berilmepti.

Sondyqtan bıylǵy kóktemge daıyn­dyq barysy qalaı ekeni kópshi­likti alańdatatyny anyq. Búginde elimiz­diń energetıkalyq kásiporyndary sý tasqynyna daıyndyq barysynda 2 myńnan astam arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan jedel brıgadalar qurǵan. Sondaı-aq qaptaǵy ınertti materıaldar − 56 myń danany, janar-jaǵarmaı qory 360 myń tonnany qurap otyr. Tótenshe jaǵdaılar rezervinde jáne kezek kúttirmeıtin shyǵystar rezervinde 17,7 mlrd teńge qarastyrylǵan. Sý tasqyny kezinde jedel den qoıý maqsatynda jalpy sany 15 myń adamnan jáne 2 myńnan astam tehnıkadan turatyn ishki ister organdarynyń kúshteri jasaqtaldy. Sonymen qatar azamattyq qorǵanystyń áskerı bólimderi tehnıkamen, qural-jabdyqtarmen jete jaraqtaldy jáne arnaıy operasııalarǵa qatysýǵa da­ıyn. Jalpy, 2017 jyldan bastap sý tasqyny qaýpiniń aldyn alý jáne joıý jónindegi jol kartasy júzege asyrylýda. Onda eldi mekenderdi sý basý­dan qorǵaýǵa baǵyttalǵan 637 shara qam­tylǵan. Olardyń kópshiligi, dá­liregi 611-i jergilikti atqarýshy or­gan­­­­dardyń quzyryna jatady. Sońǵy 2 jyl­­da 22,5 mlrd teńge somasynda 174 qo­r­ǵaý bógetin salý jáne nyǵaıtý, 119 gıd­­ro­tehnıkalyq qurylysty, sý ótkizý qabi­leti joǵary 64 kópirdi jóndeý ju­mys­tary júrgizilgen.

Taǵy bir aıta keter jaıt, sý tas­qyny jóninde áńgime qozǵalǵanda trans­shekaralyq ózenderden keletin yqtımal qaýipke soqpaı óte almaımyz. 

Sál shegine sóılesek, Qytaı, Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstannan bas­taý alatyn ózenderde sý kólemi mol bolǵan kezderde, osy elder ózderiniń sý qoımalarynan artyq sýdy aǵyzyp jiberýi sebebinen Qazaqstannyń birqatar aımaqtaryna qaýip tóngen, tipti keıbir óńirlerdi sý basyp qalǵan kezder boldy. 

Máselen, 2016 jyly Qytaıdan keletin Ertis sýy artyp, Shúlbi jáne Buqtyrma sý qoımalary arnasyna tolýǵa jaqyn qalyp, elimizdi birshama ábirjitkeni esimizde.

Qyrǵyz jerinen bastaý alyp, Tájikstan men О́zbekstan aýmaqtary arqyly bizge ótetin Syrdarııa ózeninen keletin qaýip te az emes. Qys maýsy­mynda bul kórshi elder Syrdarııa bo­ıyn­daǵy sý qoımalarynan artyq mol sýdy aǵyzǵan kezde, ózen arnasy­nan asyp, Túrkistan men Qyzylorda óńi­rindegi aýyldardy birneshe ret sha­ıyp ketkenin eshkim umytqan joq. Osy qaýipterdi eskergen Qazaq­stan Túr­ki­stan oblysy aýmaǵynda 2008-2011 jyl­dary aralyǵynda Kóksaraı sý qoı­masyn saldy. Bul sý qoımasy ar­tyq sýdy jınap, qajet kezinde Syr­darııaǵa ret-retimen jiberip otyrady. Qyrǵyz Respýblıkasynan bastaý alatyn Shý men Talas ózenderinen de qaýip az emes. 

Qalaı desek te, transshekaralyq ózenderden tónetin qaterdi baryn­sha tómendetýdiń bir joly, osy máselede kórshi memlekettermen tıimdi kelisim­ge kelý. О́ıtkeni Ertis, Ile, Syrdarııa, Shý, Talas syndy ózenderdiń bas­taýynda turǵan elder tómengi aǵys bo­ıyn­daǵy elderdiń múddesine jeńil qaraıtyn­daı. Keltirilgen málimet­ter­ge súıensek, trans­shekaralyq sý ar­na­lary men halyq­aralyq kólder­di qorǵaý jáne paıdalaný konvensııasyna joǵaryda atal­ǵan elder­diń ishinen Reseı ǵana qol qoı­ǵan. Bul qujatqa qosylmaǵan О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Qytaı memleketteri óz aýmaǵynan bastalatyn ózenderdegi sýdyń «taǵdyryn» ózderi sheship otyr. Bul óz kezeginde tek sý tasqyny kezinde qolaısyzdyq týdyryp qana qoımaı, sýdy kóp qajet etetin mezgilde elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna da keri áserin tıgizetin jaıt. 

