Sońǵy boljamdar boıynsha, elimizdegi birqatar ózenderde sý qory normadan joǵary kórinedi. Naqtylaı aıtqanda, bıylǵy
1 aqpandaǵy jaǵdaıǵa qaraǵanda ylǵal qory Qostanaı oblysyndaǵy Tobyl jáne Toǵyzaq ózenderinde 10-30%-ǵa, Aqmola oblysyndaǵy Esil ózeninde – 15%-ǵa, Qaraǵandy oblysyndaǵy Nura ózeninde – 55%-ǵa, Batys Qazaqstan oblysynyń ózenderinde 40-110%-ǵa artyq ekendigi anyqtalǵan.
Sondaı-aq ylǵal qorynyń kólemi taý ózenderiniń arasynda Túrkistan oblysyndaǵy Arys ózeninde – 15%-ǵa, Shyǵys Qazaqstan oblysynda Ertis ózeniniń oń jaǵalaýynda 40%-ǵa, Talas-Alataý, Qarataýdyń soltústik-batys bóliginde 15%-ǵa, Tarbaǵataı bókteriniń ońtústik-batys bóliginde 30%-ǵa kóp.
Osy jaǵdaıdy bilip otyrǵan Úkimet qazirgi tańda nendeı sharalarǵa basymdyq berýde? Árıne, bul kóptiń kókeıin tesken suraq. О́ıtkeni elimiz sý tasqynynan az zardap shegip kele jatqan joq. Qardyń mol túsýi, kúnniń kúrt jylýy, tolassyz jaýǵan jańbyr, keıbir kezderi transshekaralyq ózenderden keletin sý mólsheriniń túrli sebeptermen shamadan tys artyp ketýi syndy túıtkilder men basqa da keleńsiz jaǵdaıattardyń sebebinen bolatyn seldiń ózgesin bylaı qoıǵanda, sońǵy on jyldaǵy kórsetken quqaıyn túgel qamtyp shyǵý qıyn.
Árıne atqarýshy bılik qol qýsyryp otyr dep aıta almaımyz. Degenmen, sońǵy jyldardaǵy oqıǵalar tıisti aldyn alý jumystarynyń mardymsyz júrgizilgenin kórsetedi. Eger Úkimet elimiz boıynsha osy máselege qatysty baqylaý, baǵamdaý sharalaryn kúsheıtpese, aldyn alý jumystaryn shıratpasa, yqtımal oqıǵalardyń sebepterimen emes, tek saldarlarymen ǵana kúresýge májbúr bolyp qala beredi.
Ras, tabıǵattyń aldyn ala boljanbaǵan tosyn minezi kılikse, shara joq. Oǵan qandaı da bir qarsy qaýqar kórsetý qıyn. Biraq bizdegi sý tasqyndaryna qatysty oqıǵalardyń basym bóligi aldyn alý jumystaryna degen nemquraılylyqty, dáliregi sý júretin aryq-atyzdardy arshý, bógetterdiń sapasyn tekserý, sý bógetterindegi sý mólsherin der kezinde rettemeý, ózender men kanaldardyń tabanyn tazalaý syndy sharalarǵa basa nazar aýdarmaýdan týyndap jatatyny ókinishti. Máselen, Ishki ister mınıstrligi taratqan derekterge súıensek, 2018 jyly tasqyn sýdyń aldyn alý boıynsha 198 shara qabyldansa, sonyń 33-i júzege asyrylmaǵan.
Onyń 21-i óz ýaǵynda qarjylandyrylmaı, aıaqsyz qalǵan. Jergilikti atqarýshy organdar josparlanǵan qarjynyń tek 80 paıyzyn ǵana bólgen. Aqmola, Qyzylorda, Batys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan men Qostanaı oblystarynan ótken jyly osy baǵytqa múldem qarjy berilmepti.
Sondyqtan bıylǵy kóktemge daıyndyq barysy qalaı ekeni kópshilikti alańdatatyny anyq. Búginde elimizdiń energetıkalyq kásiporyndary sý tasqynyna daıyndyq barysynda 2 myńnan astam arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan jedel brıgadalar qurǵan. Sondaı-aq qaptaǵy ınertti materıaldar − 56 myń danany, janar-jaǵarmaı qory 360 myń tonnany qurap otyr. Tótenshe jaǵdaılar rezervinde jáne kezek kúttirmeıtin shyǵystar rezervinde 17,7 mlrd teńge qarastyrylǵan. Sý tasqyny kezinde jedel den qoıý maqsatynda jalpy sany 15 myń adamnan jáne 2 myńnan astam tehnıkadan turatyn ishki ister organdarynyń kúshteri jasaqtaldy. Sonymen qatar azamattyq qorǵanystyń áskerı bólimderi tehnıkamen, qural-jabdyqtarmen jete jaraqtaldy jáne arnaıy operasııalarǵa qatysýǵa daıyn. Jalpy, 2017 jyldan bastap sý tasqyny qaýpiniń aldyn alý jáne joıý jónindegi jol kartasy júzege asyrylýda. Onda eldi mekenderdi sý basýdan qorǵaýǵa baǵyttalǵan 637 shara qamtylǵan. Olardyń kópshiligi, dáliregi 611-i jergilikti atqarýshy organdardyń quzyryna jatady. Sońǵy 2 jylda 22,5 mlrd teńge somasynda 174 qorǵaý bógetin salý jáne nyǵaıtý, 119 gıdrotehnıkalyq qurylysty, sý ótkizý qabileti joǵary 64 kópirdi jóndeý jumystary júrgizilgen.
Taǵy bir aıta keter jaıt, sý tasqyny jóninde áńgime qozǵalǵanda transshekaralyq ózenderden keletin yqtımal qaýipke soqpaı óte almaımyz.
Sál shegine sóılesek, Qytaı, Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstannan bastaý alatyn ózenderde sý kólemi mol bolǵan kezderde, osy elder ózderiniń sý qoımalarynan artyq sýdy aǵyzyp jiberýi sebebinen Qazaqstannyń birqatar aımaqtaryna qaýip tóngen, tipti keıbir óńirlerdi sý basyp qalǵan kezder boldy.
Máselen, 2016 jyly Qytaıdan keletin Ertis sýy artyp, Shúlbi jáne Buqtyrma sý qoımalary arnasyna tolýǵa jaqyn qalyp, elimizdi birshama ábirjitkeni esimizde.
Qyrǵyz jerinen bastaý alyp, Tájikstan men О́zbekstan aýmaqtary arqyly bizge ótetin Syrdarııa ózeninen keletin qaýip te az emes. Qys maýsymynda bul kórshi elder Syrdarııa boıyndaǵy sý qoımalarynan artyq mol sýdy aǵyzǵan kezde, ózen arnasynan asyp, Túrkistan men Qyzylorda óńirindegi aýyldardy birneshe ret shaıyp ketkenin eshkim umytqan joq. Osy qaýipterdi eskergen Qazaqstan Túrkistan oblysy aýmaǵynda 2008-2011 jyldary aralyǵynda Kóksaraı sý qoımasyn saldy. Bul sý qoımasy artyq sýdy jınap, qajet kezinde Syrdarııaǵa ret-retimen jiberip otyrady. Qyrǵyz Respýblıkasynan bastaý alatyn Shý men Talas ózenderinen de qaýip az emes.
Qalaı desek te, transshekaralyq ózenderden tónetin qaterdi barynsha tómendetýdiń bir joly, osy máselede kórshi memlekettermen tıimdi kelisimge kelý. О́ıtkeni Ertis, Ile, Syrdarııa, Shý, Talas syndy ózenderdiń bastaýynda turǵan elder tómengi aǵys boıyndaǵy elderdiń múddesine jeńil qaraıtyndaı. Keltirilgen málimetterge súıensek, transshekaralyq sý arnalary men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný konvensııasyna joǵaryda atalǵan elderdiń ishinen Reseı ǵana qol qoıǵan. Bul qujatqa qosylmaǵan О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Qytaı memleketteri óz aýmaǵynan bastalatyn ózenderdegi sýdyń «taǵdyryn» ózderi sheship otyr. Bul óz kezeginde tek sý tasqyny kezinde qolaısyzdyq týdyryp qana qoımaı, sýdy kóp qajet etetin mezgilde elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna da keri áserin tıgizetin jaıt.
Qazirgi kezde Qazaqstan men Reseı Federasııasynda aımaqaralyq ta, memleketaralyq ta kelisimder bar, onyń sheńberinde tıisti qyzmetter sýdyń jınalýy týraly aqparat almasa alady. Ile, Jaıyq, Talas, Syrdarııa, Ertis sııaqty transshekaralyq ózenderdiń aǵysy negizinen kórshi memleketterdegi sý qoımalarynda retteletini belgili. О́zenderdiń elimizdegi bóligindegi kólemi men aǵysyn mamyr aıyna deıin memleketaralyq birlesken komıssııa baqylamaq.
Eske sala keteıik, 2008-2018 jyldar aralyǵynda elimizde 20-dan astam sý basýdyń iri oqıǵalary bolǵan.
Al tek 2018 jylǵy kóktemde Qaraǵandy, Aqmola, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystaryndaǵy 6 qala men 12 aýdan sý basýdan japa shekti. Myńnan astam turǵyn úıdi sý basyp, onyń 128-i turýǵa jaramsyz bolyp qaldy. Semeı qalasy, Aıagóz, Glýbokoe, Shemonaıha jáne Zyrıan aýdandaryndaǵy ózen arnalarynyń jaǵalaýlaryn nyǵaıtý jáne turǵyn úıdi, kópirler men avtomobıl joldaryn jóndeý-qalpyna keltirý jumystaryna 3 mlrd 225 mln teńge bólindi.
Qoryta aıtqanda, ózen-kólderge, sý qoımalaryna jaqyn ornalasqan aǵaıyn qystyń sońy men kóktemniń basynda topan sý qaı tusymyzdan tap beredi dep jyl saıyn mazasyz kúı keshýmen bolady. Sondyqtan atalǵan máselege qatysty jańa talap, tyń kózqaras, qatań baqylaý qajet ekeni sózsiz.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