Qazirgi kezde Qazaqstan men Reseı Federasııasynda aımaqaralyq ta, mem­leket­aralyq ta kelisimder bar, onyń sheńberinde tıisti qyzmetter sýdyń jınalýy týraly aqparat almasa alady. Ile, Jaıyq, Talas, Syrdarııa, Ertis sııaqty transshekaralyq ózenderdiń aǵysy negizinen kórshi memleketter­degi sý qoımalarynda retteletini bel­gi­li. О́zenderdiń elimizdegi bóligin­degi kólemi men aǵysyn mamyr aıyna deıin memleketaralyq birlesken komıssııa baqylamaq. 

Eske sala keteıik, 2008-2018 jyldar aralyǵynda elimizde 20-dan astam sý basýdyń iri oqıǵalary bolǵan. 

Al tek 2018 jylǵy kóktemde Qara­ǵandy, Aqmola, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan ob­lystaryndaǵy 6 qala men 12 aýdan sý basýdan japa shekti. Myńnan as­tam turǵyn úıdi sý basyp, onyń 128-i turý­ǵa jaramsyz bolyp qaldy. Semeı qa­lasy, Aıagóz, Glýbokoe, Shemonaıha jáne Zyrıan aýdandaryndaǵy ózen arnalarynyń jaǵalaýlaryn nyǵaıtý jáne turǵyn úıdi, kópirler men avtomobıl joldaryn jóndeý-qalpyna keltirý jumystaryna 3 mlrd 225 mln teńge bólindi.

Qoryta aıtqanda, ózen-kólderge, sý qoımalaryna jaqyn ornalasqan aǵaıyn qystyń sońy men kóktemniń basynda topan sý qaı tusymyzdan tap beredi dep jyl saıyn mazasyz kúı keshýmen bolady. Sondyqtan atalǵan máse­lege qatysty jańa talap, tyń kózqaras, qatań baqylaý qajet ekeni sózsiz.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Barlyq másele ashyq aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Tenderdi maıshelpek kóredi

Saıasat • Búgin, 06:55

Týrızm – tabys kózi

Parlament • Búgin, 06:53

Qıyrdaǵy qaıyrymdy qazaq

Qoǵam • Búgin, 06:45

Mýzykalyq mádenıet – mektepten

Rýhanııat • Búgin, 06:36

Turǵyndardyń talap-tilegi taldanady

Aımaqtar • Búgin, 06:30

Azııanyń úzdigi atandy

Aýyr atletıka • Búgin, 06:30

Kúnine bir jaqsylyq jasa!

Rýhanııat • Búgin, 06:27

Shákirtteri birinshi oryndy bergen emes

Aımaqtar • Búgin, 06:25

Mýzeı qory tolyqty

Rýhanııat • Búgin, 06:23

О́tinishter partııa nazarynda

Aımaqtar • Búgin, 06:20

Jańa jolda júz aqaý

Qoǵam • Búgin, 06:17

Qurylysty aıaqtaýǵa kepildik bar

Qoǵam • Búgin, 06:17

«Klassıkter» úshinshi oryn aldy

Sport • Búgin, 06:15

Almaty, 1921 jyl, 8 maýsym

Rýhanııat • Búgin, 06:12

Jańa energııa blogy iske qosylady

Ekonomıka • Búgin, 06:00

Qaıran, Qumsaı!..

Rýhanııat • Búgin, 05:31

Soltústik shuǵylasy

Rýhanııat • Búgin, 05:25

Qashqan sarbaz ustaldy

Qazaqstan • Búgin, 05:05

Baqylaý barynsha kúsheıtildi

Saıasat • Búgin, 05:05

Japon ıeni: keshe jáne búgin

Ekonomıka • Búgin, 05:05

Negizsiz tekserý – kásipke kedergi

Aımaqtar • Búgin, 05:05

Joldama úshin judyryqtasady

Kásipqoı boks • Búgin, 05:00

Uqsas jańalyqtar